Thứ Tư, 11 tháng 11, 2009

Ai cũng hiểu chỉ một người không hiểu

Bài sau đây là của một anh bạn tôi nhờ đăng dùm cho anh ấy. Anh là PPL, là kĩ sư tư vấn ở Mĩ, người rất quan tâm đến vấn đề Sông Cửu Long và môi trường. Anh là thành viên trong nhóm Viet Ecology.

Nhân đọc bài trả lời phỏng vấn của Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải về vụ xả nước và lũ lụt vừa qua, anh có vài hàng nhận xét dưới đây. Tựa đề bài viết là “Lũ lớn không liên quan đến thủy điện thật không?” nhưng tôi sửa lại (xin lỗi anh PPL) là “Ai cũng hiểu chỉ một người không hiểu” mượn thơ của anh bạn Đỗ Trung Quân. Xin giới thiệu cùng các bạn.

NVT

====

Ai cũng hiểu chỉ một người không hiểu
(Năm nhận xét về phát biểu của PTT Hoàng Trung Hải trên Tuổi Trẻ)

[http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=347044&ChannelID=3]

Nhận xét 1: Quá nhiều phủ định. Trong khi dân đang lo lắng muốn được nghe sự thật về nguyên nhân lụt hại mà câu trả lời trên mang nặng tính phủ định, có đến năm chữ “không”. Chỉ nói ra thủ tục cho các dự án thủy điện mà không nói gì về việc độ an toàn của chúng được bảo đảm ra sao! Theo đúng thủ tục không đồng nghĩa là có an toàn. Chính phủ không thể dựa vào thủ tục để kiểm tra khi tai họa xảy ra, cả thủ tục và bộ phận duyệt xét thủ tục có thể sai và đều cần đem ra soát lại từng bước một.

Nhận xét 2: Lạc đề. Không biết Tuổi Trẻ có tường trình câu hỏi này chính xác không. Ông HTH có lẽ không hiểu câu hỏi trên vì ông trả lời hoàn toàn … lạc đề. Dân đang khao khát muốn biết đã có quá nhiều thủy điện hay chưa, muốn ông đánh giá quy hoạch hiện nay ra sao. Thay vì trả lời câu hỏi và nhất là trấn an cho dân biết trung ương làm việc thế nào để bảo đảm an toàn cho dân, ông lại tập trung vào việc quy trách nhiệm cho địa phương phải góp ý kiến như ngầm đổ lỗi dằn mặt họ. Sau cùng, ông lại lách qua chuyện mùa khô và thượng lưu ở nước ngoài, hai đề tài này quan trọng nhưng hoàn toàn không nằm trong mạch chính của câu hỏi.

Nhận xét 3: Bao che. Câu trả lời hoàn toàn bao che cho công ty A Vương, nói có kiểm tra, nhưng không người dân nào được đọc báo cáo kiểm tra ấy, không ai biết kiểm tra đã làm theo phương pháp nào, dùng những dữ kiện từ đâu, có độ tin cậy chính xác ra sao và có được kiểm soát lại độc lập hay không. Quy hoạch và quy trình đầy bí ẩn cộng thêm cách trả lời lèo lách làm dân thêm mối nghi ngờ. Đem sự việc sông Ba Hạ không làm chết ai để che đậy cho tai họa A Vương chẳng khác gì nói bà không có râu thì ông không thể có râu được!

Nhận xét 4: Vấn đề an toàn. Ông HTH công nhận thông tin khí tượng là cốt yếu cho nhà máy nhưng tiết lộ rõ ràng là các nhà máy thủy điện đã được cho phép hoạt động tùy tiện, nghe đài hay nghe tỉnh lấy thông tin khí tượng. Đáng lý ra, nếu thông tin khí tượng không bảo đảm và không tin cậy thì nhà máy không được hoạt động. Các trạm quan trắc là mạng lưới an toàn cho dân và cho đập, ông cho biết trạm xây theo các trận lũ lịch sử nhưng không nói kỷ lục nào, 10 năm hay 100 năm? Trạm phải chống được lũ 1000 đến 10000 năm mới có ích. Thiết kế trạm quan trắc tồi đến nỗi dễ bị cuốn đi như thế thì chính quyền đã phí phạm công quỹ và còn mang tội với nạn nhân.

Nhận xét 5: Chuyện hiển nhiên: Chẳng cần lượng mưa tăng cũng chết người. Trước đây, thảm thực vật còn, rừng còn, chế độ thủy vận an định và dân chúng biết chỗ lụt, chỗ không để định cư hay tản cư. Bây giờ, chém hết cây, lấy hết gỗ để đất trơ trọi, dốc nhiều, không còn khả năng cản và lũ dồn dập chảy ập xuống hạ du. Việc này dân ai cũng biết cả, nhưng ông HTH lèo lách đổ hết tội cho trời mưa nhiều, không nhìn nhận nguyên nhân mà dân ai cũng biết.

Ai cũng biết, chỉ một người không biết!

PPL

Thứ Ba, 10 tháng 11, 2009

Chất độc da cam và ung thư

Hôm nay thấy trên trang Viet-studies.info, Trần Hữu Dũng trân trọng giới thiệu bài báo về “Chất độc da cam và tỷ lệ ung thư của người Việt Nam 30 năm sau chiến tranh” (World Bank 2009) của Đỗ Quý Toàn. Tác giả này chắc không phải Đỗ Quý Toàn trong nhóm truyền thông Bolsa, mà có lẽ chỉ là trùng tên. Đã lâu rồi, tôi không lên tiếng về vấn đề chất độc da cam nữa, vì không có dữ liệu mới và cũng thấy hơi nản lòng với cách làm của các quan chức trong nước. Nhưng ở đây, được một giáo sư kinh tế lớn trên thế giới như bác Dũng khen ngợi và liệt vào “báo cáo đặc biệt” nên tôi phải xem qua cho biết.

