Chủ Nhật, 3 tháng 5, 2009

Bàn thêm về cúm H1N1: tên gọi, qui mô, xét nghiệm

Bàn về “cúm danh”

Cho đến hôm thứ Tư tuần vừa qua, thế giới vẫn còn gọi là “cúm heo” (swine flu). Một quan chức của WHO là bác sĩ Fukuda hùng hồn tuyên bố rằng virút mới là virút cúm heo, và WHO không có ý định gọi một tên nào khác cả. Ấy thế mà đến hôm thứ Năm, WHO âm thầm sửa tên cúm thành “influenza A(H1N1)”, hay “cúm A(H1N1)”. Không ai tắm ở một dòng sông 2 lần.

Trong vấn đề cúm danh này, tôi thấy phía Mĩ rất nhất quán. Các quan chức của CDC (Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh của Mĩ) thì nhất quyết không chịu gọi là cúm heo ngay từ đầu. Ngay cả khi một phóng viên đã vô tình dùng chữ “cúm heo” liền bị các chuyên gia của CDC lên lớp một cách thê lương!

Tuy nhiên, cho dù tên của dịch có thay đổi đi nữa, nhưng virút thì không. Giới khoa học đã xét nghiệm các đặc tính di truyền của virút H1N1 cho biết phần lớn xuất phát từ virút từng được biết là nhiễm heo. Dù sự thật là thế, nhưng còn một sự thật khác: chưa có bằng chứng nào cho thấy heo lây truyền H1N1 sang người trong đợt dịch này. Nhưng vì nhiều lí do, chẳng ai muốn đề cập đến chuyện này!

Vấn đề gọi tên cúm và dịch không chỉ đơn thuần là vấn đề khoa học, mà còn chịu sự chi phối của văn hóa. Ở Mĩ, gọi “cúm heo” có thể gây tác hại đến kĩ nghệ nuôi và xuất khẩu heo. Người phát ngôn của WHO, Fiona Fleck, cho biết sở dĩ lúc đầu WHO gọi là “cúm heo” bởi vì một phần lớn của virút này thật sự là virút cúm heo. Nhưng như nói trên, virút không ảnh hưởng đến heo, chưa được phát hiện ở heo, và heo cũng chưa lây truyền. Do đó, giải thích của bà Fleck xem ra không thuyết phục và thiếu tính khoa học.

Vấn đề là gọi “cúm heo” làm cho một số người hiểu lầm rằng là cúm xuất phát từ heo, và người ta không dám tiêu thụ thịt heo, và làm ảnh hưởng đến kinh tế. Ở Việt Nam đã có người quan tâm đến vấn đề này, đã có quan chức từ Bộ công thương nói rằng sẽ cấm nhập thịt heo khi cần thiết! Không biết khi tuyên bố như thế này, ông quan chức đó có biết rằng 50% heo đều có virút H1N1 không? Thế còn heo nuôi ở Việt Nam thì sao? Chúng ta có đủ tự tin để nói rằng heo nuôi ở Việt Nam sạch hơn heo nuôi ở Mĩ ?

Qui mô cúm H1N1

Cúm A(H1N1) xem ra không lớn như giới truyền thông đưa tin vào tuần qua. Trước đây, Mexico báo cáo có trên 2500 ca mắc bệnh “cúm heo” nay gọi là cúm A(H1N1), nhưng con số thực sự thì chỉ phân nửa con số vừa đề cập. Trong số 906 ca nghi ngờ bị cúm ở Mexico được xét nghiệm, chỉ có 397 ca (hay 44%) nhiễm virút H1N1. Trong số 397 ca bị nhiễm H1N1, 16 người chết. Như vậy, tỉ lệ tử vong vì nhiễm H1N1 là 4% (chứ không phải 26,5% như ông Cục trưởng Cục trưởng Cục y tế dự phòng nói hồi tuần qua).

Một số ca bệnh được phát hiện ở Đan Mạch, Pháp, Nga, Hồng Kông và Hàn Quốc vào hôm thứ Sáu, nhưng các ca bệnh này chưa được xác định bởi WHO. Mĩ báo cáo 141 ca ở 19 bang.

Không ai biết những con số trên có ý nghĩa gì, nhưng các chuyên gia y tế cho biết con số phơi nhiễm có thể sẽ tiếp tục gia tăng, nhưng số ca tử vong thì giảm dần dần. Dịch cúm có thể giảm trong tương lai gần, vì các virút cúm không có cơ hội phát triển trong điều kiện nóng và ẩm vào mùa hè, nhưng có thể quay lại vào mùa đông.

Phân tích virút H1N1 lần này cho thấy virút không mang những dấu ấn nguy hiểm như virút phát hiện trong đại dịch 1918, nhưng các chuyên gia của CDC cho biết họ vẫn không hiểu nhiều về virút thủ phạm của đại dịch 1918 cũng như các virút khác đã từng gây ra nhiều trận dịch trong quá khứ.
Tổ chức y tế thế giới cho biết các vắcxin sử dụng chống cúm vào mùa đông thường không có hiệu quả phòng chống virút A(H1N1), nhưng họ đang thảo luận với các công ti dược để sản xuất một vắcxin mới, và khoảng 4-6 tháng sẽ có.

Tác động

Ảnh hưởng của cúm H1N1 đã bắt đầu thấy rõ. Hôm thứ Sáu, một chuyến bay của hãng hàng không United với 245 hành khách từ Munich đáng lẽ đáp xuống phi trường Dulles Airport (Washington) nhưng lại phải đáp ở Boston vì một hành khách bị cúm mà phi hành đoàn nghi là cúm heo! Ở New York, một trường học bị đóng cửa suốt một tuần vì một số học trò ở đây bị cúm.

Xét nghiệm

Hôm nay đọc báo thấy Viện vệ sinh dịch tễ trung ương tuyên bố rằng “Việt Nam tự xét nghiệm được cúm A (H1N1)”. Cũng là một tin đáng chú ý, bởi vì ngay cả Mexico cũng phải gửi mẫu sang CDC ở Atlanta bên Mĩ để xét nghiệm, thế mà Việt Nam ta tự làm được thì tuyệt vời quá. Tôi vội vào trang nhà của Viện này xem phương pháp của họ làm ra sao, nhưng hoàn toàn chẳng có thông tin nào cả. Thật ra, ngay cả thông tin về H1N1 cũng không có!

Tôi vào trang nhà của CDC để tìm hiểu xem phương pháp xét nghiệm H1N1 là gì, thì thấy họ nói rằng các phương pháp xét nghiệm nhanh ứng dụng trong việc xét nghiệm bệnh cúm thông thường có thể sử dụng để xét nghiệm H1N1, nhưng (quan trọng: nhưng) các phương pháp này có thể phát hiện virút loại A và B. Virút mà chúng ta quan tâm là virút loại A, và ngay cả CDC cũng chưa có dữ liệu để sử dụng kết quả xét nghiệm liên quan đến A(H1N1) như thế nào. Nói cách khác, có thể sử dụng các phương pháp xét nghiệm thông thường, nhưng còn việc diễn giải kết quả liên quan đến H1N1 thì … chưa biết. CDC còn cho biết các phương pháp xét nghiệm nhanh thường có độ sensitivity (nhạy) rất thấp (chỉ khoảng 50-70%), nhưng đối với virút H1N1 thì chưa ai biết độ nhạy là bao nhiêu.

Nhưng đó cũng mới là xét nghiệm bước đầu. Một khi kết quả dương tính, vẫn còn phải xét nghiệm bằng RT-PCR (tức là reverse-transcription polymerase chain reaction) hay nuôi cấy (viral culture) để biết chắc chắn virút là H1N1. Nhưng để làm chuyện này, chúng ta phải biết cấu trúc của virút H1N1 đang hoành hành. Không hiểu làm sao các chuyên gia ở Việt Nam biết được trong khi CDC còn chưa biết?

Quay lại trang web của Viện vệ sinh dịch tễ trung ương, tôi thấy trang đầu có những thông tin linh tinh chẳng liên hệ gì với khoa học và y học cả. Lại có những đường dẫn đến WHO, UCLA, Viện Pasteur Paris, tập san y học NEJM, v.v… Chẳng hiểu mấy tổ chức này có trả tiền để Viện đưa lên trang đầu không? Chắc là không. Thế thì đặt mấy đường dẫn này để làm gì? Quảng cáo không công? Thậm chí họ còn dịch sai tên của tập san “New England Journal of Medicine” là “Tạp chí Y học Anh”. Trời đất ơi! Một Viện vệ sinh dịch tễ trung ương mà còn không hiểu tập san này là của Mĩ. Thất là hết ý!

Nói tóm lại, dịch cúm H1N1 lần này tuy có qui mô đa quốc gia, nhưng có lẽ nguy cơ đại dịch không cao như những dữ liệu ban đầu cho thấy. Ngoài ra, cần phải cẩn thận với những tuyên bố của phía Việt Nam về việc có thể xét nghiệm virút H1N1, vì nói thì dễ nhưng phương pháp làm có lẽ không đơn giản như các quan chức tuyên bố.

