Thứ Năm, 6 tháng 8, 2009

Khẩu trang, rửa tay, và virus cúm

Hôm qua, tôi có viết một entry về so sánh hiệu quả của khẩu trang và rửa tay trong việc phòng chống virus cúm. Một bạn đọc viết thư hỏi: “Xin vui lòng cho biết đường link đến báo cáo trên. Môt vài công bố của Annals of Internal Medicine cho thấy mang mask sớm khi người nhà bị nhiễm cúm giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.http://edition.cnn.com/2009/HEALTH/08/03/face.mask.flu/index.html”. Tôi xin trả lời như sau:

1. Thật ra thì Annals of Internal Medicine chỉ công bố một bài báo về khẩu trang và vệ sinh tay mà thôi. Trước đó, có hai nghiên cứu khác nhưng công bố trên các tập san chuyên về bệnh truyền nhiễm. Tập san Annals of Internal Medicine thuộc vào hàng “danh giá” và đề tài nghiên cứu thời sự, nên bài báo gây được sự chú ý của dư luận công chúng.

Bài báo đó chưa đăng trên báo giấy mà chỉ online thôi. Địa chỉ là: http://www.annals.org/cgi/content/full/0000605-200910060-00142v1

2. Đúng là bài báo trên website CNN có tiêu đề “Study: Face masks seem to protect against flu” (nghiên cứu: khẩu trang có vẻ phòng chống cúm), nhưng cũng như bao vấn đề khác, giới báo chí đã không diễn giải đúng kết quả nghiên cứu đó. Trong nghiên cứu, các tác giả kết luận như sau: “Hand hygiene and facemasks seemed to prevent household transmission of influenza virus when implemented within 36 hours of index patient symptom onset.” (tạm dịch: vệ sinh tay và khẩu trang có vẻ phòng chống lan truyền virus cúm khi được triển khai trong vòng 36 giờ sau khi triệu chứng bắt đầu).

Tôi sẽ quay lại kết luận này dưới đây, nhưng chúng ta thấy rằng tác giả nói “vệ sinh tay và khẩu trang” chứ không phải chỉ “khẩu trang” như tiêu đề của CNN viết. Các tác giả cũng cẩn thận dùng động từ “seem” chứ không dám khẳng định (tại sao thì tôi sẽ nói sau). Điều thứ 3 là thời gian 36 giờ, chứ không phải là toàn bộ thời gian nghiên cứu. Do đó, bài báo trên CNN không phản ảnh đúng những kết quả của nghiên cứu.

3. Thật ra, ngay cả các tác giả của công trình nghiên cứu cũng tỏ ra thiếu khách quan và rất “lựa chọn” dữ liệu trong câu văn phần kết luận. Tại sao vậy? Chúng ta phải xem xét đến số liệu trong bài báo cụ thể, và số liệu thật có thể tóm lược trong bảng sau đây. Theo kết quả này, mặc dù nhóm rửa tay có tỉ lệ thấp hơn nhóm chứng, và nhóm rửa tay, nhưng sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê. Thật ra, tất cả các khác biệt đều không có ý nghĩa thống kê.




Nếu dựa vào tiêu chuẩn lâm sàng 1 hay 2, thì nhóm rửa tay và đeo khẩu trang thậm chí có tỉ lệ tấn công còn cao hơn nhóm chứng! Vì không có sự khác biệt nào đáng kể (hay thậm chí khẩu trang làm tăng nguy cơ nhiễm virus cúm), nên các nhà nghiên cứu bắt đầu hành trình “data fishing” (câu cá). Họ đặt câu hỏi: nếu biện pháp can thiệp được triển khai sau 36 giờ có người mắc bệnh, thì các biện pháp này có hiệu quả hay không? Câu trả lời nằm ở bảng sau đây:

Như có thể thấy trong bảng trên, nếu lấy tiêu chuẩn số ca được xác định bằng RT-PCR thì 12% người trong nhóm chứng bị nhiễm, còn nhóm rửa tay là 5%, và nhóm rửa tay + khẩu trang là 4%. Hai nhóm can thiệp (rửa tay và rửa tay + khẩu trang) có tỉ lệ thấp hơn nhóm chứng, với trị số P = 0.04. Nếu lấy tiêu chuẩn lâm sàng 1, hai nhóm can thiệp cũng có tỉ lệ thấp hơn nhóm chứng.

Nhưng không có sự khác biệt nào giữa nhóm rửa tay và nhóm rửa tay + khẩu trang. Thật ra, có tín hiệu cho thấy nhóm rửa tay + khẩu trang có tỉ lệ tấn công cao hơn nhóm rửa tay! Nói cách khác, khẩu trang không có hiệu quả phòng chống virus cúm hơn rửa tay.

Thế nhưng các nhà nghiên cứu bỏ qua kết quả chính, mà chỉ nói đến kết quả 36 giờ. HỌ cũng bỏ qua kết quả của nhóm rửa tay mà chỉ nói đến nhóm rửa tay + khẩu trang! Họ viết “vệ sinh tay và khẩu trang có vẻ phòng chống lan truyền virus cúm khi được triển khai trong vòng 36 giờ sau khi triệu chứng bắt đầu”, nhưng đáng lẽ họ phải viết thêm rằng “vệ sinh tay có vẻ phòng chống lan truyền virus cúm, nhưng đeo khẩu trang không đem thêm lợi ích phòng chống cúm so với rửa tay. Tuy nhiên hiệu quả chỉ quan sát được trong vòng 36 giờ sau khi triệu chứng bắt đầu, chứ không phải toàn thời gian nghiên cứu.”

