Thứ Tư, 3 tháng 6, 2009

Cường quốc toán học?

Hôm nay đọc thấy một bài thú vị nói về ước muốn đến năm 2020 đưa Việt Nam trở thành một cường quốc toán học. Tại sao muốn thành cường quốc về toán học, mà không là kĩ thuật hay công nghệ thông tin, hay công nghệ sinh học? Ông Nguyễn Thiện Nhân giải thích như sau: “Dân số nước ta hiện đứng thứ 13 trên thế giới, thì phải phấn đấu đưa nền kinh tế nước ta trong vài ba chục năm tới cũng vào hàng 17-20 trên thế giới. Toán học nước ta có truyền thống nên phải đi trước một bước là tất nhiên!” Ông phó thủ tướng hùng hồn nói tiếp: “Đất nước này không thiếu tiền để làm toán học nhưng các nhà toán học phải quyết tâm xây dựng ngành toán trở thành trụ cột trong tinh thần người Việt Nam. Các nhà toán học phải xây dựng chương trình phát triển toán quốc gia để trở thành cường quốc thế giới về toán học”.

Tất nhiên? Tại sao phải là toán học phải đi trước một bước là tất nhiên nhi? Câu nói của ông phó thủ tướng hàm ý toán học Việt Nam là ngành số 1 của nước ta. Nhưng trong thực tế thì không phải như vậy. Hãy lấy số bài báo khoa học trên các tập san quốc tế ra làm minh chứng: trong thời gian 1996 – 2005, Việt Nam công bố được 3456 bài báo khoa học; trong số này, những bài liên quan đến toán là 452 bài (chiếm 13% tổng số), tương đương với vật lí (450 bài), kĩ thuật (406 bài), thậm chí hóa học (385 bài). Một phần ba những bài báo khoa học từ Việt Nam liên quan đến y sinh học. Do đó, chính ngành y sinh học, chứ không phải toán, mới là ngành có đóng góp mạnh cho khoa học Việt Nam. Với những sự thật đó, nếu đầu tư để phát triển khoa học, chúng ta chọn ngành nào để ưu tiên? Tôi e rằng suy nghĩ về định hướng khoa học của ông phó thủ tướng có phần phiến diện.

Trong bài trên, theo tôi hiểu, tác giả lí giải rằng Việt Nam cần phát triển toán học vì các nước tiên tiến khác như Mĩ và Hàn Quốc cũng có một nền toán học tốt. Theo tác giả, trước đây nền toán học của Hàn Quốc tương đương với Việt Nam, nhưng nay thì bỏ ta quá xa. Có lẽ hàm ý hay giả định trong cách lí giải này là nhờ toán học một phần mà Hàn Quốc phát triển kinh tế như ngày nay. Nói cách khác, toán học là động lực của phát triển kinh tế. Do đó, hàm ý có lẽ là Việt Nam phát triển toán học để sẽ giúp cho phát triển kinh tế.

Thoạt đầu mới đọc qua thì cũng có lí, vì toán học là “hoàng tử” của khoa học. Nhưng tôi nghĩ nếu tác giả cung cấp vài bằng chứng cụ thể là toán học đã đóng góp gì cho phát triển kinh tế trong vòng 20 năm qua thì sẽ thuyết phục hơn. Nhưng rất tiếc, chúng ta chưa thấy những bằng chứng đó. Thật ra, chưa thấy bằng chứng gì cho thấy ở bất cứ nước nào trên thế giới có mối liên hệ nhân quả là phát triển toán học sẽ dẫn đến phát triển kinh tế.

Có thể nói rằng một mối liên hệ nghịch đảo thì đúng hơn: phát triển kinh tế và khoa học sẽ dẫn đến phát triển toán. Singapore là một minh chứng cho mối liên hệ này. Trước đây, Singapore chẳng có bao nhiêu bài báo toán học, nhưng khi kĩ nghệ máy tính, công nghệ thông tin và công nghệ sinh học phát triển thì số bài báo toán học của họ tăng rất nhanh.

Có nhiều nước phát triển kinh tế rất khá mà toán học của họ không khá gì mấy so với Việt Nam. Điển hình là Malaysia và Thái Lan. Kinh tế của họ hơn ta gấp mấy lần, nhưng toán học của họ thì không hơn ta. Như vậy không thế nói phát triển toán học sẽ dẫn đến phát triển kinh tế. Cũng khó mà lí giải rằng toán học có thể giúp đỡ cho phát triển kinh tế.

Việc so sánh nền toán học VN và Mĩ có lẽ hơi khập khiễng. Mĩ có một nền toán học rất cao, nhất là toán ứng dụng và thống kê. Còn ở Việt Nam, toán học chỉ xoay quanh các đề tài toán thuần túy (pure mathematics). Có thể xem qua trang web của Viện toán học để thấy rằng phần lớn những nghiên cứu về toán ở VN chỉ là toán thuần túy. Ở Việt Nam chưa thấy phát triển được toán ứng dụng. Bộ môn thống kê học ở Việt Nam thì hầu như không có gì. Không một đại học nào ở Việt Nam có một “Department of Statistics” hay một “Department of Applied Mathematics”. Khi cần đào tạo, người ta phải gửi sang ... Thái Lan để học!

Chính vì thế mà ở Việt Nam, toán học chưa giúp gì cho các ngành khoa học thực nghiệm. Mỗi khi các nhà nghiên cứu muốn giải quyết một vấn đề gì mang tính tính toán, họ phải nhờ đến các chuyên gia toán ứng dụng và thống kê nước ngoài. Không biết bao nhiêu bài báo khoa học của Việt Nam bị từ chối công bố chỉ vì làm phân tích thống kê không đúng chuẩn mực quốc tế và thiết kế không đúng.

So với ngoại quốc thì sao? Vài con số sau đây phác họa cho ta thấy bức tranh toán học Việt Nam:

(a) Trong thời gian 2000-2005, Việt Nam công bố được 326 bài báo khoa học về toán, với tổng số trích dẫn 797 lần. Tính trung bình, số lần trích dẫn cho mỗi bài báo là 2.4, chỉ số H là 11.

(b) Trong cùng thời gian, Singapore công bố 1474 bài, với chỉ số trích dẫn trung bình là 5,43, chỉ số H là 30.

(c) Khoảng 44% các nghiên cứu về toán từ VN không được ai trích dẫn hay tham khảo.

Các con số này cho thấy toán học Việt Nam chẳng những kém về số lượng mà còn thua về chất lượng so với Singapore. Còn nói về toán ứng dụng thì Singapore (và ngay cả Thái Lan) đã hơn Việt Nam gấp 10 lần!

Dù Việt Nam cần phát triển toán (và nhiều lĩnh vực khác), nhưng tôi vẫn nghĩ rằng Việt Nam cần nhà khoa học toán (mathematical scientists) hơn là cần nhà toán học (mathematicians). Chúng ta cần những người làm toán biết ứng dụng lí thuyết và phương pháp vào giải quyết các vấn đề thực tế, chứ chúng ta ít cần những nhà toán học tự hài lòng với vấn đề do chính họ đặt ra và tự họ giải, mà không biết ứng dụng vào cái gì. Để làm một nhà khoa học toán, người làm toán phải hiểu qui trình làm khoa học thực nghiệm, phải hiểu vấn đề, và biết cách diễn giải vấn đề một cách logic. Chỉ khi nào toán học Việt Nam tham gia vào hoạt động nghiên cứu khoa học thì lúc đó mới có thể lí giải toán học có thể đóng góp vào phát triển kinh tế và khoa học.