NVT

Thứ Sáu, 1 tháng 5, 2009

Lại bàn về văn hóa sợ hãi qua vụ cúm H1N1

Đặt tên gì cho cúm

Khi dịch cúm mới xảy ra ở Mexico, người ta gọi là "cúm heo" (swine flu), có lẽ vì địa điểm xuất phát gần một trang trại nuôi heo công nghiệp. Cách gọi này làm ảnh hưởng đến kinh tế của các nước không phải là "nạn nhân" như Thái Lan, bởi vì nó gây ấn tượng rằng heo chính là thủ phạm của nạn dịch lần này, và việc xuất khẩu heo của họ bị hạn chế. Nhưng trong thực tế thì các virút phát hiện ở bệnh nhân chẳng có liên quan gì đến heo! Có người đề nghị theo truyền thống y tế là nên gọi "cúm Mexico" (Mexico flu) hay "cúm Bắc Mĩ" (North America flu), và trong thực tế đã có người gọi như thế. Nhưng có lẽ do lí do chính trị hay kinh tế nào đó, người Mĩ không chịu gọi là "cúm Bắc Mĩ", dù trong thực tế cúm xuất phát từ vùng này (và theo thông lệ y khoa phải gọi tên từ vùng xuất phát). Ngày hôm qua, Tổ chức Y tế Thế giới chính thức đổi tên là "Influenza A(H1N1)", hay theo tiếng Việt là cúm A/H1N1 cho gọn.

Chỉ nhìn qua cách đặt tên cúm, chúng ta có thể người phương Tây có thiên vị. Trước đây, khi dịch H5N1 xảy ra, họ thoải mái gọi đó là "Asian flu" và "bird flu" một cách thoải mái, mà chẳng thấy nước Á châu nào phản đối. Phải chăng Á châu thiếu đoàn kết, hay thiếu thực lực chính trị và khoa học để gây ảnh hưởng về cách gọi tên cúm. Cần nói thêm rằng, trong trận cúm đó, một số báo chí của người Việt ở Mĩ không ngần ngại gọi là ... "cúm Hà Nội". Thật là dã tâm!

Khi dịch cúm lan rộng, một số nước (như Nga chẳng hạn) tuyên bố rằng họ cấm nhập cảng thịt heo từ Mexico, Mĩ, và Canada. Ngay lúc đó, các nhà khoa học và dân biểu Mĩ đã nói rằng một lệnh cấm như thế không có cơ sở khoa học (một cách nói gián tiếp mỉa mai nói rằng Nga chẳng hiểu gì về khoa học!) bởi vì virút tìm thấy ở vài bệnh nhân lúc đó không phải xuất phát từ heo, và thịt heo không có hàm chứa virút H1N1. Cũng có thể Nga hiểu về khoa học, nhưng muốn làm như "ta đây" để làm xấu Mĩ một cú chơi. Cũng có thể mấy quan chức Nga đúng là dốt về khoa học, nên nói bừa. Chúng ta không biết. Nhưng chúng ta biết rằng, cho đến nay, heo vô tội. Trong bài trả lời phỏng vấn của Thời báo Kinh tế Sài Gòn tôi cũng phân tích tại sao thịt heo vô can. Ấy thế mà Việt Nam cũng có vẻ muốn theo Nga, với một quan chức trong Bộ công thương nói rằng họ sẽ sẵn sàng cấm nhập cảng thịt heo! Phản ứng của quan chức Việt Nam có phần cực đoan, và có thể làm cho thế giới cười, nhất là trong tình trạng vệ sinh thực phẩm hiện nay ở nước ta. Chúng ta hãy giữ gìn sạch sẽ cái sân nhà cái đã, rồi mới nói chuyện cấm đoán nhập cảng từ nước khác.

Truyền thông và văn hóa sợ hãi


Cứ mỗi lần có dịch cúm là tôi lại nghĩ ngay đến phản ứng của giới truyền thông, những phản ứng mà tôi đặt trong phạm trù mà các nhà xã hội học gọi là "văn hóa sợ hãi" (culture of fear), hay nói như Susan Sontag là “distress culture”, vốn càng ngày càng bám rể trong trong các xã hội Tây phương. Cái văn hóa này sợ hãi này sản sinh ra những khải huyền tưởng tượng, những cái bóng tận thế. Sống trong cái văn hóa này, con người cảm thấy mối đe dọa lớn nhất đến là sự mất niềm tin và khả năng đối phó với vấn đề bằng lí trí. Một điều trớ trêu là khi xã hội càng ngày càng an toàn hơn, con người lại tìm cách sản xuất ra những nỗi bất an. Chẳng hạn như ở nước ta, bây giờ là thời đại hòa bình, chúng ta không sợ chết vì bom đạn nữa, nhưng lại sợ chết vì những vấn đề mà chúng ta chưa từng có xa xỉ để quan tâm đến. Do đó, có người khôi hài đề nghị rằng thước đo về tiến bộ xã hội nên là mức độ sợ hãi của quần chúng!

Trong một nghiên cứu thú vị về ảnh hưởng của việc đưa tin liên quan đến cúm gia cầm ("Avian flu: the creation of expectations in the interplay between science and media -- cúm chim: quá trình xây dựng kì vọng trong mối tương tác giữa khoa học và truyền thông, đăng trên tập san Sociology of Health and Illness năm 2007, số 29) tác giả lí giải rằng giới truyền thông phương Tây sử dụng một chiến lược khá thông minh, đó là nhắc nhở chúng ta về trận đại dịch quá khứ (như đại dịch Tây Ban Nha năm 1918 (với trên 50 triệu người chết) để nuôi dưỡng một bối cảnh hoang mang. Họ cũng ghi nhận một chiến lược thông tin khác là sử dụng những con số lớn (như hàng triệu) và những biến cố cảm tính (như tử vong) trong quá khứ để khuất lấp qui mô của vấn đề hiện tại. Chính vì thế mà chúng ta hay nghe đến con số hàng triệu, thậm chí hàng tỉ người chết nếu cúm xảy ra, nhưng chúng ta không nghe rằng chỉ chưa đầy 30 trường hợp thật sự nhiễm cúm H1N1!

Năm 2005, khi dịch cúm H5N1 xảy ra, báo chí trong nước cũng như ở các nước phương Tây rất ồn ào về một viễn cảnh rùng rợn với hàng triệu người chết, nhưng tôi nghĩ một đại dịch như thế khó có thể xảy ra. Tôi viết một loạt cả 10 bài dựa trên các lí luận dịch tễ học mà tôi học từ nhà trường để thuyết phục rằng đại dịch vì SARS hay H5N1 không thể xảy ra. Có báo đăng bài của tôi liền bị "cấp trên" (mà tôi đoán là Ban tuyên giáo trung ương) cảnh cáo! Họ nnói tại sao tờ báo dám đăng một bài đi ngược lại chủ trương của Nhà nước. Hú vía, tôi -- tác giả -- không có vấn đề gì, nhưng các bạn trong ban biên tập bị khiển trách một trận nghe nói cũng "tơi bời hoa lá".

Nhưng còn lần này thì sao? Ngay từ những ngày đầu tôi phân tích rằng trận dịch này hội đủ 3 điều kiện của một đại dịch. Những đó mới là điều kiện, chứ chưa đủ. Vì thế, cũng rất khó đoán rằng một đại dịch H1N1 sẽ xảy ra trong tương lai. Cho đến hôm nay (2/5/2009) thì tình hình có vẻ khả quan hơn, vì không có báo cáo thêm số ca mắc bệnh. Nhìn qua bảng số liệu của WHO về số ca bị nhiễm và tử vong, chúng ta thấy một điều rất rõ ràng là trong số 2500 ca nghi bị "nhiễm cúm heo" ở Mexico, chỉ có 26 ca được xét nghiệm và khẳng định là nhiễm H1N1. Như vậy, qui mô dịch H1N1 không lớn như người ta hằng tưởng.

Xu hướng đưa tin về dịch cúm gia cầm làm cho thế giới hốt hoảng. Một số người đã vội vàng tuyên bố một cơn đại dịch sẽ xảy ra nay mai với hàng trăm triệu người chết. Theo tôi, đó là một tiên đoán quá vội vàng và thiếu cơ sở khoa học, bởi vì không ai biết trước nạn dịch sẽ bùng phát hay được khống chế như thế nào; không ai biết được có bao nhiêu người bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, chúng ta biết rằng y học thế kỉ 21 khác với y học đầu thế kỉ 20. Việc so sánh về khả năng dịch cúm gia cầm H1N1 với nạn dịch năm 1918 ở Tây Ban Nha có vẻ gượng ép vì không đúng chỗ. Vào thời đó (năm 1918) Âu châu đang bị suy yếu kinh tế sau 4 năm chiến tranh, và việc phát triển các phương tiện cấp cứu cũng như vắcxin chống cúm rất hạn chế.