Thật ra, bài báo cũng công phu, sử dụng nhiều nguồn số liệu. Nhưng điểm yếu nhất của nghiên cứu này là mang tính “ecologic analysis”, chứ không phải là một công trình nghiên cứu y khoa thực chất, tức là không có bệnh nhân hay đối tượng nghiên cứu. Có vài điều làm tôi thất vọng với nghiên cứu này. Trong entry này tôi chỉ ghi lại vài cảm nhận nhanh thôi, chứ nếu phân tích cho đầy đủ thì cần đến cả chục trang giấy.

Thứ nhất là sử dụng số liệu thiếu chính xác. Trong phần tóm tắt tác giả viết “Trong cuộc chiến tranh Việt Nam, hơn 70 triệu lít chất diệt cỏ quân sự đã được rải xuống vùng chiến sự”, nhưng đến phần mở đầu thì “Trong cuộc chiến tranh Việt Nam (1959-1975), 72 triệu lít chất độc diệt cỏ đã được rải xuống từ năm 1961 đến năm 1971 nhằm làm rụng lá rừng và phá hủy mùa màng”. Cả hai phát biểu hoặc là có vấn đề hoặc là sai. Nếu viết cho báo đại chúng thì cách nói “hơn 70 triệu” có thể chấp nhận được, nhưng viết báo cáo khoa học thì không thể chấp nhận được. “Hơn 70 triệu” có thể là 70.1 triệu, nhưng cũng có thể là 1 tỉ. Con số 72 triệu lít không đúng, vì theo thống kê của nhóm tác giả thuộc Đại học Columbia (mà báo cáo có trích dẫn) thì con số hóa chất khai quang được rải xuống Việt Nam trong thời gian 1961-1971 là 76.9 triệu lít.

Thứ hai là phương pháp phân tích chưa đạt. Tác giả áp dụng mô hình hồi qui logistic để phân tích mối liên hệ giữa các yếu tố nguy cơ đến bệnh ung thư. Có vài vấn đề về áp dụng phương pháp này. Thứ nhất, tỉ lệ ung thư xảy ra rất thấp so với dân số trong cộng đồng (hay như báo cáo này viết là 0.08% -- một tỉ lệ khó tin!) do đó con số ca ung thư không thể nào tuân theo hàm số logistic được, mà rất có thể là tuân theo luật phân phối Poisson. Điều này có nghĩa là giả định về hàm logistic của mô hình phân tích có thể sai lầm. Thứ hai, giả định của mô hình hồi qui logistic là các biến độc lập phải là những biến không có sai số đo lường, và điều này thì hoàn toàn không đúng cho nghiên cứu này, vì chúng ta biết rằng tất cả các biến độc lập như số lượng bom, số lần rải, v.v… đều mang tính bất định. Thứ ba, giả định của mô hình hồi qui logistic là các đối tượng nghiên cứu phải độc lập nhau, nhưng ở đây các đối tượng lại là người trong gia đình, tức là có liên quan nhau, cho nên giả định này cũng sai nốt! Thứ tư, các yếu tố nguy cơ phải độc lập nhau, nhưng giả định này cũng không đáp ứng được bởi vì rất nhiều biến trong phân tích này có liên quan nhau.

Mô hình phân tích chưa đạt là do cách tác giả chưa phân tầng các yếu tố nguy cơ. Ở đây, chúng ta có thể thấy có 3 nhóm yếu tố nguy cơ: nhóm thứ nhất liên quan đến cá nhân (đối tượng nghiên cứu); nhóm thứ hai liên quan đến gia đình; và nhóm thứ 3 liên quan đến các làng xã. Để phân tích rạch ròi ảnh hưởng của 3 nhóm yếu tố nguy cơ này, tác giả cần phải áp dụng các mô hình phân tích đa tầng (hierarchical models), chứ không phải đơn giản như mô hình hồi qui logistic. Dựa vào mô hình logistic đó, tác giả kết luận: “Các kết quả không cho thấy bất kỳ sự khác biệt nào về tỷ lệ ung thư giữa những xã đã từng phơi nhiễm với chất diệt cỏ quân sự với các xã chưa phơi nhiễm bao giờ, trong đó sự phơi nhiễm được tính bằng một trong hai giá trị đo lường nói trên.” Nhưng nếu phương pháp phân tích không tốt (hay nói lịch sự là “chưa đạt”) thì làm sao chúng ta có thể tin vào kết quả này? Nói tóm lại, tôi nghi ngờ về sự thích hợp của phương pháp phân tích, cho nên các kết quả cũng rất khó mà diễn giải cho đến nơi đến chốn được.

Thứ ba là chiến lược phân tích có vấn đề. Đầu tiên, tác giả không tìm thấy (hãy cứ tạm tin là như thế) sự khác biệt nào về tỉ lệ ung thư giữa các xã bị rải độc chất và các xã không bị rải độc chất. Nói cách khác, rải độc chất không có ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh ung thư. Ấy thế mà tác giả tiếp tục phân tích mối liên hệ giữa số lần bị rải và nguy cơ ung thư. Đây là chiến lược mà giới thống kê học gọi là “fishing expedition”! Trong bảng 3, biến “số lần bị rải” được phân tích như là một biến gốc, nhưng đến bảng 4 thì lại được hoán chuyển sang đơn vị logarit! Tác giả không giải thích tại sao phải hoán chuyển dữ liệu. Chính vì kiểu “sang số” trong khi phân tích, cho nên các ước số của các yếu tố trong bảng 3 rất khác với bảng 4, và đó là một mối quan tâm.