Tôi vẫn nghĩ có tham vọng là tốt, nhưng tôi vẫn ngại với những mục tiêu thành “cường quốc” trong khi thực lực thì chưa có gì. Có lẽ cách tốt nhất là nghe theo lời khuyên của Gs Hoàng Tụy: Nói ít, làm nhiều hơn thì hay hơn.

NVT

PS. Tôi đưa bài “Một cường quốc Toán học - Mục tiêu phát triển toán học Việt Nam” cho một anh bạn Việt kiều nay đã về Việt Nam giảng dạy, anh viết như sau: “Đọc xong bài Một cường quốc Toán học tôi thấy lòng rất ‘hân hoan’. Sáng nay tôi ra Bưu Điện để lấy một số sách chuyên môn mua từ Amazon.com để dùng trong việc giảng dạy và nghiên cứu của tôi ở Việt Nam. Tại BĐ, sau khi chờ nửa tiếng, cô nhân viên BĐ mới thủng thẳng đi ra bảo tôi phải ra Cục Văn Hóa xin giấy phép ‘nhập khẩu’ những sách chuyên môn này. Trước đây ở Việt Nam tôi không hề phải làm những thủ tục rườm rà như vậy. Tôi e rằng ở đây khi các chức sắc nói chuyện ‘trên trời’ nhiều khi chuyện ‘dưới đất’ càng phức tạp.”

NVT: Tôi không biết có nước nào trên thế giới đòi hỏi nhà khoa học phải xin giấy phép để mua sách chuyên ngành phục vụ cho giảng dạy và nghiên cứu. Có thể Triều Tiên là nước như thế, nhưng tôi không biết. Nhưng ở đây (Việt Nam) và vào thời điểm này (thế kỉ 21), mà Việt Nam bắt chước Triều Tiên? Không biết Việt Nam đổi mới về hành chính ở khoản nào, nhưng tôi thấy chỉ cái khoản nhỏ này cũng làm chùng bước biết bao nhiêu người muốn dấn thân về làm việc ở trong nước. Một chuyện nhỏ như thế này (chứ nói gì đến thư viện điện tử) mà còn thủ tục rườm rà thì nói gì đến chuyện phát triển khoa học để ngang tầm (chưa dám nói “cường quốc”) với các nước trong vùng!?

Thứ Ba, 2 tháng 6, 2009

Lại gian lận trong nghiên cứu y khoa!

Mới đây có vài tuần, vụ Madoff trong y khoa (Gs Scott Reuben giả tạo dữ liệu) làm rúng động giới y khoa Mĩ và thế giới, tưởng là một bài học mới nhất để giữ chữ tín trong y khoa. Nhưng có ai ngờ được một vụ này lại xảy ra nữa! Sự vụ lần này cũng liên quan đến giả tạo dữ liệu trong nghiên cứu y khoa, và xảy ra ở một trung tâm quân y nổi tiếng thế giới.

Timothy R. Kuklo, 48 tuổi, là một bác sĩ chấn thương chỉnh hình và phó giáo sư y khoa thuộc Đại học Washington ở St Louis (bang Missori, Mĩ). Tốt nghiệp từ trường võ bị danh tiếng Westpoint, ông từng phục vụ trong quân y Mĩ tại Trung tâm quân y Walter Reed, một trung tâm y khoa danh tiếng của Mĩ. Tuần vừa qua, ông bị 4 đồng nghiệp tố cáo là giả tạo số liệu trong nhiều công trình nghiên cứu, và có những mối liên hệ đáng nghi ngờ với một công ti sinh học.



Timothy R. Kuklo


Trong thời gian phục vụ tại Trung tâm quân y Walter Reed bác sĩ Kuklo thường đi thuyết giảng khắp nơi về hiệu quả của một sản phẩm của ông ti Medtronic có tên là Infuse, một loại protein mà ông cho là có hiệu quả làm lành xương nhanh chóng. Trong công trình nghiên cứu được công bố trên một tập san y khoa bên Anh vào năm ngoái, Kuklo báo cáo rằng trong thời gian 3/2003 đến 3/2005 ông đã sử dụng Infuse để điều trị cho 138 bệnh nhân (quân nhân) bị thương chân do nổ mìn trong cuộc chiến Iraq, và tỉ lệ thành công là 92%.

Nhưng các đồng nghiệp của ông tại Trung tâm quân y Walter Reed cho biết tuy Infuse có hiệu quả, nhưng không phải cao đến 92% như Kuklo báo cáo. Quan trọng hơn nữa, hồ sơ bệnh án của Trung tâm Walter Reed cho thấy trong thời gian đó Trung tâm không có nhiều bệnh nhân chấn thương chân như thế. Một đồng nghiệp là đại tá y khoa cho biết đọc bài báo của Kuklo ông cứ tưởng đó là một quần thể bệnh nhân ma, chứ không có thật ngoài đời!

Ngoài ra, qua điều tra, các quan chức quân y phát hiện ông giả mạo chữ kí của 4 đồng nghiệp tại Trung tâm quân y Walter Reed trong một bài báo khoa học để công bố trên một tập san y khoa Anh vào năm ngoái. Bốn đồng nghiệp này được ghi là đồng tác giả của bài báo, nhưng họ chẳng dính dáng gì đến công trình nghiên cứu, và cũng chẳng biết tên mình xuất hiện trong bài báo!

Kuklo là một “cảm tình viên” của Infuse. Như nói trên, ông đi quảng bá Infuse khắp nơi về Infuse và thuyết phục đồng nghiệp nên sử dụng protein càng nhiều càng tốt cho bệnh nhân! Ông là người có tài ăn nói và thuyết phục đến độ có đồng nghiệp nhận xét nếu ông bảo đưa tài khoản ngân hàng thì chắc chắn có người sẽ đưa! Chỉ trong vòng vài năm, doanh thu của Medtronic từ Infuse lên đến 500 ngàn USD.

Infuse được sử dụng rộng rãi ở các bệnh viện dân sự bên Mĩ cho giải phẫu xương cột sống và điều trị gãy xương. Nhưng các bác sĩ có thể sử dụng Infuse cho các chỉ định khác. Năm ngoái, Cục quản lí thuốc và thực phẩm Mĩ (FDA) ra thông báo cho biết nếu infuse được sử dụng trong giải phẫu cổ có thể làm cho bệnh nhân khó thở. Infuse không được FDA phê chuẩn cho sử dụng trong giải phẫu cổ. Do đó, việc làm và mối liên hệ của Kuklo với công ti Medtronic được đánh giá là có tiềm năng gây tác hại đến quân nhân và bệnh nhân.

Công ti Medtronic cho biết họ có tài trợ cho Kuklo làm nghiên cứu và có trả tiền phí cho các buổi nói chuyện của ông, nhưng họ từ chối không cho biết số tiền đó là bao nhiêu. Một dân biểu liên bang yêu cầu phải mở cuộc điều tra để làm sáng tỏ vấn đề.

Có thể nhìn vụ việc này một cách tích cực hơn: hệ thống kiểm tra và tự kiểm tra trong khoa học có hiệu quả. Bởi vì nếu hệ thống này không có hiệu quả thì làm sao phát hiện được những còn "cừu đen" này. Do đó, tôi nghĩ công chúng có lí do để tin tưởng vào khoa học.