Trường hợp bệnh SARS là một ví dụ gần nhất nhưng mang tính cổ điển nhất. Khi bệnh SARS được phát hiện vào năm 2004, WHO và một số chính phủ Tây phương tiên đoán sẽ có hàng triệu người chết và nền kinh tế toàn cầu sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Nhưng thống kê cho thấy chưa đến 800 người không may bị chết trong số 8.400 người bị bệnh SARS. Con số tử vong tuy thấp nhưng vẫn là một sự mất mát lớn, nhưng không thể nói đó là một đại dịch được.

Nên nhớ rằng dịch cúm heo hay cúm H1N1, cúm H5N1, SARS, v.v... chưa phải là một vấn nạn y tế công cộng, bởi vì so với các cúm khác thì các loại cúm này chỉ là một vấn đề nhỏ. Mỗi năm có khoảng 250.000 đến 500.000 người chết vì bệnh cúm trên thế giới; khoảng 1 triệu đến 2,7 triệu người, phần lớn ở Phi châu, chết vì bệnh sốt rét; ngay cả bệnh lao (vâng, bệnh lao) vẫn giết chết gần 2 triệu người hằng năm, và 98% những người chết vì lao sống trong các nước đang phát triển; tai nạn giao thông (kể cả tai nạn xe, tàu) giết chết 300.000 người Á châu hằng năm, v.v... Phải đặt vấn đề cúm trong bối cảnh như thế để chúng ta nhận thức rằng chúng ta còn nhiều vấn đề lớn và nghiêm trọng khác.

Virút và bệnh tật đã, đang và sẽ tồn tại cùng chúng ta trong cuộc sống; chúng ta không có cách nào loại trừ chúng hoàn toàn. Vấn đề không phải là tìm cách loại trừ chúng (vì không thể làm được), nhưng phải học cách sống với chúng một cách sáng suốt. Có khi chúng ta phải chấp nhận một mức độ nguy hiểm của cuộc sống đa chiều. Mức độ nguy hiểm có thể chấp nhận được tùy thuộc vào nhận thức của từng cá nhân, và trong trường hợp này, lí trí là một phương tiện không thể thiếu được trong cuộc sống mới. Nhận thức về những rủi ro như dịch cúm gia cầm là một điều cần thiết. Nhưng nhận thức như thế là để chúng ta biết những điều không nên hành động, chứ không phải để hốt hoảng.

Cúm heo -- hay nói theo ngôn ngữ của ngày hôm nay "cúm H1N1" -- đã và đang làm cho trí tưởng tượng của chúng ta bị nhiễm, làm cho chúng ta hoang mang. Có lẽ đã đến lúc chúng ta nên để cho mấy con heo yên thân và chúng ta tiếp tục vui vẻ với cuộc sống hiện tại.

NVT

Thứ Năm, 30 tháng 4, 2009

Dịch cúm heo và tác hại kinh tế

Bài này tôi viết cho Thời báo Kinh tế Sài Gòn từ hôm đầu tuần, nhưng những thông tin vẫn còn mang tính thời sự.

Diễn biến của nạn dịch cúm heo ở Mexico càng ngày càng phức tạp. Tính từ ngày 13-4-2009 đến đầu tuần này, Mexico có hàng ngàn người mắc bệnh cúm heo do phơi nhiễm virút H1N1, và trong số này khoảng 6% (152 người) tử vong.

Điều đáng quan tâm là những người bị nhiễm và tử vong nằm trong độ tuổi thanh niên và trung niên, chứ không phải người cao tuổi hay trẻ em, vốn là những đối tượng dễ bị ảnh hưởng bởi cúm gia cầm. Chính phủ Mexico ra lệnh đóng cửa trường học, khuyến cáo tránh tập họp thành đám đông, và tăng cường các biện pháp y tế cộng đồng để đối phó với một nạn dịch có thể nói là nguy hiểm nhất cho nước này.

Có dấu hiệu cho thấy dịch cúm heo đã lan sang Mĩ và một số nước khác như New Zealand, Israel, Canada, Anh và Tây Ban Nha. Chỉ trong vòng một tuần từ ngày cúm gia cầm đột phát ở Mexico, các bang giáp biên giới Mexico như California, Texas, thậm chí xa hơn như Ohio và New York đã ghi nhận ít nhất 68 ca đã qua xét nghiệm và hàng trăm ca nghi ngờ.

Đặc biệt là ngày 17-4-2009, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh của Mĩ (CDC) cho biết có hai trẻ em ở một ngoại ô thuộc thành phố San Diego, giáp biên giới Mexico, có kết quả xét nghiệm dương tính với virus H1N1. Phân tích thêm cho thấy virút được phát hiện có một mảng DNA không giống như các virút trước tìm thấy ở con người và heo.

Cả hai em bé đều không tiếp xúc với heo, và cho đến nay chưa ai biết nguồn nhiễm xuất phát từ đâu. Các nhà khoa học cho biết mặc dù đây là một chủng mới của virút H1N1 ở con người, họ rất quan tâm rằng có thể virus sẽ có khả năng lây truyền từ người sang người, và các vắcxin hiện hành không có hiệu quả chống lại sự lan truyền đó.

Trước những diễn biến trên, ngày 25-4-2009, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tuyên bố tình trạng khẩn và nhận định rằng vấn đề có quy mô quốc tế. Có lẽ đây là lần đầu tiên trong 10 năm trở lại đây, WHO phải ra một tuyên bố mang tính nghiêm trọng như hiện nay.

Ngay cả trước đây, khi dịch cúm H5N1 xảy ra ở vài nước châu Á, WHO cũng chưa ra những tuyên bố khẩn. Và, họ cũng có lý do để cẩn thận trong lần này, bởi vì dịch cúm H1N1 đã từng có “tiền sử” gây tác hại đến con người và kinh tế toàn cầu.

Virus H1N1

Virút H1N1 là nguyên nhân gây ra nạn đại dịch ở Tây Ban Nha vào năm 1918, giết chết khoảng 50 triệu người trên thế giới chỉ trong vòng một năm.

Có người cho rằng con số tử vong thật sự lên đến hàng trăm triệu người; chỉ riêng Ấn Độ, có hơn 20 triệu người chết trong đại dịch 1918. Tuy thường được gọi là đại dịch Tây Ban Nha, nhưng thực ra có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy đại dịch đó xuất phát từ Mĩ. Tác hại của H1N1 đến dân số chỉ có thể mô tả bằng hai chữ: kinh khủng. Tuổi thọ trung bình ở người Mĩ vào năm 1917 là 51, nhưng sau nạn đại dịch 1918, tuổi thọ trung bình giảm xuống chỉ còn 39 tuổi!

Tuy nhiên, virút H1N1 không phải là virút mới, vì chúng có mặt trong heo từ rất lâu trên khắp thế giới. Virút này cũng từng là thủ phạm gây ra nhiều bệnh đường hô hấp cho heo. Nghiên cứu ở Anh cho thấy hơn 50% heo ở Anh bị nhiễm virút ít nhất là một lần trong quãng đời sống của heo. Do đó, có thể nói heo là một vật chủ, một nguồn dự trữ lớn của các virút H1N1 (và H3N2).

Hiểu theo nghĩa này, cúm gia súc luôn luôn là một nguy cơ chực chờ. Thật vậy, năm 1994, virút H1N1 được tìm thấy trong heo ở Đức, Pháp, Hà Lan, và một số nước thuộc vùng bắc châu Âu. Ở Đài Loan và Thổ Nhĩ Kì, virút H1N1 còn tìm thấy ở heo và gà tây.

Có lẽ nói không ngoa rằng ở nước ta, virút H1N1 vẫn có tiềm năng tồn tại, nhưng chưa được phát hiện. Nếu có cơ hội và môi trường thuận tiện, một dịch cúm gia súc có thể bộc phát bất cứ lúc nào và bất cứ ở đâu. Có thể nói trong môi trường sống hiện đại, với mật độ dân số càng ngày càng gia tăng, việc di chuyển giữa các nước trên thế giới trong vòng vài giờ (thay vì vài tháng như trước đây), và phương thức chăn nuôi, sản xuất quy mô lớn là những điều kiện lí tưởng cho các virút có cơ hội lan truyền nhanh chóng.