Hèn gì một điều tra ở Trung Quốc mới đây cho biết gái mại dâm còn đáng tin hơn là giới khoa học!

Tại sao các tác giả có vẻ khiêm tốn sử dụng động từ “seemed” mà còn dùng thì quá khứ chứ không dám viết “seem”. Lí do đơn giản là dữ liệu của họ còn “yếu”, và vấn đề tuân thủ theo qui trình nghiên cứu của bệnh nhân cũng kém. Nhưng điều quan trọng nhất bắt buộc họ phải khiêm tốn là vấn đề kiểm định quá nhiều giả thuyết. Họ có 3 nhóm can thiệp, 3 chỉ số lâm sàng (RT-PCR, tiêu chuẩn lâm sàng 1, lâm sàng 2), và hai tiêu chí (toàn thời gian và 36 giờ). Như vậy, họ có thể làm tất cả 27 so sánh! Theo qui ước thống kê, mỗi so sánh họ có xác suất đúng là 95% (hay 0.95), vậy câu hỏi đặt ra là trong số 27 so sánh này, xác suất có ít nhất là 1 kết quả có ý nghĩa thống kê hoàn toàn ngẫu nhiên là bao nhiêu? Rất dễ dàng: câu trả lời là 1 – 0.95^27 = 0.75. Nói cách khác, cái kết quả mà các nhà nghiên cứu cho là có ý nghĩa thống kê (P = 0.04) đó có thể chỉ do ngẫu nhiên, chứ chẳng dính dáng gì đến hiệu quả của khẩu trang + rửa tay cả! Thật vậy, nếu phân tích một cách nghiêm chỉnh, tất cả những gì mà tác giả trình bày đều không có ý nghĩa thống kê. Đó chính là lí do tại sao họ phải khiêm tốn khi viết câu kết luận.

Nhưng thái độ khiêm tốn đó bị đánh mất khi họ chọn cách viết kết luận một cách chọn lọc, phi khoa học và thiếu khách quan. Đây cũng là lí do để chúng ta -- độc giả -- không tin bất cứ kết luận của bất cứ một giáo sư tiến sĩ nào, chúng ta phải đòi hỏi bằng chứng, và phải xem xét dữ liệu thật.

NVT

Chuyện điều tra ở Bệnh viện Phú Lương (Thái Nguyên)

Như tôi tiên đoán trong entry “Báo cáo thủ tướng và trách nhiệm bộ trưởng”, những sự cố ở bệnh viện Phú Lương được báo cáo cho Thủ tướng, và Thủ tướng giao cho Ủy ban Nhân dân tỉnh Thái Nguyên điều tra; UBND giao cho … Sở Y tế tỉnh điều tra. Đúng là một kiểu đá bóng trách nhiệm.

Sở Y tế Thái Nguyên đã có báo cáo, nhưng tôi nghĩ tốt hơn hết là không đọc, vì chắc chắn chẳng có gì đáng kể để đọc. Thật vậy, báo Vietnamnet viết: “Tất cả nội dung trong báo cáo kết quả kiểm tra trên được Sở Y tế Thái Nguyên căn cứ vào hồ sơ bệnh án được lưu trữ tại Bệnh viện Phú Lương và Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên (?!) Còn những tố cáo, những phản ánh về trách nhiệm, lương tâm của y bác sỹ bệnh viện này thì không thấy được nhắc đến.”

Điều quan trọng trong qui trình làm việc này là thiếu tính độc lập. Sở Y tế là cơ quan chủ quản của Bệnh viện Phú Lương, và chắc chắn hai bên có những mối liên hệ hành chính cũng như cá nhân. Do đó, rất khó để Sở Y tế có một cuộc điều tra khách quan được. Đó là chưa nói đến cách điều tra chỉ dựa vào hồ sơ bệnh án của … bệnh viện! Cách làm này làm cho người dân nghi ngờ “huyện bênh huyện, phủ bênh phủ”. Và, như thế là bệnh nhân mất niềm tin.

Đáng lẽ trước một vấn đề hệ trọng như thế, Bộ Y tế hay Văn phòng Thủ tướng phải chủ động thành lập một ủy ban điều tra độc lập với các thành viên ủy ban được tuyển chọn từ các chuyên gia y tế từ các tình thành khác (thậm chí từ nước ngoài), các luật sư, đại diện Mặt trận Tổ quốc, đại diện từ Liên hiệp các hội khoa học kĩ thuật, Quốc hội, cộng đồng trong huyện Phú Lương, v.v… Ủy ban phải có tư cách pháp nhân điều tra, có quyền triệu tập bất cứ ai để cung cấp bằng chứng, có qui định phạm vi được điều tra, và báo cáo cho Bộ Y tế hay Văn phòng Thủ tướng.

Một cuộc điều tra như thế phải tốn cả năm, hay nhanh lắm cũng 6 tháng, chứ đâu phải chỉ 1 tuần là xong!

NVT

Thứ Tư, 5 tháng 8, 2009

Phòng chống H1N1 bằng rửa tay và khẩu trang: cái nào hiệu quả hơn?

Hôm nay có một nghiên cứu rất quan trọng từ Hồng Kông (công bố trên tập san Annals of Internal Medicine) mà tôi nghĩ các quan y tế trong nước nên tìm đọc để biết rằng những gì tôi viết về khẩu trang trong các bài trước đây là đúng và có cơ sở khoa học.