Nhìn người lại nghĩ đến ta. Ở nước ta chưa có những vụ giả tạo dữ liệu được phát hiện và công bố. Tuy nhiên, privately thì có nhiều trường hợp cười ra nước mắt. Có trường hợp một em sinh viên y khoa đi làm thuê thu thập dữ liệu cho một giáo sư ở TPHCM kể lại những chuyện rất động trời. Em kể rằng ban ngày đi tìm đối tượng để phỏng vấn và điền vào bộ câu hỏi, nhưng vì người dân ở vùng Cao Nguyên bận quá nên không nhớ hết, và thế là ban đêm về khách sạn em tự điền vào bộ câu hỏi theo tưởng tượng của mình. Em còn cho biết cả đoàn của em ai cũng làm như thế! Em còn cho biết chẳng riêng gì em, mà giáo sư của em cũng làm vậy thôi. Thật là động trời. Có lẽ chính vì thế mà nhiều nghiên cứu ở VN lúc nào cũng "đẹp", không có "missing data". Những chuyện như thế này thì có nhiều, nhưng có lẽ do quan hệ cá nhân với nhau, nên chẳng ai lên tiếng. Câu chuyện trên đây cho thấy sinh viên (và chắc cả các giáo sư) cần đọc và quán triệt văn hóa khoa học, chứ nếu với đà này thì nguy hiểm quá.

NVT

Thứ Hai, 1 tháng 6, 2009

Nhà vệ sinh: chuyện nhỏ mà không nhỏ

Bài này tôi viết cho TT, vừa mới đăng trên số cuối tuần vừa qua. Tôi vẫn nghĩ vệ sinh là vấn đề lớn nhất của Việt Nam. Ngày nào nước ta chưa giải quyết được vấn đề nhà vệ sinh, nước ta chưa thể ngẩn mặt nhìn thế giới được. Tôi không nào hiểu nổi khi người ta xây dựng những building hoành tránh, những căn nhà tráng lệ, và nhà hàng rất "ngon lành", nhưng người ta lại không chú trọng đến nhà vệ sinh!

Về vùng thôn quê, vấn đề vệ sinh càng bức xúc hơn và đang dần dần trở thành một vấn nạn về môi trường. Tuy số người đi tiêu tiểu dưới sông không còn nhiều như trước đây nữa, nhưng con số này vẫn đủ để làm ô nhiễm sông nước và là nguồn lay lan bệnh tật. Điều đáng buồn là người dân ta hình như chẳng quan tâm đến chuyện này, vì họ thường ngụy biện theo kiểu "người ta ai cũng vậy"!

Mấy năm trước, bạn bè tôi ở trong nước hỏi đùa tôi một câu: ở Sài Gòn, làm sao phân biệt được nhà hàng của người trong nước và nhà hàng nào là của Việt kiều? Tôi còn đang suy nghĩ thì bạn tôi nói: vào nhà vệ sinh sẽ biết ngay. Nhà hàng hay quán ăn nào của Việt kiều hay của người ngoại quốc thì nhà vệ sinh rất chuẩn và sạch sẽ; còn nhà hàng mà chủ nhân là người trong nước thì nhà vệ sinh rất bẩn. Nói thế thôi, chứ tôi nghĩ cũng có ngoại lệ, vì tôi từng thấy nhà hàng của anh bạn tôi ở Thanh Đa (người trong nước) mà nhà vệ sinh cũng rất sạch. Vấn đề, do đó, không phải là nội hay ngoại, mà là tầm nhìn văn hóa của người dân mà thôi. Người nước ngoài nhìn vào tình trạng vệ sinh ở nước ta, họ không ngần ngại nói đây là một dân tộc kém văn hóa. Và, chắc họ cũng không quá sai.

NVT

PS. Hôm nay thấy ông Nguyễn Thiện Nhân "vi hành" đến một trường nào đó ngoài phía Bắc để xem xét nhà vệ sinh (xem hình dưới đây). Chắc ông ấy bắt chước cụ Hồ. Nhưng như vậy cũng là đáng khen rồi, nhưng xem rồi ông có làm gì không mới là câu hỏi lớn. Chứ xem nhà vệ sinh để rồi có một cái photo-op thì tôi sợ sẽ lâm vào tình cảnh đóng kịch quá.



http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=318926&ChannelID=119

Nhà vệ sinh: chuyện nhỏ mà không nhỏ

TTCT - Trong ngành y tế từ lâu vẫn tồn tại một nghịch lý: Bệnh viện được thiết kế là nơi chữa trị bệnh, nhưng cũng là một môi trường nguy hiểm cho bệnh nhân. Sự hiểm nguy ở bệnh viện không chỉ là những nhầm lẫn, sai sót y khoa hay sai sót trong toa thuốc mà còn là nơi lan truyền bệnh. Một yếu tố lan truyền bệnh khá phổ biến là vấn đề vệ sinh, hay cụ thể hơn và thực tế hơn là nhà vệ sinh.

Theo quan sát của tôi, tại nhiều bệnh viện ở Việt Nam, không chỉ nhà xí dành cho bệnh nhân và thân nhân thiếu vệ sinh, mà ngay cả nhà xí dành cho nhân viên y tế của bệnh viện cũng thiếu vệ sinh. Ở một bệnh viện lớn của một tỉnh đồng bằng sông Cửu Long mà tôi ghé qua, nguyên khu vực hành chính dành cho toàn giám đốc, phó giám đốc và các cán bộ, chuyên gia cao cấp chỉ có một cầu xí duy nhất, không phân biệt nam hay nữ. Mà cầu xí này chắc xây vào thời đầu thế kỷ 20 (loại ngồi).

Tình trạng nhà xí tồi tệ có thể thấy ở hầu hết các cơ sở công cộng như trường học, nhà hàng, thậm chí ngay cả những nơi được xem là cửa ngõ của đất nước như nhà ga sân bay quốc tế. Có nhiều nhà hàng được xây dựng hoành tráng nhưng khi vào đến nhà xí thì thực khách “hết hồn”.

Ám ảnh... nhà xí

Vấn đề nhà xí ở nước ta không còn là vấn đề nhỏ nữa mà có ảnh hưởng xấu đến hình ảnh của đất nước. Người phương Tây khi đi du lịch ở nước ta thì nỗi ám ảnh lớn nhất là... nhà xí. Tôi đã đọc (với tâm trạng vừa giận vừa thông cảm) không biết bao nhiêu bài bút ký, nhật ký, phóng sự, khuyến cáo... mà họ viết ra với văn phong giễu cợt, mỉa mai. Tôi nghĩ nếu không cải thiện được vệ sinh công cộng và nhà xí thì nước ta vẫn chứng kiến cảnh 75% du khách “một đi không trở lại”. Vấn đề nhà vệ sinh và vệ sinh công cộng đã trở thành sĩ diện quốc gia, thành vấn đề văn hóa chứ không đơn giản là vấn đề cá nhân hay nội bộ nữa.

Tôi nhớ đọc đâu đó lâu lắm rồi, trong đó tác giả kể rằng lúc Bác Hồ còn sống, cứ mỗi lần đi công tác hay thăm địa phương nào đó, bất kể công sở hay nhà dân, điều đầu tiên là Bác vào xem nhà bếp và nhà vệ sinh. Một nguyên thủ quốc gia mà quan tâm đến y tế công cộng như thế thì chúng ta phải biết vấn đề “đầu vào” và “đầu ra” quan trọng như thế nào.

Nhà vệ sinh không phải là cái gì cấm kỵ không nên bàn trên giấy trắng mực đen. Chúng ta cần trịnh trọng đặt nó lên bàn để thảo luận nghiêm chỉnh. Phải chấp nhận một thực tế là ở nước ta nhà vệ sinh chưa được xem là một “cơ quan” quan trọng, dù cơ quan này thật sự là một vũ khí phòng bệnh rất hữu hiệu.