Thứ tư là cách diễn giải kết quả của tác giả có vẻ quá chủ quan, và mang định kiến rõ ràng. Chẳng hạn như khi không có sự khác biệt nào về tỉ lệ dân số mắc bệnh ung thư giữa các xã bị nhiễm độc và các xã không nhiễm độc, tác giả cho rằng “có thể phản ánh trung thực một sai lệch thống kê”. Nhưng đến khi “nghiên cứu phát hiện rằng trong các xã đã từng bị nhiễm độc trước đây, xã nào phơi nhiễm nhiều hơn có tỷ lệ ung thư (tự khai) cao hơn trong thời gian 2001-2002” thì vội vàng viết là “có thể những phát hiện này thể hiện mối quan hệ nhân quả giữa việc nhiễm chất độc màu da cam và bệnh ung thư”. Thật ra thì một phát hiện như thế rất khó diễn giải, chẳng những vì cách thẩm định/chẩn đoán ung thư có vấn đề, mà còn vì nhiều lí do khác mang tính khoa học. Ở đây, tôi chỉ nêu 2 lí do hiển nhiên nhất. Thứ nhất, đây là nghiên cứu ecologic và cắt ngang, nên hoàn toàn không thể suy luận gì về nguyên nhân và hệ quả (cause-and-effect). Thứ hai, tỉ lệ ung thư là một chỉ số quần thể, trong khi suy luận về nguyên nhân và hệ quả đòi hỏi bằng chứng sinh học cấp cá nhân. Không có số liệu phơi nhiễm cấp cá nhân rất dễ rơi vào cái bẫy của "nghịch lí Simpson" vốn rất phổ biến trong dịch tễ học.

Chẳng những diễn giải kết quả mang tính chủ quan, tôi còn nghi ngờ cách hiểu của tác giả nữa. Chẳng hạn như tác giả bình luận về bảng số liệu 3 như sau “Các kết quả không cho thấy bất kỳ sự khác biệt nào về tỷ lệ ung thư giữa những xã đã từng phơi nhiễm với chất diệt cỏ quân sự với các xã chưa phơi nhiễm bao giờ, trong đó sự phơi nhiễm được tính bằng một trong hai giá trị đo lường nói trên,” nhưng tôi nghĩ câu này không đúng. Bảng số 3 cho thấy hệ số của mô hình logistic liên quan đến “số lần bị rải chất độc trong vòng 15 km trên phân vị 75” là 1.201 với sai số chuẩn (standard error) là 0.290. Nói cách khác, hệ số này cao gấp 4.1 lần so với sai số chuẩn, và chắc chắn phải có ý nghĩa thống kê (tức là trị số P phải thấp hơn 0.001). Thật ra, nói rằng không thấy "bất kỳ sự khác biệt nào" là không đúng, vì sự thật là có khác biệt, nhưng mức độ khác biệt không có ý nghĩa thống kê. Cần phải phân biệt ý nghĩa thống kê và ý nghĩa lâm sàng!

Thứ năm, vấn đề lớn nhất của nghiên cứu này là xem ung thư như là một bệnh, và đó là một sai lầm. Có nhiều (hàng trăm) dạng ung thư, nhưng chỉ có một số được xem là có liên quan đến chất độc da cam. Chẳng hạn như ung thư các mô mềm và ung thư tuyến tiền liệt là những bệnh được xem là có thể liên quan đến chất độc da cam, còn các ung thư khác như ung thư phổi, thận, gan, da, v.v… thì chưa có bằng chứng nào để phát biểu về ảnh hưởng của chất độc da cam. Do đó, gộp chung tất cả ung thư thành một bệnh chẳng những sai lầm về phương pháp mà về mặt lâm sàng chẳng có ý nghĩa gì!

Thứ sáu là vấn đề trình bày dữ liệu. Tôi đoán rằng những ai không hay chưa quen với vấn đề chất độc da cam rất khó theo dõi các dữ liệu trong báo cáo này. Ngay cả tôi là người quen với lĩnh vực này trên 20 năm và cũng biết chút ít về thống kê mà còn phải "vật lộn" để hiểu các bảng số liệu nói gì, nhưng vẫn không chắc là mình hiểu. Chẳng hạn như hệ số liên quan đến giới tính trong bảng số 3 là 0.652, nhưng con số này có nghĩa gì? Có phải nguy cơ ung thư ở nam giới cao gấp exp(0.652) = 1.91 lần so với nữ? Hay như hệ số liên quan đến "tuổi bình phương" trong bảng 4 là 0.998, nhưng tuổi bình phương là tuổi gì và con số đó có nghĩa là gì? Tôi đoán tuổi bình phương là tuổi nhân cho tuổi. Con số này có thể có ý nghĩa toán học nào đó, nhưng trong y khoa nó hoàn toàn vô nghĩa. Điều đáng tiếc là tác giả không giải thích gì về những hệ số này có ý nghĩa gì!

Mặc dù phía dưới bảng tác giả đề rằng đây là những "tỷ số chênh" (tức odds ratio), nhưng odds ratio thì làm gì có sai số chuẩn? Và, nếu thật sự là odds ratio, thì hệ số trong bảng 4 có nghĩa là những làng xã từng bị rải các loại độc chất có tỉ lệ ung thư thấp hơn các làng xã không bị rải (và có ý nghĩa thốngkê)!!!

Thứ bảy là vấn đề tài liệu tham khảo. Tác giả có xu hướng trích dẫn nhiều nghiên cứu của các tác giả ngoại quốc (và điều này thì cũng có thể hiểu được), nhưng không trích dẫn một công trình quan trọng của tác giả Ngô Đức Anh trên tập san International Journal of Epidemiology vào năm 2006! Có lẽ bụt nhà không thiêng chăng?