Ảnh hưởng đến kinh tế

Đứng trên phương diện y tế công cộng, một virus có thể gây đại dịch nếu hội đủ ba điều kiện: đột biến, tiềm năng lây truyền từ người sang người, và gây tử vong. Các dữ liệu ban đầu cho thấy dịch cúm H1N1 hội đủ gần như cả ba điều kiện, và đó là một mối quan tâm lớn của cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, trong điều kiện y tế và y khoa hiện đại như hiện nay, tỉ lệ này có thể sẽ thấp hơn so với trước đây. Các bằng chứng này cho thấy H1N1 có thể tiến hóa thành một virus mới, có khả năng lây truyền từ người sang người, và gây tử vong cho con người. Do đó, các chuyên gia hàng đầu về bệnh truyền nhiễm nhấn mạnh rằng đây là một vấn đề toàn cầu, với tầm quan trọng lớn hơn nhiều so với dịch cúm do H5N1 gây ra trong thời gian gần đây.

Nếu đại dịch xảy ra ở quy mô toàn cầu thì hệ quả như thế nào? Hệ quả của một nạn dịch không chỉ là sự tổn thất về nhân mạng mà còn kinh tế. Dịch bệnh làm cho sự đi lại và giao dịch thương mại bị hạn chế và gây tác động đến nền kinh tế toàn cầu, kể cả du lịch, thực phẩm, đầu tư và thị trường chứng khoán.

Ngay hiện nay, Mexico là nước chịu nhiều thiệt thòi nhất: một số nước ra lệnh cấm nhập khẩu thịt heo từ Mexico, một số nước thì ra khuyến cáo công dân họ không nên đi du lịch ở Mexico, hay người về từ Mexico bị khám xét cẩn thận ...

Năm 2006, Vụ Ngân sách thuộc Quốc hội Mĩ phân tích về tác động của một đại dịch đến nền kinh tế nước Mĩ. Theo phân tích này, nếu xảy ra một đại dịch như đại dịch Tây Ban Nha 1918 có thể làm cho tổng sản lượng quốc dân giảm 4%, hay một đại dịch nhẹ hơn (như dịch cúm năm 1957 và 1968) cũng có thể làm giảm tổng sản lượng quốc dân khoảng 1%.

Năm ngoái, Ngân hàng Thế giới (WB) ước tính rằng nếu một đại dịch xảy ra trên quy mô toàn cầu sẽ có thể tốn 3.000 tỉ đô la và làm mất 5% tổng sản lượng thế giới, và khoảng 70 triệu người có thể tử vong. Một số ước tính khác cho rằng con số thiệt hại kinh tế có thể còn hơn 4.400 tỉ đô la.

Như để thấy những thiệt hại trên không phải là viễn vông, chúng ta có thể xem qua tác động của nạn dịch SARS năm 2003. Dịch SARS làm cho việc đi lại bị hạn chế, thương mại bị gián đoạn và làm cho 25 nước vùng châu Á - Thái Bình Dương mất gần 40 tỉ đô la, với 775 người tử vong và 8.000 người bị nhiễm.

Ngừa bệnh hơn chữa bệnh

Tuy diễn biến của dịch cúm rất khó tiên đoán, nhưng chúng ta có thể nghĩ đến ba tình huống trong tương lai: một là H1N1 sẽ đột biến và có khả năng lan truyền từ người sang người qua hòa nhập với các virus khác trong con người; hai là qua đường truyền nhiễm (khi con người bị bệnh truyền nhiễm, virus H1N1 có thể đột biến để thích nghi với cơ thể con người); và ba là H1N1 có thể trở nên trung hòa với cơ thể con người.

Trong ba tình huống, virút H1N1 đều có thể trở nên một tác nhân gây bệnh nguy hiểm. Đứng trên quan điểm y tế công cộng, phòng bệnh vẫn hơn là chữa bệnh. Bản chất của cúm gia cầm là truyền nhiễm. Do đó, vaccin là một biện pháp hàng đầu và hữu hiệu nhất ở mức độ cộng đồng.

Trong quá khứ, chính vì thiếu vắcxin, cho nên con số tử vong vì các nạn dịch lên đến hàng triệu. Chúng ta không để một tình trạng như thế xảy ra trong tương lai.

Tuy nhiên, vấn đề đáng quan tâm hiện nay là có tín hiệu cho thấy virút H1N1 phát hiện ở Mexico có thể kháng thuốc. Điều này đặt ra nhu cầu cho nghiên cứu khoa học tìm hiểu về cơ chế gây bệnh và kháng thuốc của virút.

NVT

Thứ Tư, 29 tháng 4, 2009

Bài thơ của Đỗ Trung Quân

Hôm nay là một ngày lịch sử. Lịch sử của 34 năm về trước. Bây giờ nhìn lại 34 năm về trước và những năm sau ngày đất nước thống nhất, có biết bao nhiêu chuyện khôi hài, bi hài, về những người mới vào tiếp quản miền Nam. Tôi còn nhớ một ông chính trị viên tên là VĐH (người Thanh) nói xùi bọt mép cho đám trẻ tôi nhận thức rằng Mĩ nó tàn ác và xấu lắm, để so sánh với sự ưu việt của “chế độ ta”. Ông nói bọn Mĩ nó có nhiều báo chí, đài truyền hình, biết để làm gì không? Chúng nó muốn làm cho các bạn mù toáng lên, lẫn lộn, không biết đâu là thật và đâu là giả. Chúng nó thâm lắm. Tụi tôi ngồi phía dưới ôm bụng cười gần chết. Đến giờ giải lao, ra uống cà phê, có thằng còn giả giọng Thanh Hóa lên lớp bọn tôi. Vui ơi là vui. Tôi nghĩ có lẽ lúc đó các vị ngoài ấy mới vào, thấy choáng ngộp với miền Nam, nên muốn thị uy bằng cách đánh phủ đầu. Bây giờ thì tôi hiểu đó là một hội chứng tâm lí mặc cảm tự ti, một hội chứng inferiority complex.

Hôm nọ, đọc trên Tiền Phong, thấy bài “Vào Sài Gòn, lính trẻ ngày ấy …” của Ngô Minh. Trong đó anh mô tả một cách thành thật những khờ khạo của bộ đội thời đó. Xin trích một đoạn:

“Là một cử nhân tốt nghiệp Trường Đại học Thương nghiệp Hà Nội hẳn hoi, mà sáng 30/4, tôi mới lần đầu tiên biết thế nào là quảng cáo! Dọc đường từ Xuân Lộc vào Biên Hòa, trên xa lộ Sài Gòn có trưng rất nhiều tấm biển to tướng với đủ màu sắc lòe lọet. Lớn nhất và gây ấn tượng là tấm biển vẽ một gương mặt người da đen đang cười, khoe hàm răng trắng tinh, đều răm rắp với chữ Hynos to tổ bố.

Tấm biển rộng hàng chục mét vuông, được dựng bằng khung sắt bê tông cao lớn giữa cánh đồng, đi xa hàng chục cây số vẫn thấy! Tôi hỏi một chị du kích dẫn đường ở Biên Hòa là họ vẽ cái gì thế. Chị nhìn tôi như thể từ mặt trăng rơi xuống, rồi cười toáng lên: “Đó là quảng cáo hàng hóa. Họ quảng cáo loại thuốc đánh răng tên là Hynos! Cả miền Nam này dùng loại thuốc đánh răng này đấy!”. Về quảng cáo, tôi chưa bao giờ được học ở trường đại học ở Hà Nội!


Bộ đội giải phóng đa phần là thanh niên học cấp 2 cấp 3 làng quê miền Bắc, lớn lên ở nông thôn, vào chiến trường lại ở rừng núi , nên vào Sài Gòn rất bỡ ngỡ. Anh Diên người Tày, quê Lạng Sơn là anh nuôi đơn vị tôi. Ngay buổi sáng 1/5/1975 đi chợ mua chục con cá lóc. Anh về đếm mãi vẫn cứ 12 con, bèn lật đật ra chợ tìm cho được bà bán cá trả lại hai con vì “tội người ta”, “buôn bán kiểu này thì lời cái gì
”.

Khi anh tìm được bà bán cá, bà cười toáng lên: “Chú giải phóng ơi, “một chục” ở đây là 12 chứ không phải mười nghen!”. Anh về kho nấu bữa tối, còn hai con cá để lại ngày mai, anh cho vào chỗ bệ cầu vì thấy ở đó có nước! Sáng mai anh đi bắt cá để nấu cháo thì cá không còn nữa. Anh đi báo cáo thủ trưởng, tưởng có người làm mồi nhậu ban đêm. Đến nơi ai cũng ôm bụng cười vì cá thì mất, mà cầu thì tắc, phải nhờ ông thợ hàng xóm sang thông hộ.”

Còn nhiều chuyện như thế này lắm. Còn có chuyện bộ đội thấy tiệm đề “sửa xe honda”, bèn vào lấy ghế ra ngồi và gọi hai li sữa honda! Nghe cứ như là chuyện nói xấu, xuyên tạc, nhưng hoàn toàn thật, vì nó được chính bộ đội viết trên sách.