Ở đây, vì thiếu thì giờ, nên tôi chỉ tóm lược vài nét chính của nghiên cứu này, và hẹn sẽ quay lại bình luận chi tiết hơn.

Ý tưởng của họ rất đơn giản. Họ tìm những bệnh nhân bị nhiễm virus H1N1, rồi sau đó phân nhóm theo hộ gia đình. Họ tìm được 407 bệnh nhân. Sau đó họ tìm đến nhà của bệnh nhân (tức 407 hộ gia đình). Bước kế tiếp họ chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm:

Nhóm A là nhóm chứng, gia đình được tuyên truyền về bệnh cúm A/H1N1 và vài chỉ dẫn về ăn uống và lối sống.

Nhóm B là nhóm được chỉ dẫn cách rửa tay thường xuyên.

Nhóm C là nhóm được chỉ dẫn cách rửa tay thường xuyên và đeo khẩu trang.

Kết quả ra sao? Chỉ số mà họ lấy làm thước đo hiệu quả là tỉ lệ tấn công (attack rate), tức là tỉ lệ người bị nhiễm virus H1N1 trong thời gian theo dõi. Tính chung, tỉ lệ tấn công của 3 nhóm gộp lại là 8% (tức chỉ có 60 người bị nhiễm trên số 759 cá nhân). Tỉ lệ tấn công tính trên số hộ là 20% (nói cách khác, trong số 407 hộ, có 20% hộ có người bị nhiễm mới). Cả hai tỉ lệ này cũng tương đương với các nghiên cứu trước.

Khi phân tích theo nhóm, các nhà nghiên cứu thấy tỉ lệ tấn công trong nhóm A (nhóm chứng) là 24%, nhóm B (rửa tay) là 14%, và nhóm C (rửa tay + khẩu trang) là 18%. Kết quả này cho thấy nhóm rửa tay có tỉ lệ thấp nhất (và khác biệt với nhóm chứng có ý nghĩa thống kê). Còn nhóm rửa tay + khẩu trang không có hiệu quả so với nhóm rửa tay và nhóm chứng. Họ còn làm nhiều phân tích khác nữa, nhưng kết quả không thay đổi bao nhiêu so với những kết quả tôi vừa trình bày.

Nói cách khác, nghiên cứu này một lần nữa, cho thấy đeo khẩu trang không có hiệu quả phòng chống virus cúm H1N1 trong cộng đồng. Tuy nhiên, rửa tay thường xuyên có thể giảm nguy cơ lây nhiễm từ 24% xuống còn 14% (tức giảm 42%). Kết quả này có ý nghĩa đối với Việt Nam, nơi mà cơn sốt khẩu trang đang làm hao tổn ngân sách gia đình của nhiều người.

Nếu khoa học là một kim chỉ nam, tôi nghĩ những ai khuyên bà con đi mua và đeo khẩu trang nên xem lại khuyến cáo của mình, và những bà con nào đang tính mua khẩu trang cũng nên tiết kiệm số tiền đó cho những chuyện cần thiết hơn.

NVT

Đầu độc bằng dioxin

Mấy tuần gần đây, dioxin lại trở thành tin tức và được chú ý. Đầu tiên là Viện Y khoa Mĩ (IoM) tuyên bố trong một báo cáo về chất độc da cam (Agent Orange) rằng dioxin có liên quan đến tăng nguy cơ bệnh tim mạch. Họ đi đến kết luận này sau khi duyệt qua các bằng chứng khoa học liên quan đến dioxin trong vòng 5 năm qua.

Thứ Bảy vừa qua, hãng thông tấn Bloomberg (Mĩ) có điện thoại phỏng vấn tôi về vấn đề ảnh hưởng của dioxin đến thế hệ thứ 2 và thứ 3. Anh chàng phóng viên rất rành về câu chuyện, có làm bài tập trước, nên anh ta đặt nhiều câu hỏi “có giá trị”, có câu làm tôi lúng túng. Anh ta hỏi tôi bằng chứng nào cho thấy có ảnh hưởng đến thế hệ thứ 2, 3; bài báo khoa học của tôi công bố ở đâu, nói gì trong đó, gửi cho anh ta 1 bản được không; và nhiều câu hỏi tại sao Việt Nam không làm nghiên cứu về Agent Orange (AO); có phải vì sợ ảnh hưởng đến xuất khẩu; anh ta hỏi tôi nhận xét gì về những claims mới đây của một số cựu chiến binh Mĩ liên quan đến AO; vân vân. Xoay quanh mấy vấn đề này mà cũng gần 40 phút. Nhưng tôi nghĩ khi công bố (tuần này), chắc anh ta chỉ trích vài câu. :-)

Nói bên lề một chút: so với phóng viên Việt Nam, tôi thấy phóng viên Tây phương họ uyên bác hơn, hỏi kĩ hơn, đòi hỏi thông tin nhiều hơn, và cũng … aggressive hơn. Về vấn đề Agent Orange, tôi thấy phóng viên VN mình nói chung chỉ hỏi những câu hỏi bề mặt (có lẽ do thiếu thông tin), chưa có những câu hỏi chuyên sâu, và nói chung là hiền.

Hôm qua, có một nghiên cứu mới nhất cho biết tổng thống Ukraine (Viktor Yushchenko) quả thật bị đầu độc bằng dioxin vào năm 2004, và dioxin này được bào chế trong phòng thí nghiệm. Nhưng (dĩ nhiên) các nhà nghiên cứu không biết ai là “tác giả” của chất này và phòng thí nghiệm nào.