Tác giả đổ thừa cho cái nghèo dẫn đến tình trạng Việt Nam không có những dữ liệu khoa học như Mĩ. Tác giả viết “Rất đáng tiếc là ở Việt Nam, với mức thu nhập bình quân đầu người tính theo ngang bằng sức mua chỉ khoảng 2,000 USD năm 2007, không có một tài liệu với mức độ đầy đủ và tin cậy như các nghiên cứu ở Mỹ, nơi mà thu nhập bình quân đầu người là 45.800 USD (theo CIA, 2008).” Nhưng tôi nghi ngờ điều này. Đúng là cái nghèo là một trong những lí do chúng ta không có khả năng làm nghiên cứu qui mô như Mĩ, nhưng đó không phải là nguyên nhân duy nhất. Theo tôi thấy, chúng ta vẫn có thể làm những nghiên cứu có giá trị khoa học cao mà không cần đến GDP bình quân của dân số phải như Mĩ hay một nước tiên tiến. Điều này tôi đã chỉ ra trong nhiều bình luận trước đây nên thiết tưởng không cần lặp lại ở đây. Vấn đề là chúng ta có quyết tâm làm hay không. Cách đây không lâu, báo Tuổi Trẻ phát động một phong trào yểm trợ nạn nhân chất độc da cam và vận động được hơn 1 tỉ đồng cho nghiên cứu khoa học, nhưng cho đến nay chẳng ai biết số tiền đó dành cho nghiên cứu gì, và kết quả đã công bố ở đâu!

Nói tóm lại, tôi thấy phân tích của tác giả Đỗ Quý Toàn thể hiện một đóng góp có ý nghĩa cho cuộc đấu tranh đòi công lí cho nạn nhân chất độc da cam ở nước ta. Nhưng rất tiếc là phân tích này còn nhiều khiếm khuyết về phương pháp và cách diễn giải, nên tính thuyết phục của kết quả còn thấp. Nếu được, tôi đề nghị tác giả có thể phân tích lại và viết một bài bằng tiếng Anh để gửi cho các tập san y tế công cộng có uy tín trên thế giới để công bố. Chúng ta cần nhiều nghiên cứu như thế nữa xuất hiện trên các diễn đàn y khoa quốc tế, và tôi không tiếc thời gian để góp mộ tay.

NVT

Tại sao Nguyễn Sinh Cung lấy họ Hồ ?

Website namdan.gov.vn của huyện Nam Đàn (Nghệ An) mới đăng một tài liệu về cụ Hồ, có tựa đề là “Những giai thoại về Hồ Chí Minh”. Thật ra, những giai thoại này không mới, vì đã được Giáo sư Trần Quốc Vượng viết trong cuốn “Trong cõi”, xuất bản ở California cũng gần 10 năm trước đây. Sử gia Trần Quốc Vượng viết cuốn này trong thời gian ông đi làm nghiên cứu hay thỉnh giảng ở Mĩ. Tôi vẫn còn một bản của cuốn sách này.

Đọc qua bài này tôi có thể tóm tắt gia phả của cụ Hồ như sau: cố nhiên, ai cũng biết ông tên là Nguyễn Sinh Cung (hay tên gốc là Nguyễn Sinh Côn), con của ông Nguyễn Sinh Sắc và bà Hoàng Thị Loan. Nhưng tại sao cụ lấy họ Hồ ?

Theo như bài này, thì ông cụ không phải thuộc dòng họ Nguyễn Sinh, mà là họ Hồ. Ông cử Hồ Sĩ Tạo lấy bà Hà Thị Hy, nhưng vì cuộc hôn nhân không chính thức (do ông Tạo đã có vợ con rồi), nên gia đình họ Hà điều đình cho bà Hà Thị Hy trong lúc mang thai về làm vợ kế cho ông Nguyễn Sinh Nhậm (một nông dân cũng đã có vợ). Khi bà Hà Thị Hy hạ sinh con trai thì đặt tên là Nguyễn Sinh Sắc.

Ít lâu sau, bà Hà Thị Hy qua đời, Nguyễn Sinh Sắc về ở với gia đình ông Nguyễn Sinh Thuyết (là con ruột của ông Nguyễn Sinh Nhậm), nhưng phải sống rất khổ cực với gia đình này. Sau này, Nguyễn Sinh Sắc lập gia đình cùng bà Hoàng Thị Loan, và hai người có 3 người con: Nguyễn Thị Thanh, Nguyễn Sinh Khiêm, và Nguyễn Sinh Côn (hay Nguyễn Sinh Cung).

Cứ theo câu truyện “dân gian” này thì Nguyễn Sinh Côn là cháu ruột của ông Hồ Sĩ Tạo. Có lẽ chính vì thế mà sau này Nguyễn Tất Thành (hay Nguyễn Sinh Cung trước kia) lấy họ Hồ cho đến ngày ông qua đời. Câu chuyện là như thế, và tôi vẽ lại gia phả của ông cụ như sau:




NVT

======

Sau đây là bài báo trên website của huyện Nam Đàn:

www.namdan.gov.vn

Những giai thoại về Hồ Chí Minh

Trần Quốc Vượng

“… câu chuyện tôi sắp kể dưới đây thì chưa từng ai viết. Chỉ là lời truyền miệng dân gian …phạm vi lan truyền và số người biết câu chuyện này phải nói là hạn hẹp. Vì người ta SỢ.…

… Đến đây tôi sẽ khép (lại) bài kể lể đã khá dài dòng của mình bằng câu chuyện một người tuy có tên tưổi nhưng không lấy gì làm nổi tiếng lắm, hay đúng hơn cả là đã trở nên có tên tuổi nhờ gắn bó máu thịt với một người có tên tuổi (nhưng từ đầu đến cuối câu chuyện của tôi đều nói về các nhà Nho, các vị thái học sinh, tiến sĩ, bảng nhãn hay là phó bảng cả).