Hôm nay đọc bài thơ này của Đỗ Trung Quân làm tôi nhớ chuyện xưa. Những gì ĐTQ viết đều chính xác vào thời đó. Tôi có thể làm chứng. Ngay cả bài báo của bác NKViện tôi cũng có đọc. Ôi, một thời mông muội đã qua …

NVT

http://blog.360.yahoo.com/blog-Hg0onXE8eq893iD0JArCi88FNBLxbcqwuw--?cq=1

Một bài thơ chưa từng công bố

Đã 34 năm trôi qua. Hòa bình cũng dài ngang bằng cuộc chiến tranh khốc liệt nhất trong lịch sử. Chưa có cuộc chiến nào ám ảnh một dân tộc cho bằng cuộc chiến tranh này, nó thay đổi hình thái xã hội, thay đổi số phận con người. Công bố bài thơ viết năm 27 tuổi, bảy năm sau hòa bình(1982). Nay nhìn lại ,tôi cũng không hiểu điều gì đã dẫn dắt cho những dòng chữ này. Khi làm xong nghĩa vụ một thanh niên thời hậu chiến, người có lý lịch may mắn không vướng phải chuyện lính tráng dù thế hệ tôi sau “mùa hè đỏ lửa 1972” hầu hết cũng đã “yên vị” khói hương trên bàn thờ gia đình.

Còn nhớ những năm của thập niên 80, giáo sư Nguyễn Khắc Viện viết một bài đanh thép trên báo Sài Gòn Giải Phóng “sen hay bùn” về danh xưng khi nào thì gọi là thành phố Hồ Chí Minh, khi nào thì gọi là Sài Gòn, và ông khẳng định cái tốt thì gọi tp HCM, cái tệ nạn, cái xấu, cái "tồn đọng" thì gọi là Sài Gòn. Giáo sư Nguyễn Ngọc Lan đã đối thoại bằng một bài báo khác (tất nhiên ông không thể đăng bài phản biện ấy trên báo SGGP như trong một xã hội bình thường), ông nhắc rằng hiện tại sau 10 năm giải phóng, thành phố vẫn còn một tờ báo lớn tiếng nói chính thức của “Đảng bộ và nhân dân thành phố” tờ Sài Gòn Giải Phóng (nó vẫn còn đến tận hôm nay), còn một nhà máy thuốc lá Sài Gòn, còn một đội bóng danh tiếng mang tên Cảng Sài Gòn (nay đã không còn)…
Bài thơ này, có lẽ là cái nhìn đau đớn đầu tiên của một người trẻ tuổi vừa từ chiến trường K trở về với bao nhiêu hoài bão sau khi chứng kiến những hy sinh cao đẹp của một thế hệ thanh niên Sài Gòn,những con người thành phố tuổi chỉ mới đôi mươi …

Hai mươi bảy tuổi và một bài thơ dài nhất của đời mình...

Đỗ Trung Quân

TẠ LỖI TRƯỜNG SƠN
(1982)

1.
Một ngàn chín trăm bảy mươi lăm
Các anh từ Bắc vào Nam
Cuộc trường chinh 30 năm dằng dặc
Các anh đến
Và nhìn Sai Gon như thủ đô của rác
Của xì ke, gái điếm, cao bồi
Của tình dục,ăn chơi
“Hiện sinh-buồn nôn-phi lý!!!”
Các anh bảo con trai Sai Gòn không lưu manh cũng lính ngụy
Con gái Sai Gòn không tiểu thư khuê các, cũng đĩ điếm giang hồ
các anh bảo Sai Gòn là trang sách “hư vô”
văn hóa lai căng không cội nguồn dân tộc
ngòi bút các anh thay súng
bắn điên cuồng vào tủ lạnh, ti vi
vào những đồ tiêu dùng mang nhãn Hoa Kỳ
các anh hằn học với mọi tiện nghi tư bản
các anh bảo tuổi trẻ Sài Gòn là “thú hoang” nổi loạn
là thiêu thân ủy mị, yếu hèn
các anh hùa nhau lập tòa án bằng văn chương
mang tuổi trẻ Sai Gòn ra trước vành móng ngựa!!!

2.
Tội nghiệp Sài Gòn quá thể
Tội nghiệp chiếc cầu Công Lý
Có anh thợ điện ra đi không về
Tội nghiệp những “bà mẹ Bàn Cờ” của những ngày chống Mỹ
Lửa khói vỉa hè nám cả những hàng me
Tội nghiệp những người sài gòn đi xa
Đi từ tuổi hai mươi
Nhận hoang đảo tù đày để nói về lòng ái quốc
Có ai hỏi những hàng dương xanh
Xem đã bao nhiêu người Sài Gòn hóa thân vào sóng nước
Tội nghiệp nhưng đêm Sài Gòn đốt đuốc
Những “người cha bến tàu” xuống đường với bao tử trống không
Tội nghiệp nhưng ông cha rời khỏi nhà dòng
Áo chùng đen đẫm máu
Tội nghiệp những chiến trường văn chương, thi ca, sách báo
những vị giáo sư trên bục giảng đường
ưu tư nhìn học trò mình nhiễm độc
Sài Gòn của tôi-của chúng ta.
có tiếng cười
và tiếng khóc

3.
Bảy năm qua đi với nhiều buồn vui đau xót
Một góc phù hoa ngày cũ qua rồi
Những con điếm xưa có kẻ đã trở lại làm người giã từ ghế đá công viên để sống đời lương thiện
Những gã du đãng giang hồ cũng khoác áo thanh niên xung phong lên rừng xuống biển
Tìm lại hồn nhiên cho cuộc sống của mình
Cuộc đổi thay nào cũng nhiều mất mát .hy sinh…

4.
Và khi ấy
Thì chính “các anh”
Những người nhân danh Hà Nội
Các anh đang ngồi giữa Sài Gòn bắt đầu chửi bới
Chửi đã đời .
Chửi hả hê
Chửi vào tên những làng quê ghi trong lý lịch của chính mình
Các anh những người nhân danh Hà Nội sợ đến tái xanh
Khi có ai nói bây giờ về lại Bắc!!!
Tội nghiệp những bà mẹ già miền Bắc
Những bà mẹ mấy mươi năm còng lưng trên đê chống lụt
Những bà mẹ làm ra hạt lúa
Những năm thất mùa phải chống gậy ăn xin
Những bà mẹ tự nhận phần mình tối tăm
để những đứa con lớn lên có cái nhìn và trái tim trong sạch
Bây giờ
Những đứa con đang tự nhận mình “trong sạch”
Đang nói về quê mẹ của mình như kẻ ngoại nhân
Các anh
đang ngồi giữa Sài Gòn nhịp chân
đã bờm xờm râu tóc,cũng quần jean xắn gấu
Cũng phanh ngực áo,cũng xỏ dép sa bô
Các anh cũng chạy bấn người đi lùng kiếm tủ lạnh ti vi, casette, radio…
Bia ôm và gái
Các anh ngông nghênh tuyên ngôn”khôn & dại”
Các anh bắt đầu triết lý “sống ở đời”
Các anh cũng chạy đứt hơi
Rượt bắt và trùm kín đầu những rác rưởi Sài Gòn thời quá khứ
Sài Gòn 1982 lẽ nào…
Lại bắt đầu ghẻ lở?

5.
Tội nghiệp em
Tội nghiệp anh
Tội nghiệp chúng ta những người thành phố
Những ai ngổn ngang quá khứ của mình
Những ai đang cố tẩy rửa “lý lịch đen”
Để tìm chỗ định cư tâm hồn bằng mồ hôi chân thật

6.
Xin ngả nón chào các ngài
“Quan toà trong sạch”
Xin các ngài cứ bình thản ăn chơi
Bình thản đổi thay lốt cũ
Hãy để yên cho hàng me Sài Gòn
Hồn nhiên xanh muôn thưở
để yên cho xương rồng,gai góc
Chân thật nở hoa
Này đây!
Xin đổi chỗ không kỳ kèo cho các ngài cái quá khứ ngày xưa
Nơi một góc (chỉ một góc thôi)
Sài Gòn bầy hầy ,ghẻ lở
Bây giờ…
Tin chắc rằng trong các ngài đã vô số kẻ tin vào” thượng đế”
Khi sống hả hê giữa một thiên đường
Ai bây giờ
Sẽ
Tạ lỗi
Với Trường Sơn?
Đỗ trung quân (1982)

(*) năm 1995-nhà xuất bản Trình Bày có ý định in bài thơ này với cái tên tác giả "Chung Do Kwan" trong phần" thơ dịch". Bài thơ vẫn còn là "ý định" bởi sự cân nhắc cũng là nhã ý của nhà Trình Bày khi biết tác giả thật sự vẫn còn đang sống ở VN.

Tỉ lệ tử vong do cúm heo là bao nhiêu ?

Trong nạn dịch cúm heo hiện nay, có bao nhiêu người chết vì cúm heo? Câu hỏi tưởng đơn giản, nhưng câu trả lời không dễ chút nào. Nếu chịu khó suy nghĩ về khoa học tính đằng sau cách tính thì khó ai có can đảm nói tỉ lệ tử vong vì cúm heo là beo nhiêu.