Còn nhớ vào tháng 9 năm 2004, trong cuộc vận động tranh cử, Yushchenko (lúc đó là ứng viên tổng thống nghiêng về Tây phương, chống Nga) sau một bữa ăn tối ở Kiev rồi ngã bệnh. Bác sĩ đo nồng độ dioxin trong máu và thấy nồng độ tăng 50,000 lần so với trung bình. Dioxin thấy trong máu của Yushchenko là TCDD, một loại dioxin độc hại nhất (và chính nó từng được sử dụng trong chiến dịch khai quang ở Việt Nam vào những năm trong thời chiến 1960s-1970s). Sau khi bị nhiễm độc, Yushchenko bị bệnh đường tiêu hóa, mặt bị biến dạng một thời gian.

Trong một nghiên cứu công bố trên tập san y khoa Lancet, các bác sĩ của Yushchenko cho biết cần đến 15 tháng rưởi để “làm sạch” dioxin từ cơ thể ông. Dù lâu như thế, nhưng vẫn nhanh hơn thông thường. Nhưng các bác sĩ không cho biết họ tẩy sạch bằng cách nào, và cũng không tiết lộ họ trị bệnh cho ông ta ra sao! Dấu nghề!

NVT

Thuốc chống viêm khớp tăng nguy cơ ung thư?

Một bản tin khá giật gân nhưng có cơ sở khoa học mới được loan đi: đó là những thuốc chống viêm khớp xương (arthritis) có thể tăng nguy cơ ung thư ở trẻ em và thiếu niên.

Sau hơn 1 năm phân tích, Cục quản lí thuốc và thực phẩm (FDA) của Mĩ cho biết những thuốc bán chạy trên thị trường như Humira (của công ti Abbott Laboratories); Remicade, Simponi, Enbrel (Johnson & Johnson) và Cimzia có thể tăng nguy cơ ung thư sau khi sử dụng 2.5 năm. Phân nửa ca ung thư là lymphomas, tức ung thư tấn cộng hệ thống miễn dịch.

Tôi chưa thấy dữ liệu này được công bố trên một tập san khoa học nào cả. Nhưng FDA đã yêu cầu các nhà sản xuất phải ghi rõ ngoài bao bì là thuốc có thể tăng nguy cơ ung thư, và các công ti dược có trách nhiệm hứa sẽ tuân theo lệnh của FDA. FDA lúc nào cũng cẩn thận, nên rất có thể họ đã có bằng chứng tốt để làm như thế.

NVT

Thứ Ba, 4 tháng 8, 2009

Luật chơi khoa học khác người ?

Đọc bài “Luật chơi khác người” của GS Ngô Việt Trung (Viện trưởng Viện Toán học) tôi phải có vài ý kiến. Theo qui định mới của Quĩ nghiên cứu khoa học (gọi tắt là Nafosted) thì người chủ trì đề tài nghiên cứu phải liệt kê các công trình nghiên cứu công bố trên các tập san quốc tế trong vòng 5 năm qua. Người có tư cách duyệt (hay phản biện) đề tài cũng phải có công bố quốc tế trong vòng 5 năm qua.

GS Trung phản đối qui định về thời gian đó. Ông cho rằng đó là một “luật chơi khác người”, bởi vì theo ông “các nước khi tổ chức xét duyệt các đề tài nghiên cứu cơ bản có quy định như vậy đâu.” Dù là chỗ quen biết và tôi rất mến GS Trung, nhưng tôi e rằng ông … sai.

Theo tôi biết thì có đấy. Qui định về quãng thời gian 5 năm rất phổ biến ở ngoài này. Tôi nói “ngoài này” là Mĩ, Úc, Anh, Canada, Hà Lan, Hồng Kông, v.v… những nơi mà tôi thường hay làm người bình duyệt các đề tài cho các cơ quan tài trợ nghiên cứu.

Ở Úc, cơ quan NHMRC (National Health and Medical Research Council) họ có qui định rất rõ ràng rằng ứng viên (hay chủ nhiệm đề tài) phải liệt kê [trong đơn xin tài trợ] chi tiết những công trình đã công bố trong 5 năm qua. Những chi tiết họ đòi hỏi là impact factor của tập san và số lần trích dẫn. Chẳng những thế, họ còn yêu cầu phải tách riêng những bài “original research” (nghiên cứu gốc) với những bài “review” (tổng quan), vì những bài review thì không có giá trị cao. Còn những abstracts hay proceedings trong các hội nghị thì không ai xem đến. NIH (của Mĩ) hay Welcome Trust (Anh) cũng có yêu cầu tương tự.

Có lần tôi vô ý nên liệt kê những bài 6 "tuổi", và thế là bị phàn nàn rằng tôi ... ăn gian. Và, họ còn cảnh cáo rằng không nên phạm luật chơi lần thứ 2!

Đương nhiên họ không phải chỉ quan tâm đến những công trình trong 5 năm, mà còn quan tâm đến những công trình trước đó. Do vậy, NHMRC còn khuyến cáo ứng viên liệt kê những bài báo trên 5 “tuổi” nếu (nhấn mạnh: nếu) những bài này có liên quan đến đề cương và chủ đề nghiên cứu.