Nhà vệ sinh - “vũ khí” phòng bệnh

Hơn một thế kỷ trước, nhà vệ sinh giúp thực hiện một cuộc cách mạng về y tế công cộng ở New York, London và Paris. Chính việc cải tiến vệ sinh và đặc biệt là nhà xí là yếu tố ngăn chặn bệnh truyền nhiễm và gia tăng tuổi thọ ở người phương Tây. Thật vậy, nguyên nhân chính về sự gia tăng tuổi thọ của người dân ở các nước tiên tiến chính là cải tiến môi trường vệ sinh công cộng và nhà xí, chứ không phải nhờ các thiết bị y khoa hiện đại hay thuốc men đắt tiền tăng tuổi thọ và cải tiến chất lượng đời sống. Do đó, Liên Hiệp Quốc nhận thức rằng cầu xí là một phương tiện phòng chống bệnh rất quan trọng ở các nước đang phát triển như nước ta.

Ở nước ta, các nạn dịch bệnh cứ “đến hẹn lại lên”, như nạn dịch tả hiện nay đang hoành hành ở một số vùng phía Bắc. Một số nghiên cứu ngay tại Việt Nam cho thấy nguồn nước và nhà vệ sinh là hai trong những yếu tố nguy cơ của dịch tả. Do đó, “vũ khí” phòng chống bệnh rất hữu hiệu nằm trong tầm tay chúng ta: nhà xí. Các cơ quan chức năng của Nhà nước và người dân cần phải quan tâm đến nhà xí hơn nữa.

Điều đáng buồn là chúng ta đã ở thế kỷ 21, thế mà bệnh viện lại không có những nhà vệ sinh đúng nghĩa. Có lẽ một cách để xóa bỏ nghịch lý y tế là các bệnh viện nên quan tâm nghiêm chỉnh hơn nữa về nhà vệ sinh. Trên thế giới có Tổ chức WTO, không phải Tổ chức Thương mại thế giới mà là Tổ chức Nhà vệ sinh thế giới (World Toilet Organization). Nhận thức rõ tầm quan trọng của nhà vệ sinh nên thế giới lấy ngày 19-11 làm “Ngày nhà vệ sinh” (World Toilet Day). Có lẽ nước ta cũng cần có một “Ngày nhà vệ sinh Việt Nam” chăng?

NVT

Chủ Nhật, 31 tháng 5, 2009

Nhận xét về người Việt của một người Pháp

Thấy trên mạng có bài viết giới thiệu cuốn sách của Henri Oger, với những phác họa về sinh hoạt của người Việt trong những năm đầu thế kỉ 20. Theo bài báo Oger nhận xét về người Việt như sau:

“Bắc Kỳ những năm đầu thế kỷ 20 trong con mắt Henri Oger là nơi đất chật người đông, cuộc đấu tranh sinh tồn rất dữ dội.

Chính vì người dân nghèo, chỉ quen mua hàng rẻ, ít đòi hỏi cao, nên hàng làm ra bán cho họ thường bị làm nhanh, làm ẩu. Thợ thủ công An Nam cũng bị nhận xét là kỹ thuật sơ sài, không được giảng dạy đầy đủ về nghề nghiệp, thiếu sáng tạo, không có những phẩm chất đã khiến cho người thợ ở châu Âu trở thành nghệ sĩ.

Tuy nhiên, theo hai tác giả chủ biên cuốn sách, những nhận xét này không hề mang sắc thái khinh thường thái quá mà chỉ đơn giản là vì Oger sống trong thời đại của mình, tin vào tính ưu việt của mô hình văn minh tư sản phương Tây so với các xã hội xa lạ và tin vào sứ mệnh khai hoá văn minh của nước Pháp.”

Tuy người viết bài báo cho rằng nhận xét đó mang tính “thời đại của mình, tin vào tính ưu việt của mô hình văn minh tư sản phương Tây so với các xã hội xa lạ và tin vào sứ mệnh khai hoá văn minh của nước Pháp,” nhưng tôi vẫn nghĩ ông ấy quá chính xác trong nhận xét về tính cách người Việt, mà cho đến ngày nay vẫn còn phù hợp.

Làm ẩu. Kĩ thuật sơ sài. Thiếu huấn luyện. Thiếu sáng tạo. Tất cả những nhận xét đó đều đúng. Không khó khăn gì để có thể đi tìm những bằng chứng thực tế làm cơ sở cho những nhận xét đó. Tôi đi qua cây cầu NHơn Hội nhìn từ xa rất hoành tráng ở Qui Nhơn, nhưng đi trên cầu mới thấy họ làm rất ẩu, thô, và có khi nguy hiểm. Ngay cả cây cầu Rạch Miễu mới rầm rộ khánh thành cũng có nhiều vấn đề kĩ thuật, và cũng rất thô. Nhìn gần những tấm hình kí giả chụp trên cầu Rạch Miễu mới thấy cách làm của ta rất ... hỡi ôi. Hình như người mình không có thói quen xem xét đến chi tiết, mà chỉ làm chung chung hay làm cho có mà thôi. Nhiều công trình của Việt Nam chỉ làm hình như nhằm mục tiêu khoe là “ta làm được”, rồi dừng ở đó, chứ không đi xa hơn. Thật ra, ngay cả “ta làm được” cũng không hẳn là làm được. Điều này rất tương phản với người Tây phương, những người mà khi làm cái gì họ cũng tính toán cẩn thận, xem xét từng chi tiết nhỏ, đánh giá lợi và hại một cách khách quan, v.v… cho nên khi công trình hoàn tất nó thường có chất lượng cao và lâu bền.

Việt Nam ta nổi tiếng làm gia công quần áo cho các công ti Tây phương. Quần áo họ gia công đẹp, và khi ra ngoài này, thường bán với giá rất cao. Nhưng còn hàng trong nước cũng do những công ti gia công đó làm với nhãn hiệu “chất lượng cao” thì sao? Nói ngắn gọn là chất lượng thấp thì đúng hơn. Họ cũng bắt chước may những cái cáo sơ mi hiệu Polo, Nautica, Tommy Hilfiger, v.v… nhưng nhìn kĩ thì họ bắt chước rất kém. Chỉ nhìn qua đường chỉ là thấy họ làm ẩu. Nhìn qua cách họ làm logo cũng dễ dàng thấy đây là đồ dỏm, bắt chước. Người Tàu cũng làm hàng nhái, nhưng họ nhái giỏi hơn người Việt chắc cỡ 10 lần. Hàng nhái của Tàu lợi hại đến nổi chúng ta khó nhận ra thật và giả. Còn hàng nhái của Việt Nam thì còn quá kém. Làm hàng nhái mà còn làm không xong thì chúng ta khó mà nói đến chuyện lớn được.

Thế còn hàng do Việt Nam thiết kế thì sao? Tôi tò mò xem qua những chiếc quần tây và áo sơ mi của hãng VT làm, và thấy tất cả đều có một motif giống y chang nhau, không có gì là sáng tạo cả. Họ chỉ thay đổi màu và vải (mà vải thì cũng chất lượng thấp). Ngay cả các thiết kế của hãng nổi tiếng như AP cũng thế, không có gì thay đổi đáng kể và không mới. Giày sản xuất ở Việt Nam không rẻ chút nào, nhưng về mẫu mã thì còn thua xa so với ngoại quốc (thua luôn Trung Quốc và Ấn Độ), bởi vì các loại giầy này đều na ná giống nhau về thiết kế. Tôi có cảm giác hình như các hãng bắt chước kiểu nhau. Không thể biện minh rằng họ làm cho người địa phương nên chất lượng như thế là đủ, vì nói như thế là xem thường đồng hương Việt Nam. Cũng không thể biện minh theo kiểu "tiền nào của nấy", vì đây là hàng "chất lượng cao", và người Việt sẵn sàng trả cả 100 USD cho những cái áo có chất lượng cao. Chỉ có thể giải thích là làm ẩu, thiếu sáng tạo, và bắt chước quá tồi.