Phát biểu trên báo chí về ảnh hưởng của cúm heo, một quan chức của Bộ y tế (Cục trưởng Cục y tế dự phòng) cho biết: “Tỉ lệ tử vong do bệnh cúm heo cao hơn cả dịch Sars […]. Rà soát số người nhiễm cúm heo ở Mexico cho thấy tỉ lệ tử vong do nhiễm virus cúm heo khoảng 26,5%, cao gần gấp ba lần so với tỉ lệ tử vong do dịch SARS (khoảng 10%)”. Câu phát biểu này được báo chí Việt Nam, như Vnexpress trích lại, như là một lời cảnh báo về tầm quan trọng của dịch cúm heo đang hoành hành bên Mexico.

Nhưng “tỉ lệ tử vong do nhiễm virus cúm heo” ở đây có nghĩa là gì? Trong dịch tễ học, tỉ lệ tử vong cho một nạn dịch thường được gọi là case fatality rate (CFR). Như tên gọi, tỉ lệ hay CFR là một phân số. Mà, phân số thì phải có mẫu số và tử số. Vậy thì câu hỏi đặt ra ở đây là: mẫu số và tử số mà ông Cục trưởng đề cập đến là gì? Chẳng ai biết.

Nhưng theo một cách hiểu thông thường, bởi vì nói đến tử vong, cho nên tử số của công thức CFR chắc chắn phải là con số bệnh nhân bị chết do cúm heo. Còn mẫu số? Một cách logic, mẫu sổ phải phản ảnh số người phơi nhiễm cúm heo. Nhưng để biết một bệnh nhân có nhiễm cúm heo hay không, người ta phải làm xét nghiệm. Trên thế giới chỉ có 3 hay 4 trung tâm thí nghiệm có thể làm việc này (1 ở Mĩ, 1 ở Tân Tây Lan, 1 ở Pháp). Do khó khăn trong việc xác định ai bị cúm heo, người ta thường gộp chung những người có triệu chứng cúm vào nhóm phơi nhiễm, tức mẫu số.

Chẳng hạn như ở Mexico, tính đến ngày hôm nay (27/4/09), các cơ quan y tế ghi nhận 1640 trường hợp cúm, và trong số này 140 người chết. Tuy nhiên, trong số 140 người chết, chỉ có 20 ca được xét nghiệm là bị nhiễm cúm heo trước đó (do Mĩ xét nghiệm). Còn 1640 trường hợp cúm, không ai biết có bao nhiêu thật sự là cúm heo. Nhưng cho dù tính [một cách sai lầm] bằng cách lấy 140 ca tử vong chia cho 1640 ca nhiễm thì tỉ lệ tử vong là 8,5%

Nếu chúng ta tính luôn cả những người bị nhiễm ở Mĩ, Tân Tây Lan, Úc, Âu châu, v.v… thì con số bị nhiễm phải gần 2000 người, nhưng ở các nước vừa kể, chưa có ca tử vong nào. Do đó, trong thực tế, tỉ lệ tử vong còn thấp hơn con số 8,5%.

Con số tử vong trong nạn dịch SARS năm 2003 mà ông Cục trưởng trích dẫn cũng sai. Theo tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết tỉ lệ tử vong vì SARS dao động tùy theo độ tuổi và địa phương, nhưng tính chung trên toàn thế giới, thì tỉ lệ tử vong là 14% đến 15% tính trên số ca bị nhiễm. Vẫn theo tài liệu trên, ở Việt Nam, tỉ lệ tử vong vì SARS là 8%. Như vậy con số 10% tử vong vì SARS của ông Cục trường không có cơ sở khoa học nào cả, nếu không muốn nói là sai.

Nói tóm lại, hiện nay chưa thể ước tính tỉ lệ tử vong vì cúm heo, nhưng những dữ liệu công bố trên các phương tiện truyền thông công cộng cho thấy tỉ lệ tử vong vì cúm heo dưới 10%, chứ không thể là 26,5% như ông Cục trưởng nói. Dịch cúm heo đang diễn biến theo chiều hướng khó tiên đoán, và trong tình hình đó, chúng ta cần phải bình tĩnh (chứ không hoảng loạn) đối phó. Và, để đối phó hữu hiệu, chúng ta cần những thông tin chính xác và có cơ sở khoa học, thay vì những thông tin cảm tính gây hoang mang một cách không cần thiết.

NVT

TB. Hôm qua, có bạn hỏi tài liệu tham khảo cho phát biểu của tôi về khả năng lây lan và đột biến của virút cúm heo. Tài liệu đó ở đây:

Gooskens J, et al. Morbidity and Mortality Associated With Nosocomial Transmission of Oseltamivir-Resistant Influenza A(H1N1) Virus. JAMA 2009;301(10):1042-1046.

Dharan NJ, et al. Infections With Oseltamivir-Resistant Influenza A(H1N1) Virus in the United States. JAMA 2009;301(10):1034-1041.

Thứ Ba, 28 tháng 4, 2009

Đánh giá nguy cơ dịch cúm heo

Diễn biến dịch cúm heo càng ngày càng phức tạp. Bài này bàn về nguy cơ của một đại dịch dựa vào số liệu hiện hành và quan điểm dịch tễ học ...

Ít ai ngờ rằng con heo hiền lành lại làm cho cả thế giới hoang mang vì virút nó mang trong cơ thể. Đầu tháng 3/2009 các quan chức y tế Mexico phát hiện một số trường hợp bị nhiễm virút H1N1 và tử vong. Địa điểm là một lò mổ heo. Tính từ ngày 13/4/2009 đến nay, đã có hơn 1600 người bị nhiễm virút và 149 người chết. Những con số này liên tiếp gia tăng từng ngày. Ở Mĩ, có ít nhất là 20 người ở các bang miền Tây gần Mexico như California và Texas, kể cả Kansas, New York, và Ohio, cũng bị nhiễm virút H1N1. Báo cáo mới nhất cho thấy các nước như Canada, Úc, và một số nước Âu châu cũng có một số ca bị nhiễm H1N1.

Ngày 17/4/2009, Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh của Mĩ (CDC) cho biết có 2 trẻ em ở một ngoại ô thuộc thành phố San Diego, giáp biên giới Mexico, có kết quả xét nghiệm dương tính cho viru1t H1N1. Virút H1N1 có khả năng kháng thuốc amantadine và rimantadine. Phân tích thêm cho thấy virút được phát hiện có một mảng DNA không giống như các virút trước tìm thấy ở con người và heo. Cả hai em bé đều không có tiếp xúc với heo, và cho đến nay chưa ai biết nguồn nhiễm xuất phát từ đâu. Các nhà khoa học cho biết mặc dù đây là một chủng mới của virút H1N1 ở con người, họ rất quan tâm rằng có thể virút sẽ có khả năng lây truyền từ người sang người, và các vắcxin hiện hành không có hiệu quả chống lại sự lan tuyền đó.

Virút H1N1 là một trong những virút trong gia đình virút cúm loại A. Mẫu tự "H" đề cập đến protein Hemagglutinin, và "N" là protein Neuraminidase. Virút H1N1 là nguyên nhân gây ra nạn đại dịch ở Tây Ban Nha vào năm 1918, giết chết khoảng 50 triệu người trên thế giới chỉ trong vòng 1 năm. Do đó, phát hiện H1N1 ở người lập tức làm cho các giới chức y tế trên thế giới phải đặc biệt quan tâm. Thật vậy, trước tình hình nhiễm virút H1N1 ở Mexico, ngày 25/4/2009, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố tình trạng khẩn và nhận định rằng vấn đề có qui mô quốc tế.

Lan truyền từ heo sang người

Virút thuộc chủng A như H1N1 và H3N2 không phải là những virút mới, vì chúng có mặt trong heo từ rất lâu trên khắp thế giới. Hai virút này cũng từng là thủ phạm gây ra nhiều bệnh đường hô hấp cho heo. Nghiên cứu ở Anh cho thấy hơn 50% heo ở Anh bị nhiễm virút ít nhất là một lần trong quãng đời sống của heo. Do đó, có thể nói heo là một vật chủ, một nguồn dự trữ lớn của các virút H1N1 và H3N2.

Virút từ heo có thể lây lan sang người hay không? Có nhiều giả thuyết cho rằng trận đại dịch năm 1918 là hệ quả của sự lây truyền virút từ heo sang người. Đến năm 1976, nhiều nghiên cứu thực nghiệm cho thấy một sự lan truyền từ heo sang người là hoàn toàn có cơ sở sinh học. Heo cũng được xem chính là thủ phạm, là nguồn lây lan virút H1N1 đến nhiều người lính Mĩ trong nạn dịch xảy ra trong trại lính ở Mĩ vào năm 1976 và 1977.