Lí do mà họ nhấn mạnh 5 năm là họ muốn đánh giá cái “sustained track record” (tức là thành tích bền vững – dịch nghe ngô nghê quá, nhưng tôi chưa biết dịch như thế nào sang tiếng Việt!) Để hiểu cái sustained track record, chúng ta có thể xem 2 nhà khoa học: ông A có 80 bài báo trong vòng 30 năm qua, nhưng trong vòng 5 năm qua ông chỉ có một công trình duy nhất; chị B có 50 bài báo trong vòng 30 năm qua, nhưng số bài báo hàng năm càng ngày càng tăng trong thời gian gần đây. Nếu chọn người để cấp tài trợ, người ta chắc chắn chọn chị B hơn là ông A. Tài trợ cho nghiên cứu là một hình thức đầu tư. Và, người ta bắt buộc phải “chọn mặt gửi vàng”, đầu tư cho người nào có triển vọng và có sustained track record, hơn là đầu tư cho người có thành tích trong quá khứ mà hiện nay thì là con số 0.

Còn lấy ví dụ về John Nash thì tôi e rằng không thuyết phục. Đại đa số chúng ta làm khoa học trong cái mô thức (paradigm) chứ không phải ai cũng như John Nash. Nếu nói thế, tôi cũng có thể lấy Einstein ra làm ví dụ, vì những tập san mà ông công bố nghiên cứu của mình không có impact factor cao, nhưng ai cũng biết ông là ai và để lại gì cho khoa học. Tôi muốn nói rằng không nên lấy những trường hợp cá biệt để phản bác lại một qui định cho quần thể. Trong một quần thể nào cũng có vài cá nhân xuất sắc, nhưng họ không đại diện cho quần thể. Cũng như toán học Việt Nam có vài người xuất sắc (cứ tạm cho là như thế đi, vì nếu hỏi chuyên gia toán thứ thiệt thì họ có thể nghĩ khác!) nhưng nền toán học Việt Nam vẫn được xem là trung bình hay dưới trung bình.

Ở Úc, cũng có vài người lãnh giải Nobel y học, nhưng khi xin tài trợ từ NHMRC thì vẫn thất bại như thường. Ngay cả người đã từng có giải Nobel cũng không được xin vào chức danh Principal Research Fellow! Chẳng phải là Úc “chảnh chẹ” gì, nhưng họ chỉ làm đúng theo tiêu chuẩn và tiêu chí mà cộng đồng khoa học công nhận. Giải Nobel là một giải thưởng cao quí, nhưng người nhận giải đó không có nghĩa là tài xuất chúng hơn mọi người khác, bởi vì đánh giá thành tựu một cá nhân, không ai chỉ căn cứ vào một giải thưởng cả. Đừng bao giờ nghĩ rằng có cái giải gì đó là mình đứng trên thiên hạ!

Tôi nghĩ đây là “luật chơi” bình thường, chẳng có gì khác người cả. Do đó, tôi ủng hộ qui định của Nafosted trong việc này. Còn vài qui định khác của Nafosted thì tôi thấy hơi lạ, nhưng đây là một đề tài tôi sẽ quay lại khi có thì giờ.

NVT

http://www.tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=76&CategoryID=3&News=2957

Luật chơi khác người ?

Với sự ra đời của Quỹ Nafosted, chúng ta lần đầu tiên có cơ hội thay đổi các lề lối cũ trong việc đánh giá đề tài khoa học. Tuy nhiên, mọi sự thay đổi cần phải tuân thủ các chuẩn mực quốc tế chung, để tránh việc tùy tiện đưa ra những “luật chơi khác người” vì mọi sự thay đổi hôm nay sẽ đặt nền móng cho những thay đổi mai sau.

Vừa qua, có nhiều ý kiến về việc Quỹ Nafosted quy định việc thành viên các Hội đồng khoa học Ngành, người phản biện và chủ nhiệm các đề tài phải có công trình ISI trong 5 năm cuối. Điều này thực sự là một “luật chơi khác người” vì các nước khi tổ chức xét duyệt các đề tài nghiên cứu cơ bản có quy định như vậy đâu.

Việc chọn Hội đồng Ngành và người phản biện dựa theo công bố ISI trong 5 năm cuối là một “tiêu chuẩn khác người”. Tôi có đề cập việc này với một số đồng nghiệp nước ngoài thì họ thắc mắc tại sao chúng ta lại có một cách làm kỳ cục như vậy? Thành viên Hội đồng Ngành và người phản biện phải là người am hiểu nhất về lĩnh vực nghiên cứu của đề tài và có tầm nhìn sâu rộng, kiến thức dùng để đánh giá đề tài đâu phải là kiến thức của 5 năm cuối. Giống như hội đồng trọng tài một số môn thể thao đậm chất kỹ thuật như trượt băng nghệ thuật hay thể dục dụng cụ đều gồm những vận động viên nổi tiếng trước đây hay Ban giám khảo các liên hoan phim chỉ gồm các đạo diễn hay diễn viên gạo cội. Họ đâu có cần đến việc phải có giải thưởng trong 5 năm cuối mới làm việc được.

Nhìn chung có thể hiểu được những tiêu chuẩn “quá tả” ở trên vì chúng ta đã có nhiều tiêu chuẩn “quá hữu” rồi. Quả lắc lắc sang phải mãi thì cũng phải lắc sang trái trước khi quay trở lại trạng thái cân bằng. Vấn đề là chúng ta có muốn quay trở về trạng thái cân bằng không?