Trong văn nghệ cũng thế. Khi một vở tuồng Đời cô Lựu ra đời, thì hàng loạt (có thể hàng 20) vở tuồng cải lương cũng có motif na ná giống như Đời cô Lựu. Cho đến bây giờ, những vở tuồng cải lương được sáng tác hay soạn thảo vẫn chưa thoát được cái motif của Đời cô Lựu, Ông cò Quận Chín, hay chưa đi xa va cao hơn những sáng tác của Viễn Châu. Tân nhạc cũng thế: một bài ca ca ngợi cái nghèo làm cho hàng loạt “sáng tác” khác cũng ca ngợi cái nghèo một cách vụng về, tũn mũn, và … sến. Trịnh Công Sơn có bài Cát bụi thì phía nhạc sến cũng cho ra đời "trở về cát bụi" gì đó mà ý tưởng thì y chang như ý của TCS nhưng nhạc điệu và lời thì quá nghèo nàn và thiếu chất thơ, thiếu triết lí. Khi trung tâm Paris By Night ra đời, thì hàng loạt trung tâm khác cũng lấy “by Night” làm tên gọi (Saigon by Night, Cali by Night, Hollywood Night, v.v…). Thật khó tưởng tượng được một sự bắt chước và nhái thô thiển như thế!

Không chỉ đúng trong giới thợ thuyền và công nhân, trong giới nghệ sĩ, mà ngay cả trong giới khoa học nữa. Những ai thử đọc qua các abstracts trong các hội nghị y khoa ở Việt Nam sẽ dễ dàng bắt gặp những cụm từ quen quen như “Bước đầu nghiên cứu”, “Đánh giá”, “Xác định”, v.v… Phần lớn (chắc cũng 99%) là những nghiên cứu lặp lại những gì người nước ngoài đã làm nhưng không có phương pháp gì mới hay dữ liệu gì mới. Và, đương nhiên là không có phát kiến gì mới.

Mà, thật ra, nhìn lại về những thành tự khoa học, chúng ta phải ngậm ngùi mà nói là: không có gì. Chúng ta không có những phát kiến gì đáng kể. Ngay cả nghề nông là nghề truyền thống, mà chúng ta cũng chẳng có gì để chỉ dạy thế giới. Chúng ta không có những nhân tài xuất sắc trên trường quốc tế (nhưng có nhiều người nghĩ như thế).

Bắt chước và thiếu sáng tạo có lẽ là dấu hiệu của một sự lười suy nghĩ. Nếu giả thuyết này đúng thì người Việt chúng ta lười suy nghĩ quá.

Cách đây hơn 70 năm, cụ Ðào Duy Anh đã viết như sau khi nhận xét về tính cách của người Việt: "Về tính chất tinh thần thì người Việt Nam đại khái thông minh, nhưng xưa nay thấy ít người có trí tuệ lỗi lạc phi thường. Sức ký ức thì phát đạt lắm, mà giàu trí nghệ thuật hơn trí khoa học, giàu trực giác hơn luận lý. Phần nhiều người có tính ham học, song thích văn chương phù hoa hơn là thực học, thích thành sáo và hình thức hơn là tư tưởng hoạt động... Tính khí cũng hơi nông nổi, không bền chí, hay thất vọng, hay khoe khoang trang hoàng bề ngoài, ưa hư danh và thích chơi cờ bạc". Tôi thấy, cho đến nay, những nhận xét này vẫn còn chính xác, nhất là trong giới trí thức Việt Nam.

Tôi vẫn thường tự hỏi tại sao ta lại quá kém trong hoạt động khoa học như thế? Có thể nói từ xưa, nước ta không có một truyền thống khảo cứu khoa học. Ðọc lịch sử Việt Nam từ các triều đại Ðinh, Lý, Lê, Trần và Nguyễn, ai cũng thấy nước ta có nhiều anh hùng quân sự, nhà thơ, nhà sử học, nhưng rất ít nhà khoa học, kĩ sư hay nhà kinh tế. Hệ thống giáo dục của nước ta ngày xưa được bắt chước theo mô hình giáo dục của Trung Quốc, đòi hỏi người học sinh phải tuân thủ sách vở một cách máy móc và không khuyến khích sự tự do tìm tòi, thử nghiệm, hay chất vấn. Cái truyền thống này ca ngợi, tuyên dương những người thuộc làu những điều răn dạy của Khổng Tử, và coi thường những ai làm nghề tay chân (kĩ sư, khoa học gia, công nhân, nông dân, v.v...) hay làm thương mại.

Khi người Pháp vào Việt Nam, hệ thống giáo dục Trung Quốc được thay thế bằng hệ thống giáo dục Pháp, một hệ thống có mục tiêu là đào tạo ra những thầy thông, thầy phán, hay quan chức để thực thi đường lối, chính sách của kẻ cai trị. Hệ quả là nó làm cho học sinh tiêm nhiễm cái tâm lí hám danh và sính bằng cấp, học ra để làm quan, làm ông nghè hay nhằm giật được một mảnh bằng để làm rạng danh gia đình hay khoe cùng người hàng xóm, chứ không nhằm đóng góp kiến thức hay mang lại phúc lợi cho xã hội và nhân loại. Với hệ thống giáo dục này, học sinh phải học thuộc lòng sách giáo khoa nhằm cố thi đỗ trong các kì thi rất gắt gao. Lối giáo dục này vẫn còn kéo dài tới những năm trong thập niên 60 và 70 mà tôi (và nhiều người cùng thế hệ) từng là những "nạn nhân" của nó. Chúng tôi không được khuyến khích tìm hiểu những sự việc, hiện tượng chung quanh chúng tôi xảy ra như thế nào và tại sao? Kết quả cuối cùng là nhiều thế hệ học sinh không có cơ hội nghiên cứu khoa học. Và quan trọng hơn nữa, phần lớn những kiến thức về Việt Nam, về dân tộc Việt Nam và tài nguyên Việt Nam lại nằm trong tay các nhà khoa học ngoại quốc, thay vì trong tay các nhà khoa học Việt Nam. Rất tiếc là xu hướng này vẫn còn tiếp tục cho đến ngày nay, với những show khoa học theo kiểu nhảy dù.

Tôi nghĩ tác dụng của cuốn sách của Oger là nó “đánh” thẳng vào tâm thức của người Việt, làm cho chúng ta phải nhìn nhận một thực tế: đó là chúng ta có thói quen làm ẩu, kĩ thuật sơ sài, thiếu huấn luyện, thiếu sáng tạo, và lười biếng suy nghĩ. Nhận thức được như thế là một bước đầu để mỗi chúng ta phải làm gì. Tôi cũng phải suy nghĩ lại mình có những thói quen đó hay không và phải tự khắc phục mình. :-)

NVT

Thứ Bảy, 30 tháng 5, 2009

Về một bài "đánh" Phạm Duy

Hôm trước, nhân một bài chỉ trích Nhạc sĩ Phạm Duy trên báo ANTG, tôi có post bài phản biện của Thầy Giáo Làng. Hôm nay, tôi thấy bài này trên một tờ báo của người Việt ở Hung. Tôi hoàn toàn đồng ý với những nhận xét trong bài này. Điều đáng nói là cái tựa đề bài viết trên ANTG là “Nhạc Phạm Duy và những điều cần phải nói” làm cho độc giả tưởng rằng là một bài bàn về học thuật, về âm nhạc của Phạm Duy, nhưng hóa ra là bài nói về cá nhân của nhạc sĩ. Như thế là không công bằng, là “treo đầu dê bán thịt chó”, và thế là thiếu tính quân tử.