Một đại dịch có thể xảy ra?

Trước những sự thật khoa học về virút H1N1 và tình hình khẩn ở Mexico, câu hỏi đặt ra là có thể xảy ra một đại dịch như năm 1918? Một số nhà khoa học (chuyên nghiệp và tài tử) lí giải rằng lịch sử cận đại cho thấy cứ trung bình 30 năm thì có một nạn cúm lớn trên thế giới (lần sau cùng một đại dịch xảy ra là vào năm 1968), và từ đó đến nay đã hơn 30 năm rồi mà một đại dịch vẫn chưa xảy ra. Có người, còn khẳng định rằng một đại dịch sẽ xảy ra nay mai, vấn đề là khi nào mà thôi. Nhưng cách lí giải này xem ra có vẻ... dị đoan. Một đại dịch có khả năng xảy ra phải có nguyên nhân và điều kiện, chứ không phải cứ theo một chu kì huyền bí nào đó.

Đứng trên mặt y tế công cộng mà phát biểu, có 3 điều kiện để một virút có thể gây ra một đại dịch toàn cầu: một là vi-rút đó phải có khả năng đột biến thành một virút mới; hai là virút đó phải có khả năng tái tạo hay đột biến một khi xâm nhập vào cơ thể con người; và ba là virút phải có khả năng truyền nhiễm giữa người và người.

Điều kiện thứ nhất: Một nghiên cứu mới công bố trên tập san y học JAMA (thuộc Hiệp hội y khoa Mĩ) vào đầu tháng 3 năm nay cho biết virút H1N1 đang trở nên kháng các thuốc như Tamiflu (oseltamivir), một thuốc hàng đầu trong việc phòng chống cúm gia cầm. Tỉ lệ kháng thuốc được ghi nhận là 12% ở Mĩ và 16% trên thế giới. Nhưng điều đáng quan ngại là xét nghiệm của Trung tâm kiểm soát và phòng bệnh của Mĩ mới cho biết 321 trong số 325 (tức 98%) có dấu hiệu kháng thuốc. Điều này cho thấy virút H1N1 quả thật có khả năng đột biến thành một chủng mới, và đặt ra nhu cầu cho một thuốc chống cúm gia cầm mới.

Điều kiện thứ hai: Hiện nay chúng ta đã có bằng chứng sơ khởi cho thấy virút H1N1 gây tử vong cho con người. Như đề cập trong phần đầu của bài viết, tỉ lệ tử vong vì nhiễm H1N1 lên đến 6% (trong số những người bị nhiễm), và đây là một tỉ lệ khá cao. Tuy số liệu trên cho thấy nguy cơ tử vong từ virút H1N1 khá cao, nhưng trong thực tế nguy cơ có lẽ thấp hơn, bởi vì có thể có nhiều trường hợp tử vong vì vi khuẩn và thiếu thuốc kháng sinh, và cũng không thể loại trừ khả năng có nhiều trường hợp bị nhiễm nhẹ nhưng không được báo cáo.

Điều kiện thứ ba: Khác với virút H5N1 chưa có bằng chứng lây truyền từ người sang người, nhưng có bằng chứng cho thấy virút H1N1 có khả năng lan truyền từ người sang người. Một nghiên cứu ở Hà Lan vào tháng 2/2008 cung cấp một bài học quí báu về khả năng lây lan của virút H1N1. Bốn bệnh nhân trong một bệnh viện ở Hà Lan mắc bệnh khi phơi nhiễm H1N1, và phân tích di truyền cho thấy các virút y chang nhau, và đây là bằng chứng thuyết phục nhất cho thấy virút H1N1 có thể lây từ người sang người.

Số liệu ở Mĩ thu thập vào ngày 22/4/2009 cho thấy chủng virút H1N1 lần này rất khác so với chủng thấy ở heo, và đó là một báo động. Điều thứ hai đáng chú ý nữa là cả 2 trường hợp bị nhiễm H1N1 cách nhau cả trăm cây số. Cả hai trường hợp đề cập trong phần đầu bài viết đều không có tiếp xúc với heo. Thêm vào đó, các thành viên trong gia đình của 2 bệnh nhân từng có những triệu chứng trước khi bệnh xảy ra. Những thông tin này cho thấy H1N1 có thể lan truyền từ người sang người một cách “hữu hiệu”.

Nói tóm lại, trong 3 điều kiện cho một đại dịch, virút H1N1 đã hội đủ cả 3 điều kiện. Do đó, các chuyên gia hàng đầu về bệnh truyền nhiễm nhấn mạnh rằng đây là một vấn đề toàn cầu, với tầm quan trọng lớn hơn nhiều so với dịch cúm do H5N1 gây ra trong thời gian gần đây.

Ngừa bệnh hơn chữa bệnh

Tuy khả năng về một cơn đại dịch xảy ra, nhưng trong thực tế, không ai có thể tiên đoán chính xác được tương lai. Có thể nghĩ đến ba tình huống trong tương lai: một là H1N1 sẽ đột biến để có khả năng lan truyền từ người sang người qua hòa nhập với các virút khác trong con người; hai là qua đường truyền nhiễm (khi con người bị bệnh truyền nhiễm, virút H1N1 có thể đột biến để thích nghi với cơ thể con người); và ba là H1N1 có thể trở nên trung hòa với cơ thể con người. Trong ba tình huống, virút H1N1 đều có thể trở nên một tác nhân gây bệnh nguy hiểm. Đứng trên quan điểm y tế công cộng, phòng bệnh vẫn hơn là chữa bệnh.

Bản chất của cúm gia cầm là truyền nhiễm. Do đó, vắcxin là một biện pháp hàng đầu và hữu hiệu nhất ở mức độ cộng đồng. Trong quá khứ, chính vì thiếu vắc-xin, cho nên con số tử vong vì các nạn dịch lên đến hàng triệu. Chúng ta không để một tình trạng như thể xảy ra trong tương lai.

Vì H1N1 có thể lan truyền từ người sang người, và trong thời đại di chuyển bằng máy bay ngày nay, khả năng H1N1 đi từ Mexico hay các nước gần Mexico như Mĩ và Canada đến Việt Nam không phải là ngày mà là giờ. Ở một số nước, các quan chức y tế đã thiết lập những trạm y tế để phát hiện hành khách phơi nhiễm H1N1 ngay từ các trạm hải quan biên giới và phi trường. Nếu phòng bệnh hơn chữa bệnh, có lẽ nước ta cũng cần một trạm như thế ở phi trường, với sự hỗ trợ của các chuyên gia của Mĩ và Tổ chức Y tế Thế giới.


Tìm hiểu về cúm gia cầm

Các virút cúm thành 3 nhóm: A, B và C. Các virút thuộc nhóm B và C thường tìm thấy trong con người nhưng chúng không có tác hại lớn, ngoại trừ gây ra vài rối loạn cấp tính đường hô hấp, chúng không có khả năng gây tử vong cho bệnh nhân. Nhưng các virút thuộc nhóm A là đáng quan tâm hơn hết, bởi vì chúng có thể đột biến một cách nhanh chóng thành những virút có khả năng kháng nguyên (antigenic), có nghĩa là chúng có thể tiến hóa thành những virút mà hệ thống miễn nhiễm của con người không nhận ra được (và không có khả năng phòng chống chúng).

Virút cúm thuộc nhóm A có cấu trúc gồm hai nhóm protein: hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA). HA có 15 chi với mã danh H1 đến H15. NA có 9 chi với mã danh N1 đến N9. Virút H1N1 và H5N1 là một trong những chi virút này. Virút thuộc chi H1, H2 và H3 đã được biết có lan truyền trong con người từ 100 năm qua. Nhưng virút H5 thì vẫn còn là một “kẻ thù” xa lạ đối với hệ thống miễn nhiễm của con người.

Cúm gia cầm được phát hiện từ Italia khoảng 100 năm trước đây. Trong suốt 100 năm qua, không ai nghĩ virút có thể lan truyền sang con người. Nhưng đến năm 1976, các nhà khoa học làm thí nghiệm cho thấy H1N1 có thể lây truyền từ người sang người.

NVT

Chủ Nhật, 26 tháng 4, 2009

Thế nào là "nghiên cứu khoa học"?

Trong vở kịch “Romeo và Juliet”, văn hào Shakespeare cho Juliet nói một câu về hoa hồng như sau: “Một đóa hoa hồng, dù được gọi bằng bất cứ tên gì, thì vẫn có hương vị ngọt ngào”. Câu hỏi đặt ra là trong khoa học, chúng ta có thể phân biệt các hoạt động nghiên cứu khoa học với các hoạt động khác trong xã hội mà nhìn và cảm nhận cũng giống như nghiên cứu?

Theo một giáo sư khả kính thì hai hoạt động sau đây là nghiên cứu khoa học: một bà nội trợ đi thăm dò giá cả ngoài chợ để mua thực phẩm với giá rẻ nhất và chất lượng tốt nhất, hay đôi trai gái tìm hiểu nhau trước khi tiến đến hôn nhân.