Hiện nay một số nhà khoa học đề nghị Quỹ Nafosted cần phải công bố danh mục công trình ISI trong 5 năm cuối của thành viên các Hội đồng Ngành cho phù hợp với tinh thần đổi mới và hội nhập của Quỹ. Đây là một đề nghị đổi mới nhưng không hội nhập! Các nước chọn Hội đồng dựa trên thành tích khoa học của các nhà khoa học chứ đâu có dựa vào thành tích 5 năm cuối. Thậm chí còn có ý kiến phải ghi cả Impact Factor của tạp chí bên cạnh từng bài báo... Ai cũng biết là những cái này chỉ có giá trị tương đối, có ai thấy lý lịch khoa học của một nhà khoa học nghiêm chỉnh nào có ghi những cái này bên cạnh các bài báo chưa? Về chuyện nay, GS Hoàng Tụy có đưa ra một ví dụ điển hình: Nhà toán học Nash, giải thưởng Nobel về Kinh tế năm 1994, được xem là một tài năng toán học lỗi lạc, tuy không có nhiều công trình đăng hay được trích dẫn nhiều trong các tạp chí Toán hàng đầu.

Vì vậy, Quỹ nên công bố toàn bộ lý lịch khoa học của thành viên các Hội đồng theo thông lệ quốc tế, trong đó ngoài danh mục tất cả các công trình (đã đăng) còn phải ghi rõ tất cả những thành tích khoa học khác như đào tạo được bao nhiêu tiến sĩ, đã làm giáo sư mời ở đâu, làm báo cáo mời ở những hội nghị nào, làm biên tập cho tạp chí nào, các bằng cấp và giải thưởng v.v.

Tóm lại, chúng ta không nên làm những điều trái với thông lệ quốc tế chỉ để phục vụ những “mục tiêu cao cả” nào đó. Đơn giản chỉ vì làm như thế, chúng ta sẽ không khác gì những bậc tiền nhiệm và chúng ta sẽ không bao giờ hội nhập với thế giới quanh ta cả.

Ngô Việt Trung

Vì sao phải hạn chế lĩnh vực hoạt động?

Theo dõi bài phỏng vấn này, tôi chẳng hiểu cái message sau cùng là gì. Hình như ông thứ trưởng cố biện minh cho cái chủ trương “cho mà không cho” (cho thành lập cơ sở nghiên cứu khoa học và phản biện tư nhân, nhưng không có phát biểu công khai). Tuy nhiên, lập luận của ông không thuyết phục chút nào cả.

Ông nói “Đảng và Nhà nước ta tôn trọng quyền tự do nghiên cứu của mọi tổ chức và cá nhân, quyền dân chủ của công dân, sẵn sàng lắng nghe ý kiến nhiều chiều, tiếp thu ý kiến đóng góp cho việc xây dựng chính sách […] Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội phức tạp hiện nay, nhất là trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế đầy khó khăn thử thách, chúng ta đang cần có sự đồng thuận cao của xã hội đối với các quyết sách của Đảng và Nhà nước, cần có sự ổn định để tiếp tục phát triển, thì việc công bố các kết quả nghiên cứu phản biện liên quan đến đường lối, chủ trương, chính sách điều hành kinh tế, xã hội phải hết sức thận trọng.”

Nói thận trọng là quá … thừa. Đã làm khoa học thì phải cẩn thận (bởi người không cẩn thận thì khó mà làm khoa học được). Người phản biện bắt buộc phải thận trọng gấp 10 lần người đề ra chính sách, bởi vì đâu có ai muốn bị mang tiếng là bất cẩn.

Tôi thấy biện minh này của ông không thuyết phục tí nào cả. Đồng thuận không có nghĩa mọi người có cùng một tiếng nói, mà là đồng thuận vì một mục tiêu. Tôi tưởng tượng như một dàn nhạc có nhiều nhạc công, người chơi guitar, người chơi bass, người thổi kèn, người chơi piano, v.v… tất cả chỉ nhằm thể hiện bài nhạc thành công. Những vấn đề lớn của đất nước cũng có thể nhìn theo cách đó: mỗi thành viên trong xã hội có quan điểm, tiếng nói khác nhau, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là làm cho đất nước tốt hơn và mạnh hơn.

Bởi vậy trong những xã hội tiên tiến (như Mĩ, Canada, Úc, Anh, Âu châu, Thái Lan, Mã Lai, Singapore, v.v…) đều có những “think tank” tư nhân, nơi là diễn đàn thảo luận của các “public intellectuals” về các vấn đề vĩ mô. Ở Úc tôi thấy có vài think tank như thế, chắc bắt chước Mĩ như là những viện chính sách – policy institute – như AEI, Steele-Brooks Institute, và nhiều nhiều nhóm khác nữa. Ngay cả các think tank này cũng có quan điểm hữu tả rõ rệt. Các chính trị gia đương thời thường được mời đến các think tank để bày tỏ quan điểm. Những ý kiến của họ chẳng những bày tỏ quan điểm trên báo chí, mà còn xuất bản thành sách và monograph.

Bộ KHCN là bộ khoa học, nhưng quan điểm của ông thứ trưởng không nhất quán với (nếu không muốn nói là phản) văn hóa khoa học. Trong hoạt động khoa học, người ta khuyến khích tranh luận và đối nghịch trong tinh thần dân chủ. Bởi vậy các tập san khoa học đều nhan nhãn những bài xuất hiện dưới tiêu đề “pro” và “con” về một vấn đề nóng nào đó. Tính dân chủ của khoa học còn có thể hiểu theo nghĩa tất cả các phát kiến của nhà khoa học đều được đồng nghiệp bình duyệt nghiêm túc, và ngược lại, nhà khoa học cũng có cơ hội bình duyệt các nghiên cứu của đồng nghiệp mình. Do đó, nếu các quan chức đề ra chính sách [sai] ảnh hưởng đến nhiều triệu người (như vụ “ngực nở chân dài”) mà không cho người dân phản biện thì đó là phản dân chủ.