Đó là câu chuyện về cụ thân sinh ra Chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ phó bảng Nguyễn Sinh Sắc hay Nguyễn Sinh Huy.

Phó bảng là một học vị dưới tiến sĩ, chĩ mới xuất hiện ở Việt Nam từ đời vua Minh Mạng nhà Nguyễn (1830-31).

Trong một lá đơn bằng tiếng Pháp gởi Bộ Thuộc địa Pháp, Nguyễn Tất Thành (sau là Hồ Chí Minh) đã khéo dịch tên học vị của phụ thân mình là sous docteur [1] như ngày nay ta gọi là phó tiến sĩ.

Quê hương cụ, là làng Kim Liên, tên Nôm là làng Sen huyện Nam Đàn tỉnh Nghệ An. Nhưng đậu phó bảng rồi cụ đã làm Thừa biện Bộ Lễ ở Huế rồi Tri huyện Bình Khê (Bình Định). Rồi bỏ quan (hay bị mất chức quan), cụ phiêu dạt về Sài Gòn, ngồi bắt mạch kê đơn ở tiệm thuốc bắc Hoa kiều, để có chút cơm rượu… Lại phiêu lãng nữa, tới miền Tây Nam bộ, và cuối cùng mất ở Cao Lãnh (Sa Đéc, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp). Mộ cụ phó bảng được xây lại cuối năm 1954 sau sự kiện Genève tạm thời chia đôi đất nước Việt Nam.

Người ta làm như thế vì cụ Hồ. Cũng như mộ bà Hoàng Thị Loan vợ cụ phó bảng và là thân mẫu Hồ Chí Minh mới được dời xây lại vài năm nay ở Nam Đàn, Nghệ An. Người ta làm thế cũng vì cụ Hồ. Hai ngôi mộ này, cũng như bản thân Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh giữa lòng Ba Đình, Hà Nội, đều hiện hữu ngoài ý thức của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông Hồ vốn được xem là người giản dị, khiêm nhường…

Cũng đã có dăm cuốn sách nói về gia thế cụ Hồ Chí Minh, nhưng câu chuyện tôi sắp kể dưới đây thì chưa từng ai viết.

Chỉ là lời truyền miệng dân gian, ở Kim Liên, Nam Đàn, ở một số người gốc Nghệ hiện sống tại Hà Nội và nhiều nơi khác trên mảnh đất Việt Nam. Nếu trong Folklore, có hiện tượng mà các nhà nghiên cứu gọi là lan truyền thì từ lâu câu chuyện này cũng đã lan truyền từ làng Kim Liên ra khắp huyện Nam Đàn rồi khắp tỉnh Nghệ Anh rồi rộng ra hơn nữa … Nhưng phạm vi lan truyền và số người biết câu chuyện này phải nói là hạn hẹp. Vì người ta SỢ.

Sợ động chạm đến cụ Hồ. Một cái sợ vô nghĩa nhưng người ta cứ gán cho nó cái ý nghĩa chính trị giả tạo. Vì như bà Trịnh Khắc Niệm viết trong cuốn truyện bằng tiếng Anh Life and Death in Shanghai, [2] đã được dịch ra tiếng Việt: Ở xã hội xã hội chủ nghĩa, cuộc đời của các lãnh tụ cộng sản được coi là “bí mật quốc gia”.

Nhưng đây không phải là chuyện cụ Hồ, tuy cũng có dính dáng đến cụ Hồ. Mà vì đây là chuyện cụ thân sinh ra cụ Hồ, cụ Nguyễn Sinh Huy, mà cũng là chuyện truyền miệng thôi, nghĩa là thuộc phạm trù giai thoại, Folklore, chứ không thuộc phạm trù lịch sử, như tôi đã nói từ đầu bài này.

Người dân Kim Liên đồn rằng Nguyễn Sinh Huy không phải là thuộc dòng máu mủ của dòng họ Nguyễn Sinh làng này. Mà là con của một người khác: ông đồ nho, cử nhân Hồ Sĩ Tạo.

Cử nhân Hồ Sĩ Tạo thuộc dòng họ Hồ nổi tiếng ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An (đây là quê gốc của Hồ Quý Ly, nhân vật lịch sử cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV, đây cũng là quê gốc của anh em Tây Sơn thế kỷ XVIII, vốn họ Hồ ở xứ Nghệ, đây cũng là quê hương Hoàng Văn Hoan, người đồng chí thân cận một thời của cụ Hồ Chí Minh, được cụ Hồ giao phụ trách công tác đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa thời kháng chiến chống Pháp và là Đại sứ Việt Nam đầu tiên ở Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa, hiện sống lưu vong ở Trung Hoa, có viết một tài liệu về lịch sử làng Quỳnh Đôi, quê ông. Bà vợ nhà văn lớn Đặng Thai Mai, người một thời làm Bộ trưởng Giáo dục trong chính phủ của cụ Hồ 45-46 rồi làm Viện trưởng Viện trưởng Viện Văn học, là Hồ Thị Loan, cũng thuộc dòng họ Hồ này ở làng Quỳnh Đôi). Khoảng đầu những năm 60 của thế kỷ trước (thế kỷ XIX) cử nhân Hồ Sĩ Tạo có thời gian ngồi dạy học ở một nhà họ Hà, người làng Sài, cùng một xã Chung Cự, tổng Lâm Thịnh, huyện Nam Đàn, với làng Sen (Kim Liên). Đó là một nhà nghệ nhân dân gian, trong nhà có “phường hát ả đào”.