Nhân nói về chuyện này, hôm nọ tôi cũng thấy một bài dài của tác giả Nguyễn Đắc Xuân phản biện lại những luận điệu chỉ trích cá nhân của mấy ông quan nhạc sĩ. Bài dài, nhưng trong đoạn cuối có một đoạn nói theo tiếng Anh là “quite revealing” về ông quan nhạc sĩ Trọng Bằng (xin trích):

“Trước đây mỗi lần được xem (hoặc qua Tivi) GS NSND Trọng Bằng - tốt nghiệp trường nhạc của Liên-xô điều khiển Ban nhạc giao hưởng rất bề thế của VN tôi rất tin tưởng. Tin tưởng, tự hào về những hoạt động văn hóa chất lượng cao của VN. Nhưng rồi không ngờ năm 2006 ra Hà Nội ghé thăm các bạn cũ đồng nghiệp của tôi ở báo Lao Động, vô tình tôi nghe kể chuyện xì-căng-đan: “nhạc sĩ Trọng Bằng đạo nhạc”, tôi tá hỏa. Các bạn kể rằng: GS NSND Tổng thư ký Hội Nhạc sĩ VN tự đưa tác phẩm Ouverture Chào mừng của ông ra đề nghị xét tặng giải thưởng Hồ Chí Minh thì bị nhạc sĩ Vĩnh Cát tố cáo là tác phẩm Ouverture Chào mừng của nhạc sĩ Trọng Bằng không chỉ copy ý tưởng mà chép nguyên văn các chủ đề (thème) và cách phối âm phối khí trong bản giao hưởng số 5 của Shostakhovich và tác phẩm giao hưởng số 7 của Prokofiev. Bốn đại tá nhạc sĩ quân đội nổi tiếng là Huy Thục, Nguyên Nhung, Doãn Nho và Nguyễn Đức Toàn cũng tố cáo nhạc sĩ Trọng Bằng với nội dung tương tự. Nhạc sĩ Trọng Bằng không bảo vệ được tác phẩm của mình nên cuối cùng phải xin “rút khỏi danh sách đề cử giải thưởng Hồ Chí Minh”. Thật hú hồn. Ông Tổng thư ký Hội Nhạc sĩ VN mà đi đạo nhạc, đi tranh giải văn học nghệ thuật cao nhất nước, bị tố cáo phải rút lui thì hết chỗ nói chuyện đạo đức với bất cứ người làm nghệ thuật già trẻ, cũ mới nào rồi. Nếu không có trí thức và sự thẳng thắn của ông Vĩnh Cát và các vị Đại tá nhạc sĩ quân đội ấy thì hậu quả sẽ ra sao? Các nhạc sĩ Tôn Thất Tiết, Nguyễn Thiện Đạo ở Pháp, các nhạc sĩ Nga học cùng thế hệ với Trong Bằng ở Liên-xô cũ nghĩ gì về các nhạc sĩ, trí thức hàng đầu ở VN? Các tác giả nhạc giao hưởng đồng nghiệp của Trọng Bằng sẽ nghĩ gĩ về cái Giải thưởng Hồ Chí Minh treo trong nhà nhạc sĩ Trọng Bằng? Hơn thế nữa người trong và ngoài nước sẽ xem cái Giải thưởng Hồ Chí Minh cao quý nhất nước như thế nào? Và, riêng những người với tài năng thực sự họ đã nhận được Giải thưởng Hồ Chí Minh sẽ phẫn nộ về sự không lương thiện của Trọng Bằng làm ảnh hưởng đến giá trị cái giải thưởng cao quý mà họ đã nhận như thế nào? Với một cú bị knock out như vậy đáng lẽ anh Trọng Bằng phải tu tỉnh, nhìn lại mình, kiểm điểm những ấu trỉ, những thiếu sót của mình đối với anh em đồng nghiệp, bao dung, thông cảm với những người không được may mắn như mình, vỗ về, xoa dịu những nỗi đau của đồng nghiêp.v.v. Nhưng ...than ôi!”

Một nhạc sĩ như thế mà lên tiếng “dạy đời” ông cụ nhạc sĩ đàn anh như Phạm Duy thì tôi e rằng không thuyết phục chút nào cả.

NVT

===

http://nhipcauthegioi.hu/modules.php?name=News&op=viewst&sid=1903

Về một bài "đánh" Phạm Duy

[24.05.2009 20:42 - Nhịp Cầu Thế Giới Online]

(NCTG) Lại thêm một bài "đánh" Phạm Duy trên một tờ báo trong nước, thông qua ba vị Trọng Bằng, Phạm Tuyên, Hồng Đăng, những người gây bất ngờ lớn vì sự "xấu tính" công khai của họ!

Tóm tắt những luận điểm chính của ba vị này như sau:

- Phạm Duy "bỏ kháng chiến vào thành", "theo địch", do đó được nhà nước "cho phép" trở về là "nhân đạo" lắm rồi, báo chí không nên "tâng bốc" rầm rộ như thế.

- Phạm Duy "cần biết mình là ai", về nước thì cứ im lặng mà sống, không nên "tìm kiếm" sự nổi tiếng bằng những chương trình hoành tráng. Không "được phép" ví mình với ai cả (nhất là với Văn Cao).

- Nhạc Phạm Duy là nhạc "thị trường" chứ chẳng "bác học" như nhạc của các vị. Kho tàng nhạc phẩm của Phạm Duy cũng không "đồ sộ" như của các vị. Phạm Duy chỉ có những nhạc phẩm sáng tác thời đi theo kháng chiến là "còn" nghe được (mà các vị gọi là biết khai thác dân ca), nhưng từ ngày Phạm Duy "bỏ nước" ra đi thì âm nhạc Việt Nam đã phát triển lắm rồi, tóm lại là Phạm Duy "nên biết mình biết người", đừng có tiếp tục quảng bá các nhạc phẩm của mình nữa.

- Nhiều nhạc sĩ có cống hiến cho các mạng mà giờ đây không đủ tiền làm live show. Còn Phạm Duy thì lại có. Thật là bất công!

Ba vị có vẻ như đang lợi dụng cái thực tế là ở Việt Nam, khi muốn "giết" ai, người ta chỉ cần quy về lập trường chính trị, để giải quyết nỗi hậm hực của mình trước thành công của Phạm Duy thì phải?

Nhưng đã nói đến quan điểm chính trị thì cần sòng phẳng với nhau rằng việc Phạm Duy bỏ vào thành là quyết định đúng hay sai thì thực tế đã trả lời. Bởi vì nếu ông quyết định ở lại thì có lẽ số phận ông cũng đã thê thảm không kém số phận các văn nghệ sĩ có tư tưởng tự do cùng thời với ông.

Cũng cần phải sòng phẳng rằng không phải chỉ những ai yêu Đảng, yêu CNXH mới là yêu nước. Lòng yêu nước không phải là danh hiệu "độc quyền" của những người CS, để thích "ban phát" cho ai thì ban phát. Cái luận điệu đó cũ lắm rồi, chẳng thuyết phục được ai đâu, ba vị quan âm nhạc kia ạ.

Và đất nước này không của riêng ai, không ai có quyền cho ai được thế này thế khác. Phạm Duy không phải là tội phạm, cũng không phải là khủng bố, nên việc cấp visa cho ông ấy trở về cố quốc là một việc đảm bảo quyền hợp pháp của công dân gốc Việt lương thiện chứ đừng nói đến ơn huệ ở đây.