Chân lí không phải chỉ nằm trong tay một số người tự nhận là mình có quyền có chức và bắt buộc mọi người phải tin, phải nghe và phải làm theo. Đồng thuận không có nghĩa là mọi người chỉ nói một ý kiến, một quan điểm. Không có gì nhàm chán hơn là trong một xã hội hiện đại đa chiều mà chỉ có một tiếng nói đơn điệu, dù nhân danh ổn định. Thật ra, tôi xem đó là một ngụy biện.

NVT

===

http://www.vietnamnet.vn/khoahoc/2009/08/861520/
Tổ chức KHCN do cá nhân thành lập:
Vì sao phải hạn chế lĩnh vực hoạt động?

Theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, từ ngày 15/9/2009, các tổ chức KHCN do cá nhân thành lập sẽ hoạt động trong các lĩnh vực do Thủ tướng quy định. Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng các lĩnh vực này còn quá hẹp, chưa đáp ứng được nhu cầu hoạt động của các tổ chức KHCN do cá nhân thành lập.

PV VietNamNet đã có cuộc trao đổi với Thứ trưởng Bộ KHCN, TS. Nguyễn Quân về vấn đề này.

- Thủ tướng Chính phủ vừa ký quyết định số 97/2009/QĐ-TTg ban hành danh mục các lĩnh vực cá nhân được thành lập tổ chức KHCN. Xin ông cho biết đôi nét về nội dung của văn bản này?

- TS. Nguyễn Quân: Danh mục các lĩnh vực kèm theo quyết định này được xây dựng trên nền phân loại lĩnh vực KHCN của OECD, có tham khảo phân loại của UNESCO, bao gồm 240 lĩnh vực chuyên ngành hẹp (tạm gọi là chuyên ngành cấp 3) của 36 lĩnh vực chuyên ngành (tạm gọi là chuyên ngành cấp 2) thuộc 6 lĩnh vực KHCN: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, khoa học nhân văn, khoa học kỹ thuật và công nghệ, khoa học nông nghiệp, khoa học y dược và sức khỏe, và 26 lĩnh vực chuyên ngành hẹp của 7 lĩnh vực dịch vụ KHCN. Quyết định số 97/2009/QĐ-TTg cũng giao Bộ Khoa học và Công nghệ hướng dẫn điều kiện và thủ tục đăng ký hoạt động đối với tổ chức KHCN do cá nhân thành lập.

- Căn cứ pháp lý của việc ban hành danh mục các lĩnh vực cá nhân được thành lập tổ chức KHCN này là gì thưa thứ trưởng?

- TS. Nguyễn Quân: Luật pháp Việt Nam đảm bảo quyền của mọi tổ chức và cá nhân trong hoạt động KHCN, kể cả quyền thành lập tổ chức KHCN.

Điều 17 Luật KHCN năm 2000 ghi rõ:.. “Cá nhân hoạt động KHCN có quyền thành lập tổ chức KHCN trong một số lĩnh vực theo quy định của Chính phủ”, Nghị định 81/2002/NĐ-CP hướng dẫn Luật KHCN quy định: "Cá nhân được thành lập tổ chức khoa học và công nghệ..." (khoản 1 Điều 11), và "Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các cơ quan có liên quan xác định những lĩnh vực cụ thể mà các cá nhân được thành lập tổ chức khoa học và công nghệ, trình Thủ tướng Chính phủ quyết định" (khoản 2 Điều 11).

Như vậy, cùng với việc cho phép cá nhân được thành lập tổ chức khoa học và công nghệ thì việc Chính phủ ban hành danh mục các lĩnh vực hoạt động của tổ chức KHCN do cá nhân thành lập là có căn cứ pháp lý và cần thiết để điều chỉnh công tác quản lý theo đúng quy định của pháp luật.
Trước đây, nhằm đáp ứng nguyện vọng của các nhà khoa học, ngay sau khi Quốc hội thông qua Luật KHCN và Chính phủ ban hành Nghị định số 81/2002/NĐ-CP, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư số 10/2005/TT-BKHCN hướng dẫn điều kiện và thủ tục đăng ký hoạt động KHCN.

Tuy nhiên, do chưa ban hành được danh mục các lĩnh vực cá nhân được thành lập tổ chức KHCN nên đã có trường hợp cơ quan nhà nước đã cấp giấy chứng nhận đăng ký hoạt động KHCN không đúng chức năng và thẩm quyền, đồng thời trong quá trình hoạt động, một vài tổ chức KHCN đã xin đăng ký và hoạt động trong những lĩnh vực không phù hợp, vô tình hay hữu ý gây khó khăn cho công tác quản lý.

Việc xây dựng để ban hành danh mục các lĩnh vực KHCN mặc dù đã được thực hiện, nhưng đó là một nhiệm vụ phức tạp, khó khăn do thiếu cơ sở khoa học và thực tiễn, ở thời điểm đó nước ta lại chưa gia nhập WTO, nên gặp nhiều vướng mắc. Quyết định số 97/2009/QĐ-TTg là một khâu quan trọng hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý hướng dẫn hoạt động của các tổ chức KHCN thuộc mọi thành phần kinh tế.

- Vậy, trách nhiệm của cá nhân khi thành lập và điều hành hoạt động của tổ chức KHCN là gì?