Nhà họ Hà có cô con gái tên là Hà Thị Hy, tài hoa, nhan sắc, đàn ngọt, hát hay, múa khéo, đặc biệt là múa đèn (đội đèn trên đầu, để đèn trên hai cánh tay, vừa hát vừa múa mà dầu trong đĩa không sánh ra ngoài) nên người làng thường gọi là cô Đèn. Người ta thường bảo: má hồng thì mệnh bạc. Như Đặng Trần Côn viết mở đầu khúc ngâm chinh phụ: “Hồng nhan đa truân” (Gái má hồng nhiều nỗi truân chuyên). Hay như Nguyễn Du than thở giùm người đẹp tài hoa trong truyện Kiều: “Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau”, “Rằng hồng nhan tự thuở xưa, Cái điều bạc mệnh có chừa ai đâu”).

Và ở thời ấy, dưới chế độ quân chủ nho giáo, lấy tứ dân (Sĩ, Nông, Công, Thương) làm gốc, người ta vẫn xem thường nghề ca xướng và con nhà ca xướng (“xướng ca vô loài”).

Cô Đèn, Hà Thị Hy tài hoa nhan sắc là thế mà rồi ba mươi tuổi vẫn chưa lấy được chồng. Mà trong nhà thì lại luôn có bậc văn nhân: ông cử Hồ Sĩ Tạo. “Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén” là lẽ thường theo tâm lý dân gian, huống chi là giữa văn nhân – tài tử – giai nhân. “Trai tài ggái sắc” mà! Và cô Hà Thị Hy bỗng dưng “không chồng mà chửa”. Mà ông cử Tạo thì đã có vợ, có con rồi! Lệ làng ngày trước phạt vạ rất nặng nề, sỉ nhục hạng gái “chửa hoang”, hạng “gian phu dâm phụ”. Để tránh nỗi nhục cho con gái mình và cho cả ông cử Tạo đang làm “thầy đồ” được hết sức kính trọng trong nhà mình, họ Hà phải bù đầu suy tính…

Lúc bấy giờ ở làng Sen cùng xã có ông Nguyễn Sinh Nhậm, dân cày, tuổi cao mà góa vợ (bà vợ trước đã có một con trai là Nguyễn Sinh Thuyết, và người con trai này cũng đã có vợ).

Nhà họ Hà bèn cho gọi ông Nguyễn Sinh Nhậm đến điều đình, “cho không” cô Hy làm vợ kế ông này, như một người con gái xướng ca, quá lứa, lỡ thì, lấy ông già góa vợ, mong ém nhém việc cô gái đã “to bụng”.

Công việc rồi cũng xong. Cô Hy ôm bụng về nhà chồng, có cưới có cheo cẩn thận. Việc phạt vạ của làng không thể xảy ra. Nhưng cô gái tài hoa nhan sắc thì bao đêm khóc thầm vì bẽ bàng, hờn duyên tủi phận. Và ông lão nông dốt nát tuy được không cô gái đẹp nhưng cũng buồn vì đâu có đẹp đôi, lại cắn răng chịu đựng cái tiếng ăn “của thừa”, “người ăn ốc (ông cử Tạo), kẻ đổ vỏ (cụ lão nông Nhậm)”. “Miệng tiếng thế gian xì xầm”, ai mà bịt miệng nổi dân làng. Mà trước hết là lời “nói ra, nói vào”, lời chì chiết của nàng dâu vợ anh Thuyết, vốn nổi tiếng ngoa ngoắt, lắm điều. Ông Nhậm đành cho con trai và vợ anh ta ra ở riêng, và mình ở riêng với bà vợ kế.

Chỉ ít tháng sau, bà vợ kế này đã sinh nở một mụn con trai, được ông đặt tên là Nguyễn Sinh Sắc, lấy họ ông mặc dù ông biết rõ hơn ai hết đó không phải là con ông, con nhà họ Nguyễn Sinh này. Nàng dâu ông càng “tiếng bấc, tiếng chì” hơn trước, vì ngoài việc bố chồng “rước của tội, của nợ”, “lấy đĩ làm vợ” thì nay còn nỗi lo”: Người con trai này – được ông nhận làm con, lớn lên sẽ được quyền chia xẻ cái gia tài vốn cũng chẳng nhiều nhặn gì của một gia đình nông phu thôn dã. Việc ấy xảy ra vào năm Quý Hợi, đời vua Tự Đức thứ 16 (1863).

Vì trọng tuổi, lại vì lo phiền, vài năm sau cụ Nhậm qua đời và cũng chỉ ít lâu sau đó, bà Hy cũng mất. Nguyễn Sinh Sắc trở thành đứa trẻ mồ côi. Lên bốn, về ở với người anh gọi là “cùng cha khác mẹ” mà thật ra là “khác cả cha lẫn mẹ”, cùng với bà chị dâu ngoa ngoắt, khó tính, lúc nào cũng chỉ muốn tống cổ cái thằng “em hờ” của chồng này đi cho “rảnh nợ”.

Không cần nói, ta cũng hiểu Nguyễn Sinh Sắc khổ tâm về tinh thần, khổ cực về vật chất như thế nào trong cái cảnh nhà Nguyễn Sinh như vậy. Ta cảm thấy vô cùng thương xót một đứa trẻ mồ côi sớm chịu cảnh ngang trái của cuộc đời. Bên ngoại thì ông bà đều đã mất, họ Hà chẳng còn ai chịu cưu mang đứa trẻ có số kiếp hẩm hiu này.

May có ông tú đồ nho Hoàng Xuân Đường, người làng Chùa (Hoàng Trù) gần đó, xót thương đứa trẻ, dù sao cũng là hòn máu rơi của một nhà nho khác, lại có vẻ sáng dạ, nên đã đón về làm con nuôi, cho ăn học. Và đến khi Nguyễn Sinh Sắc 18 tuổi, ông bà đồ họ Hoàng lại gả cho cô con gái đầu lòng, Hoàng Thị Loan, mới 13 tuổi đầu, cho làm vợ, lại làm cho căn nhà tranh ba gian ở ngay làng Chùa, để vợ chồng Nguyễn Sinh Sắc ăn ở riêng.