Nhưng tôi ngờ rằng cách hiểu về nghiên cứu khoa học như là những hoạt động thường ngày của vị giáo sư có phần phiến diện, nếu không muốn nói là sai. Thế thì vấn đề đặt ra là: thế nào là một nghiên cứu khoa học (NCKH)?

Người viết bài này (và nhiều người khác) có thể lấy kinh nghiệm thực tế của mình để trả lời câu hỏi trên. Nói một cách ngắn gọn: nghiên cứu khoa học là một hoạt động của con người nhằm mở rộng tri thức qua các phương pháp khoa học. Theo cách hiểu phổ quát này, có hai điều kiện để một hoạt động có thể xem là nghiên cứu khoa học: mục tiêu và phương pháp.

Nghiên cứu khoa học phải nhằm mục tiêu phát triển tri thức mới, hay đóng góp thêm tri thức cho kho tàng tri thức của con người. Những tri thức này phải mang tính phổ quát hay có thể khái quát hóa. Một bà nội trợ có thể ra chợ khảo sát giá cả thực phẩm và có những so sánh thú vị, nhưng đó không phải là một NCKH, bởi vì tri thức đó không thể khái quát hóa. Người ta có thể tạo ra tri thức bằng cách kiểm tra nhiệt độ nước trong bồn tắm, nhưng tri thức này chỉ hợp lí tại một thời điểm và một bối cảnh cụ thể. Nhưng nếu người đó đổ nước nóng vào bồn tắm và đo lường sự thay đổi nhiệt độ nước, thì đó là một tri thức có thể khái quát hóa, và đáp ứng một điều kiện của NCKH.

Nghiên cứu khoa học là một cuộc điều tra hay khảo sát có hệ thống. Hai chữ “hệ thống” ở đây có nghĩa là công trình nghiên cứu được thực hiện theo những qui trình chuẩn. Qui trình chuẩn trong nghiên cứu khoa học gồm 8 bước: đặt câu hỏi; thu thập thông tin hiện hành; đặt giả thuyết; thử nghiệm và thu thập dữ liệu; phân tích dữ liệu; diễn giải kết quả phân tích; công bố kết quả; và tái kiểm định giả thuyết. Trong qui trình này, phương pháp đóng vai trò quan trọng, vì chính phương pháp quyết định khoa học tính của một hoạt động, và phân định hoạt động đó là khoa học hay phi khoa học. Một phương pháp thu thập dữ liệu mang tính khoa học nếu phương pháp đó có cơ sở lí thuyết, có giả định, độ tin cậy cao, và độ chính xác cao.

Vì phương pháp khoa học có độ tin cậy và chính xác cao, cho nên kết quả của NCKH có tính lặp lại (repeatability). Nói một cách khác, nếu giả có một nghiên cứu đã được công bố bởi một nhà khoa học nào đó; nếu một nhà nghiên cứu khác lặp lại nghiên cứu đó bằng những phương pháp và với điều kiện đã được mô tả, phải đạt được những kết quả tương tự. Điều này rất khác với các hoạt động phi khoa học, vì kết quả của các hoạt động phi khoa học không có khả năng lặp lại hay kiểm tra. Do đó, việc khảo giá của bà nội trợ hay việc đôi trai gái tìm hiểu nhau không thể xem là khoa học, bởi những kết quả đó không có khả năng lặp lại và khái quát hóa.

Bởi vì phương pháp khoa học dựa trên lí thuyết và giả định, cho nên kết quả khoa học phải được diễn giải bằng bằng chứng, bằng lí luận dựa vào logic hay lập luận của toán học, không đi ra ngoài phạm vi của dữ liệu cho phép. Ngược lại, các hoạt động phi khoa học thường dựa vào niềm tin và sự trung thành. Những hoạt động phi khoa học thường mang tính tôn giáo; nó cố gắng cải đạo, chứ không thuyết phục bằng bằng chứng thực nghiệm; nó đòi hỏi người ta phải tin, mặc kệ cho sự thật có đi ngược lại niềm tin.

Bởi vì kết quả của nghiên cứu có giá trị phổ quát, cho nên kết quả nghiên cứu không hẳn tùy thuộc vào điều kiện và bối cảnh địa phương. Do đó, cho rằng “Chẳng hạn, một đề tài mang lại ý nghĩa lớn đến phòng chữa bệnh ở xứ sở nhiệt đới như nước ta. Nghiên cứu về ‘Mắm tôm và bệnh tả’ dầu có thể là rất bổ ích (ít nhất là đối với Bộ Y tế) nhưng chắc không tạp chí quốc tế nào đăng” thể hiện một hiểu lầm và … sai. Có lẽ tác giả của phát biểu trên không biết rằng các tập san khoa học danh tiếng về bệnh nhiệt đới đều có trụ sở ở Mĩ và Anh, chứ không phải ở Á châu hay Phi châu. Bộ Y tế đã khẳng định rằng mắm tôm không phải là nguyên nhân gây bệnh tả; do đó, câu phát biểu trên chẳng những không cần thiết, mà còn không thích hợp.

Ngay cả nếu một nghiên cứu về mắm tôm và bệnh tả được thực hiện, thì kết quả của nghiên cứu vẫn có thể công bố trên các tập san khoa học có uy tín, nếu công trình nghiên cứu được tiến hành đúng theo các phương pháp khoa học. Thật là sai lầm khi suy nghĩ rằng mắm tôm là một đặc sản của Việt Nam, và do đó, kết quả nghiên cứu mắm tôm không được thế giới quan tâm. Vấn đề không phải là mắm tôm, mà mắm tôm là một trong những mô hình để nghiên cứu về nồng độ mặn và vi khuẩn tả, và đó là một vấn đề khoa học mang tính phổ quát. Tương tự, khi chúng tôi muốn phân định ảnh hưởng của đạm thực vật đến xương, chúng tôi có thể chọn nghiên cứu các tu sĩ Phật giáo đại thừa, hay chúng tôi muốn tìm hiểu vận động cơ thể và chất lượng xương, chúng tôi có thể chọn nghiên cứu ở những bệnh nhân bị tai biến mạch máu não (vì một số bệnh nhân không có khả năng đi đứng). Bệnh nhân tai biến, tu sĩ Phật giáo, và mắm tôm trong những nghiên cứu này là những mô hình khoa học để nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố sinh học đặc thù, chứ không phải là những nghiên cứu chỉ áp dụng cho một địa phương hay cho một nhóm người.

Những người làm nghiên cứu khoa học dấn thân vì mục tiêu khám phá, truyền bá, và phổ biến sự thật. Một công trình nghiên cứu khoa học chỉ hoàn tất khi kết quả được công bố trên một tập san khoa học có đồng nghiệp bình duyệt và phản biện nghiêm chỉnh. Ở đây, tính minh bạch của NCKH rất quan trọng, vì nó chẳng những là một yêu cầu của khoa học mà còn là một khía cạnh để phân biệt khoa học với phi khoa học.

Các hoạt động thường ngày mới nhìn vào thì thấy cũng chẳng khác gì nghiên cứu khoa học, nhưng thật ra thì không phải nghiên cứu khoa học, do không đáp ứng hai điều kiện cần thiết: mục tiêu và phương pháp. Vì không phân biệt được hai điều kiện này nên nhiều người không hiểu thế nào là một nghiên cứu khoa học. Thật vậy, trong một cuộc thăm dò ý kiến ở Mĩ vào năm 1999, chỉ có 21% người dân hiểu đúng về nghiên cứu khoa học. Ở một nước với trình độ khoa học tiên tiến như Mĩ mà có đến gần 80% người không hiểu về nghiên cứu khoa học, thì có lẽ chúng ta không ngạc nhiên nếu thấy ở nước ta cũng có nhiều người chưa am hiểu về nghiên cứu khoa học. Nhưng đó không phải là lỗi của người dân, mà là vấn đề của giới khoa học và giới truyền thông. Rất tiếc là một số nhà khoa học vẫn hiểu lầm thế nào là một nghiên cứu khoa học!

Khoa học, nhà khoa học, nghiên cứu, trí thức, v.v... không phải là những phù hiệu mà ai muốn mang vào ngực thì mang, mà là những việc làm thực tiễn, những ý nghĩ hay sáng kiến mới. Muốn có những sáng kiến mới và làm nghiên cứu thực tế, nhà khoa học phải làm việc một cách gian khổ, bất vụ lợi, có khi rất lâu dài. Có thể ví khoa học như một cái đỉnh chót vót của sự chính trực, công bằng, và hợp lí. Nhưng cái đỉnh này nó trơn và dễ bị trượt. Người ta cần phải có một sự cố gắng tột bực mới đến gần hay đứng trên nó được, và càng phải cố gắng hơn để ở được cái vị trí đó.