- TS. Nguyễn Quân: Ngoài việc tuân thủ các quy định của Luật KHCN {ví dụ: phải đảm bảo nguyên tắc "trung thực, khách quan, đề cao đạo đức nghề nghiệp, tự do sáng tạo, dân chủ, tự chịu trách nhiệm" (khoản 4 Điều 7), “kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ tuy không sử dụng ngân sách nhà nước nhưng có phạm vi ứng dụng rộng rãi trong cả nước, một ngành, địa phương hoặc có ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia, quốc phòng, an ninh, môi trường, sức khỏe và đời sống của nhân dân cũng phải được cơ quan quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ có thẩm quyền tổ chức thẩm định trước khi ứng dụng" (khoản 2 Điều 24)}, cá nhân còn phải tuân thủ các luật pháp có liên quan như Luật Báo chí, Luật Xuất bản, không được vi phạm các hành vi bị nghiêm cấm.

Đảng và Nhà nước ta tôn trọng quyền tự do nghiên cứu của mọi tổ chức và cá nhân, quyền dân chủ của công dân, sẵn sàng lắng nghe ý kiến nhiều chiều, tiếp thu ý kiến đóng góp cho việc xây dựng chính sách, kể cả việc khuyến khích toàn dân tham gia ý kiến xây dựng các văn kiện của Đảng, các dự luật, quy hoạch.

Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội phức tạp hiện nay, nhất là trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế đầy khó khăn thử thách, chúng ta đang cần có sự đồng thuận cao của xã hội đối với các quyết sách của Đảng và Nhà nước, cần có sự ổn định để tiếp tục phát triển, thì việc công bố các kết quả nghiên cứu phản biện liên quan đến đường lối, chủ trương, chính sách điều hành kinh tế, xã hội phải hết sức thận trọng.

Vì thế, Điều 2 của Quyết định số 97/2009/QĐ-TTg cũng quy định: cá nhân “nếu có ý kiến phản biện về đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước cần gửi ý kiến đó cho cơ quan Đảng, Nhà nước có thẩm quyền” để được nghiên cứu, thẩm định và tiếp thu, tuy nhiên “không được công bố công khai với danh nghĩa hoặc gắn với danh nghĩa của tổ chức khoa học và công nghệ.

- Liệu quy định “không được công bố công khai với danh nghĩa hoặc gắn với danh nghĩa của tổ chức khoa học và công nghệ” có thể hiểu là cá nhân vẫn được phép công bố công khai ý kiến phản biện liên quan đến đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước?

- TS. Nguyễn Quân: Nhà nước yêu cầu cá nhân khi công bố công khai ý kiến phản biện về đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước thì không được nhân danh tổ chức KHCN hoặc không được gắn tên mình với tên của tổ chức KHCN, để tránh gây nhầm lẫn về chủ thể của ý kiến đó, hoặc làm cho công luận hiểu sai về pháp nhân hoạt động của một tổ chức KHCN, tuy được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép hoạt động nhưng thực chất là của tư nhân, do một cá nhân hoặc một nhóm cá nhân thành lập và tự điều hành. (Ví dụ, nếu Tiến sĩ X làm việc tại Viện Y là tổ chức KHCN do cá nhân thành lập, thì khi công bố ý kiến phản biện không được nói đó là ý kiến của Viện Y hoặc ý kiến của Tiến sĩ X cán bộ của Viện Y, mà chỉ được nói là ý kiến của Tiến sĩ X).

Tất nhiên trong chừng mực nào đó có thể hiểu là ngoài việc gửi các ý kiến phản biện cho cơ quan Đảng và Nhà nước có thẩm quyền, cá nhân có thể công bố những ý kiến đó nhưng hoàn toàn với danh nghĩa cá nhân và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về công bố của mình, nếu hành động đó gây hậu quả mang tính vi phạm pháp luật.

- Có ý kiến cho rằng danh mục các lĩnh vực nói trên còn quá hẹp, chưa đáp ứng được nhu cầu hoạt động của các tổ chức KHCN do cá nhân thành lập, liệu quy định như vậy có quá chặt chẽ không? Những lĩnh vực không quy định trong danh mục thì ai được nghiên cứu?

- TS. Nguyễn Quân: Trong giai đoạn hiện nay, số lượng lĩnh vực quy định tại danh mục được xây dựng căn cứ vào tình hình cụ thể, chủ yếu giúp các tổ chức KHCN hoạt động đúng định hướng và tránh được những sai sót do vô tình phạm phải trong quá trình hoạt động.

Tại điều 5 của Quyết định số 97/2009/QĐ-TTg cũng đã có giải pháp “mở”, đó là “trong quá trình tổ chức thực hiện, căn cứ tình hình thực tiễn và nhu cầu phát triển của đất nước, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành có liên quan định kỳ nghiên cứu, đề xuất việc sửa đổi, bổ sung danh mục các lĩnh vực cá nhân được thành lập tổ chức khoa học và công nghệ”, nghĩa là số lượng lĩnh vực trong danh mục không phải là cố định mà trong tương lai có thể thay đổi, bổ sung, mở rộng, đáp ứng nhu cầu của các nhà khoa học.

Còn các lĩnh vực không được ghi trong danh mục này, các nhà khoa học có thể vẫn được nghiên cứu khi liên kết hoặc tham gia nghiên cứu với các tổ chức KHCN thuộc các thành phần kinh tế khác, tất nhiên là hoạt động trong khuôn khổ pháp luật.

- Xin cảm ơn Thứ trưởng.