Ta dễ hiểu vì sao Nguyễn Sinh Sắc gắn bó với họ hàng làng quê bên vợ, làng Chùa, hơn là với làng Sơn “quê nội”, quê cha “hờ”. Con cái ông, từ người con gái đầu Nguyễn Thị Thanh, qua người con trai đầu Nguyễn Sinh Khiêm (tục gọi là ông cả Đạt) đến người con trai thứ Nguyễn Sinh Côn (hay Nguyễn Tất Thành, sau này là Nguyễn Ái Quốc rồi Hồ Chí Minh) đều được sinh ra và bước đầu lớn lên ở làng Chùa bên quê mẹ hay là quê ngoại. Khi cụ Tú Hoàng (Hoàng Xuân Đường) mất, vợ chồng con cái Nguyễn Sinh Sắc lại về ăn ở chung với bà đồ Hoàng. Các cháu đều quấn quít quanh bà ngoại.

Qua giỗ đầu cụ Tú Hoàng, Nguyễn Sinh Sắc đi thi Hương khoa Giáp Ngọ và đậu cử nhân (1894). Ông được nhận ruộng “học điền”, ruộng công của làng Chùa chia cho những người có học (nhằm khuyến khích việc học) để học thêm – chứ không phải nhận ruộng học của làng Sen. Khoa thi Hội Ất Mùi (1895), ông thi trượt.

Nhờ sự vận động gửi gấm của ông Hồ Sĩ Tạo, người cha thực của Nguyễn Sinh Sắc, với các quan lại đồng liêu quen biết ở triều đình Huế, Nguyễn Sinh Sắc được coi như ấm sinh, để được nhận vào học Quốc Tử Giám ở kinh đô. (Ai cũng biết: để được nhận vào học Quốc Tử Giám và làm giám sinh phải là con cháu của những gia đình có thế lực, gọi là “danh gia tử đệ”. Nếu không có sự can thiệp của ông Hồ Sĩ Tạo là bậc khoa bảng cao quan thì làm sao Nguyễn Sinh Sắc được nhận? Thế là dù sao Hồ Sĩ Tạo vẫn còn có một “cử chỉ đẹp” với đứa con mà mình không dám nhận). Nguyễn Sinh Sắc, đổi tên là Nguyễn Sinh Huy, đem vợ và hai con trai vào Huế và đi học Quốc Tử Giám. Khoa thi Hội Mậu Tuất (1898), ông lại trượt.

Ngày 22 tháng Chạp năm Canh Tý (10-2-1901) bà Hoàng Thị Loan ốm mất ở kinh đô Huế, sau khi sinh đứa con trai út (đứa con trai này ít ngày sau cũng chết). Nguyễn Sinh Côn (Nguyễn Tất Thành – Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh ngày sau) trở thành con trai út.

Nguyễn Sinh Huy đem hai con trai về làng Chùa gửi mẹ vợ nuôi nấng chăm sóc giùm rồi trở vào Kinh thi Hội. Khoa Tân Sửu (1901) này, ông đậu phó bảng và được “vinh quy bái tổ” về làng. Theo thể thức triều đình, lễ vinh quy này phải diễn ra ở quê nội, dù là quê nội danh nghĩa, tức là làng Sen – Kim Liên. Hội đồng hương lý và dân xã đã dựng nhà tranh năm gian (chứ không phải nhà ngói) trên một khoảnh đất vườn làng Sen, để đón quan phó bảng tân khoa Nguyễn Sinh Huy về làng.

Thế là buộc lòng ông phải về “quê nội”. Ông cũng đón hai con trai về ở cùng ông. Lần đầu tiên Nguyễn Sinh Côn (Hồ Chí Minh ngày sau) về ở quê nội nhưng thân ông, lòng ông vẫn hướng về quê ngoại là cái gì “đích thực” và gắn bó với tuổi thơ ông. Ông phó bảng có đến thăm cụ Hồ Sĩ Tạo.

Nhưng gia đình ông phó bảng cùng hai con trai cũng không ở lâu tại Kim Liên. Chưa đầy ba năm! Sau khi mẹ vợ mất, ông vào kinh đô nhận chức quan (1904) ở Bộ Lễ, đem theo hai con trai vô Huế học. Năm 1907, ông bị đổi đi Tri huyện Bình Khê … Rồi sau khi bỏ quan (hay mất quan), khoảng 1910, ông phiêu bạt vô Sài Gòn rồi Lục tỉnh Nam Kỳ. Không bao giờ ông về làng Sen trở lại nữa…

Ở làng Sen sau này, chỉ có bà Thanh và ông Cả Đạt (Khiêm), cả hai đều không lập gia đình riêng.
Người ta bảo lúc sau, khi cụ Hồ Sĩ Tạo đã qua đời, năm nào bà Thanh cũng qua Quỳnh Đôi góp giỗ cụ Hồ Sĩ Tạo. Thế nghĩa là cái “bí mật” về cội nguồn của cụ phó bảng Huy, trong số các con cụ, ít nhất có bà con gái đầu biết. Người ta bảo: ông Cả Đạt cũng biết, tuy không bao giờ ông sang Quỳnh Đôi nhận họ.

Còn Nguyễn Sinh Côn – Nguyễn Tất Thành – có biết không? Từ khoảng 11 đến 14 tuổi, ông ở làng Sen, có nhẽ nào không ai nói cho ông biết? Hay là trước đó nữa, khi ông ở làng Chùa quê ngoại gần gặn làng Sen! Hay là sau đó nữa chả lẽ không khi nào cụ phó bảng Huy hay bà Thanh hay ông Cả Đạt lại không kể với ông về “bí mật” của gốc tích thân phụ mình?