Tiếp theo, việc Phạm Duy làm gì với các sáng tác của ông sau khi trở về là quyền của ông, không khiến ai dạy ông phải thế nào. Việc báo chí đón chào ông ấy thế nào cũng là quyền của các nhà báo, không khiến ai phải "định hướng". Trong một thế giới tự do tư tưởng, không ai cần "định hướng" cho ai!

Hơn nữa, sao các vị không tự hỏi bản thân, nếu quả thật nền âm nhạc Việt Nam phong phú và phát triển như các vị khẳng định thì tại sao bấy lâu nay nó chẳng được ai đoái hoài, và phải đợi đến sự trở về của một nhạc sĩ "vang bóng một thời", báo chí mới có dịp để rầm rộ?

Tại sao các vị không tự hỏi vì sao nhạc của các vị không được người ta bỏ tiền ra mua? Tại sao người ta chỉ hát bài hát của các vị trong các sự kiện chính trị, chứ trong đời sống hàng ngày, chẳng ai cất tiếng? (*)

Thiết nghĩ đánh giá một nhạc sĩ thì phải nhìn vào sáng tác của họ, chứ đừng có nhập nhằng các vấn đề thuộc về lựa chọn riêng tư. Sự đóng góp của Phạm Duy với tư cách một nhạc sĩ thì hãy để chính khán giả đánh giá. Việc ông ấy có một lượng khán giả riêng, đông đảo và chung thủy qua các thời kỳ, ở mức độ nào đó đã nói lên vị trí của Phạm Duy trong nền tân nhạc Việt Nam ra sao rồi.

Các vị không cần nhọc công phủ nhận ông như vậy làm gì - điều đó không làm Phạm Duy thấp đi mà chỉ làm chính các vị thấp đi mà thôi. Đã là người của công chúng thì phải biết kiềm chế, đừng có bộc lộ sự ghen tị của mình một cách dễ dàng như thế chứ!

(*) Riêng tôi thì thấy tuổi thơ mình thật thiệt thòi khi không được nghe những bài hát trong sáng hồn nhiên như "Ông trăng xuống chơi" của Phạm Duy, mà cứ bị nhồi sọ các bài hát "bác học" sặc mùi chính trị của các vị. Trẻ thơ thì hãy để chúng sống hồn nhiên như lứa tuổi, xin đừng có nhồi vào đầu chúng "quan điểm" với chả "lập trường", thiếu nhân văn lắm!

Nguyễn Tuệ Anh, từ Hà Nội

Thứ Ba, 26 tháng 5, 2009

Nghiên cứu ứng dụng tế bào gốc

Entry này không phải của tôi, mà là của một bạn đọc gửi cho. Tôi thấy vấn đề anh nêu cũng đúng với thực tế, và qua kinh nghiệm cá nhân, tôi chia sẻ với những quan tâm của anh.

Trước đây, khi tôi “dấn thân” vào ngành di truyền học, lúc đó chữ “genetics” hầu như rất nổi và nóng. Tôi may mắn sống và làm việc trong thời hoàng kim của di truyền học. Nghiên cứu nào dính dáng đến di truyền học cũng đều được công bố trên các tập san lớn và có impact factor cao. Riêng nhóm của tôi, trong 4 năm liền chiếm nhiều giải thưởng của ASBMR cho các công trình về gien VDR, về population genetics, và osteocalcin.

Nhưng không ai tắm một dòng sông hai lần. Mấy năm sau, càng ngày người ta càng nhận ra rằng di truyền học hình như đặt ra nhiều vấn đề hơn là giải quyết vấn đề. Thế rồi đến stem cell research hay nghiên cứu tế bào gốc / tế bào mầm. Hầu như ngày nào chúng ta cũng nghe đến những phát hiện độc đáo và thú vị về sự mầu nhiệm của tế bào gốc. Thế nhưng hỏi một đồng nghiệp làm về chuyện này trong nhóm nghiên cứu ung thư thì hắn cười nhạt và buông nhỏ một chữ: “propaganda”.

Con đường từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng lâm sàng là một con đường dài. Từ phát hiện phân tử (molecule), đến tìm hiểu chức năng và cơ chế, đến thử nghiệm trên chuột, đến thử nghiệm trên người giai đoạn tiền lâm sàng, giai đoạn I, II, III, v.v… tốn cả hai chục năm. Thời gian gần đây, do cải tiến trong công nghệ sinh học, nên rút ngắn khoảng 10 năm. Nhưng tính trung bình, trong số 10 ngàn phân tử phát hiện, chỉ 1 phân tử là thành công đến giai đoạn II. Nói như thế để thấy con đường từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng lâm sàng là con đường rất dài và chông gai.

Nhưng ở nước ta, hình như con đường đó ngắn và thẳng quá. Chúng ta có thể đi tắt đón đầu, nhưng trong khoa học ít có con đường đi tắt lắm.

NVT

===



Gần đây, một số thông tin cập nhật đã cho thấy ở Việt nam các nhà nghiên cứu Y học đã bắt đầu tiến hành các thử nghiệm điều trị bằng tế bào gốc trên người [1]. Điều đáng chú ý là các nghiên cứu này đang vi phạm các nguyên tắc về đạo đức nghiên cứu cũng như đạo đức Y học. Đầu tiên phải kể đến việc ứng dụng.

Mặc dù nhiều nước trên thế giới có công bố về việc thành công trong điều trị bằng tế bào gốc cho bệnh nhân nhưng cũng chưa có quy trình hay phác đồ điều trị nào được chấp nhận mà hầu hết chỉ đang nằm ở dạng tiếp tục được nghiên cứu. Do đó, để được phép thử nghiệm trên người, nhóm nghiên cứu phải là một nhóm nghiên cứu có uy tín, có các công trình công bố liên tục về lĩnh vực họ sẽ thực hiện, đặc biệt là những thử nghiệm tiền lâm sàng (tức là những thử nghiệm trên động vật thực nghiệm) một cách đầy đủ.

Tuy nhiên các nhóm nghiên cứu về tế bào gốc ở Việt Nam hoạt động hoàn toàn khác.
Trước hết, một vài nhóm đã công bố có thành công bước đầu trong việc ghép tế bào gốc vùng rìa giác mạc hoặc tế bào gốc cuống rốn cho bệnh nhân hỏng giác mạc. Vấn đề chính ở đây là thành công bước đầu là thành công như thế nào? Công bố ở đâu và ai là người thẩm định thành công đó? Ai sẽ chịu trách nhiệm theo dõi cho bệnh nhân sau khi ghép và theo dõi đó sẽ được công bố ở đâu? Lịch sử Y học Việt nam vẫn còn nhớ thập kỷ 80 của thế kỷ trước, những người ghép giác mạc mắt đầu tiên chịu hậu quả rất nặng nề và không ai chịu trách nhiệm.

Vấn đề ghép tế bào gốc trong máu cho bệnh nhân đột quỵ cũng đã được tiến hành. Tuy nhiên chưa có bất cứ một bài báo công bố quốc tế của bất kỳ một nghiên cứu nào từ Việt Nam liên quan đến vấn đề này. Vậy mà đã có tới một vài bệnh nhân được tiến hành thử nghiệm. Bộ Khoa Học Công nghệ cũng đã ra quyết định đấu thầu đề tài nhà nước cho lĩnh vực này. Điều đáng bàn chính là ở chỗ trong nội dung đấu thầu yêu cầu thử nghiệm trên bệnh nhân. Ai sẽ chịu trách nhiệm nếu nghiên cứu không thành công hoặc để lại di chứng cho bệnh nhân? Vì cho đến nay trên thế giới đây cũng mới chỉ là hướng nghiên cứu khả thi trong tương lai [2].

Bỏ qua quá trình thử nghiệm trên động vật và nghiên cứu cơ bản để nhảy lên nghiên cứu ứng dụng là một hình thức trốn công bố quốc tế, trốn tránh các qui định nghiêm ngặt về Y đức cũng như đạo đức nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu tốt hay không thì cũng chỉ là trong nhà đóng cửa bảo nhau. Mong rằng các nhà nghiên cứu Y học quan tâm hơn nữa về vấn đề Y đức, đặc biệt là phải làm trên động vật thực nghiệm và công bố quốc tế trước khi tiến hành trên người trong lĩnh vực ứng dụng tế bào gốc để điều trị.

1. http://vietnamnet.vn/khoahoc/2009/04/844397/
2. G. Gerosa and C. d'Agostino
Cell therapy in ischemic settings: Fact and fiction.
J. Thorac. Cardiovasc. Surg., May 1, 2008; 135(5): 986 - 990.

Chủ Nhật, 24 tháng 5, 2009

Nhà vệ sinh: chuyện quan trọng

Trong ngành y tế từ lâu vẫn tồn tại một nghịch lí: Bệnh viện được thiết kế là nơi chữa trị bệnh, nhưng cũng là một môi trường nguy hiểm cho bệnh nhân. Sự hiểm nguy ở bệnh viện không chỉ là những nhầm lẫn, sai sót y khoa, hay sai sót trong toa thuốc, mà còn là nơi lan truyền bệnh. Một yếu tố lan truyền bệnh khá phổ biến nhất là vấn đề vệ sinh, hay cụ thể hơn và thực tế hơn là nhà vệ sinh. Loạt bài “Nhà vệ sinh bệnh viện” trên Tuổi Trẻ phản ảnh chính xác tình trạng thiếu vệ sinh ở các nhà dù mang tên là “nhà vệ sinh” nhưng thực tế lại là “nhà bẩn”.

Theo nhận xét của tôi, tại nhiều bệnh viện ở Việt Nam, không chỉ nhà xí dành cho bệnh nhân là thân nhân thiếu vệ sinh, mà ngay cả nhà xí dành cho nhân viên y tế của bệnh viện cũng thiếu vệ sinh. Ở một bệnh viện lớn của một tỉnh thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long mà tôi ghé qua, nguyên khu vực hành chính dành cho toàn giám đốc, phó giám đốc và các cán bộ, chuyên gia cao cấp chỉ có một cầu xí duy nhất, không phân biệt nam hay nữ. Mà, cầu xí này chắc xây vào thời đầu thế kỉ 20 (loại ngồi). Kinh hơn nữa, cầu tiêu không có khăn lau tay! Ngay tại trường Đại học Y dược TPHCM, trong khu vực thư viện và hành chính, cầu xí đã cực kì dơ bẩn, và cũng không có khăn lau tay, còn nước thì chảy lênh láng, trông rất phản cảm là nơi đào tạo các bác sĩ tương lai!

Thật ra, tình trạng nhà xí tồi tệ không chỉ thấy ở bệnh viện hay trường đại học, mà có thể thấy ở hầu hết các cơ sở công cộng như trường trung tiểu học, nhà hàng, thậm chí ngay cả những nơi được xem là cửa ngỏ của đất nước như nhà ga phi trường quốc tế. Có nhiều nhà hàng được xây dựng hoành tráng nhưng khi vào đến nhà xí thì thực khách “hết hồn”.

Vấn đề nhà xí ở nước ta không còn là vấn đề nhỏ nữa, mà có ảnh hưởng xấu đến hình ảnh của đất nước. Người Tây phương khi đi du lịch ở nước ta và khi về nước họ, nỗi ám ảnh lớn nhất là ... nhà xí. Tôi đã đọc (với tâm trạng vừa giận vừa thông cảm) không biết bao nhiêu bài bút kí, nhật kí, phóng sự, khuyến cáo, v.v... mà họ viết ra với văn phong giễu cợt, mỉa mai, trịch thượng, và có khi khinh miệt Việt Nam. Tôi nghĩ rằng nếu chúng ta không cải thiện được vệ sinh công cộng và nhà xí thì nước ta vẫn chứng kiến cảnh 75% du khách “một đi không trở lại”. Vấn đề nhà vệ sinh và vệ sinh công cộng đã trở thành sỉ diện quốc gia, thành vấn đề văn hóa, chứ không đơn giản là vấn đề cá nhân hay nội bộ nữa.

Tôi nhớ đọc đâu đó lâu lắm rồi, mà trong đó tác giả kể rằng lúc cụ Hồ còn sống, cứ mỗi lần đi công tác hay thăm địa phương nào đó, bất kể là công sở hay nhà dân, điều đầu tiên là ông vào xem cái nhà bếp và nhà vệ sinh. Một nguyên thủ quốc gia mà quan tâm đến y tế công cộng như thế thì chúng ta phải biết vấn đề “đầu vào” và “đầu ra” quan trọng như thế nào.

Nhà vệ sinh không phải là cái gì cấm kị không nên bàn trên giấy trắng mực đen. Chúng ta cần trịnh trọng đặt nó lên bàn để thảo luận nghiêm chỉnh. Phải chấp nhận một thực tế là ở nước ta, nhà vệ sinh chưa được xem là một “cơ quan” quan trọng., dù cơ quan này thực sự là một vũ khí phòng bệnh rất hữu hiệu.

Hơn một thế kỉ trước đây, nhà vệ sinh giúp thực hiện một cuộc cách mạng về y tế công cộng ở New York, London và Paris. Chính việc cải tiến vệ sinh và đặc biệt là nhà xí là yếu tố chinh phục bệnh truyền nhiễm và gia tăng tuổi thọ ở người Tây phương. Thật vậy, nguyên chính về sự gia tăng tuổi thọ của người dân ở các nước tiên tiến chính là cải tiến môi trường vệ sinh công cộng và nhà xí, chứ không phải nhờ các thiết bị y khoa hiện đại hay thuốc men đắt tiền tăng tuổi thọ và cải tiến chất lượng đời sống. Do đó, Liên hiệp quốc nhận thức rằng cầu xí là một phương tiện phòng chống bệnh rất quan trọng ở các nước đang phát triển như nước ta.

Ở nước ta, các nạn dịch bệnh cứ “đến hẹn lại lên”, như nạn dịch tả hiện nay đang hoành hành ở một số vùng phía Bắc. Một số nghiên cứu ngay tại Việt Nam cho thấy nguồn nước và nhà vệ sinh là hai trong những yếu tố nguy cơ của dịch tả. Do đó, “vũ khí” phòng chống bệnh rất hữu hiệu nằm trong tầm tay chúng ta: nhà xí. Các cơ quan chức năng của Nhà nước và người dân cần phải quan tâm đến nhà xí hơn nữa.

Điều đáng buồn là chúng ta đã ở thế kỉ 21, thế mà bệnh viện lại không có những nhà vệ sinh đúng nghĩa. Có lẽ một cách để xóa bỏ nghịch lí y tế là các bệnh viện nên quan tâm một cách nghiêm chỉnh hơn nữa về nhà vệ sinh. Trên thế giới, người ta có tổ chức WTO, không phải là Tổ chức Thương mại Thế giới, mà là Tổ chức Nhà vệ sinh Thế giới (World Toilet Organuzation). Nhận thức rõ tầm quan trọng của nhà vệ sinh, nên thế giới lấy ngày 19/11 làm “ngày Nhà vệ sinh” (World Toiley Day). Có lẽ nước ta cũng nên lấy ngày đó làm “Ngày vệ sinh Việt Nam”.