Không có chứng cớ gì về việc ông Nguyễn Tất Thành – Nguyễn Ái Quốc – biết hay không biết chuyện này… Sau này, khi hoạt động cách mạng, ông còn mang nhiều tên khác nữa. Nhưng đến đầu thập kỷ 40 của thế kỷ này, thì người ta thấy ông mang tên Hồ Chí Minh.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, khi tên tuổi Hồ Chí Minh trở thành công khai thì cũng bắt đầu từ đó dân gian Việt Nam, từ trí thức đến người dân quê, lại âm thầm bàn tán: vì sao Nguyễn Ái Quốc lại đổi tên là Hồ Chí Minh? Và tên này cụ giữ mãi cho tới khi “về với Các Mác, Lê-nin” năm 1969.
Cuộc đời thực của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh – còn quá nhiều dấu hỏi chứ phải đâu riêng gì một cái tên! Và biết làm sao được khi cụ Hồ, tôi nói lại một lần nữa theo cảm thức của người Ấn Độ, đã trở thành “huyền thoại”. Huyền thoại Hồ Chí Minh được hình thành trong vô thức dân gian mà Carl Gustav Jung gọi là vô thức tập thể. Nhưng nó cũng có phần được hình thành một cách hữu thức, bởi một số cán bộ gần gụi cụ Hồ. Nghĩa là một phần cuộc đời cụ Hồ đã được huyền thoại hóa.

Ngay sau Cách mạng tháng Tám, người ta còn in cả cuốn sách (mỏng thôi) về sấm Trạng Trình có những câu vận vào cụ Hồ và sự nghiệp Cách mạng tháng Tám. Và sấm Trạng Trình vẫn được vận vào cụ Hồ còn lâu về sau nữa, ở miền Nam Việt Nam và hiện nay ở một số người Việt lưu vong, dù là với hậu ý không ưa gì cụ Hồ… Nhưng đó lại không phải là chủ đề của bài viết này.

Trở lại với cái tên Hồ Chí Minh, lời truyền miệng dân gian bảo rằng: Nguyễn Ái Quốc sau cùng đã lấy lại họ Hồ vì cụ biết ông nội đích thực của mình là cụ Hồ Sĩ Tạo, chứ không phải cụ Nguyễn Sinh Nhậm.

Và dân làng Sen cũng bảo: Thì cứ xem, lần đầu tiên về thăm quê hương, sau cách mạng, sau mấy chục năm xa quê (15-6-1957), từ thị xã Vinh, tỉnh lỵ Nghệ An, cụ Hồ đã về làng Chùa trước, rồi sau mới sang làng Sen “quê nội”! [3]

Riêng tôi nghĩ, thì cũng phải thôi. Vì như ở trên ta đã thấy, cả một thời thơ ấu của cụ Hồ là gắn bó với quê ngoại làng Chùa, nơi cụ sinh ra và bước đầu lớn lên. Chứ đâu phải làng Sen, là nơi cụ chỉ ở có vài năm, lại là khi đã bắt đầu khôn lớn?

Tôi không muốn có bất cứ kết luận “khoa học” gì về bài viết này. Vì nó không phải là một luận văn khoa học. Đây chỉ là việc ghi lại một số lời truyền miệng dân gian về nỗi bất hạnh hay là cái khổ tâm, hay là cái “mặc cảm” của một số nhà trí thức Nho gia từ đầu thế kỷ XIV (Trương Hán Siêu, Chu Văn An) đến đầu thế kỷ XX (Nguyễn Sinh Huy) đối với làng quê. [4]

Còn viết lách, thì bao giờ chẳng là chuyện: “Thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý”. (Viết không [bao giờ] hết lời nói, Lời nói không [bao giờ] hết ý!).

(trích: Trong cõi. Nxb Trăm Hoa, California, 1993, tr. 252-259)

Nguồn: http://www.namdan.gov.vn

Thứ Hai, 9 tháng 11, 2009

Vũ khí ám sát hoàn hảo

Ngày 17/11/2006 khoa cấp cứu của [Bệnh viện] University College Hospital (UCH, London) tiếp nhập một bệnh nhân mà sau này trở thành một trường hợp làm rúng động y khoa phương Tây. Bệnh nhân có triệu chứng mất nước, tiêu chảy, ói mửa dữ dội, nhưng không có dấu hiệu nhiễm trùng trực tràng. Bác sĩ nghi ngờ ông bị ngộ độc thực phẩm, có lẽ do nhiễm phóng xạ. Nhưng xét nghiệm sau đó không thấy phóng xạ. Xét nghiệm Greiger (đo lường lượng phóng xạ) hoàn toàn âm tính. Không ai biết ông mắc bệnh gì. Các bác kinh nghiệm nhất của bệnh viện UCH và các bệnh viện lớn khác cũng không đi đến một chẩn đoán dứt khoát.

Bệnh nhân là Alexander Litvinenko, một cựu sĩ quan tình báo KGB của Nga và là một người đối kháng nổi tiếng ở Nga. Trong khi bác sĩ không biết ông mắc bệnh gì, thì Livitnenko không nghi ngờ gì bệnh trạng của mình: ông bị Kremlin ám sát bằng đầu độc. Litvinenko tố cáo rằng chẳng những điện Kremlin ra lệnh giết ông ta, mà còn tiêu diệt bất cứ ai dám phê phán Tổng thống Putin. Trường hợp của Lirvinenko cung cấp cho thế giới một vũ khí ám sát của tương lai với kĩ thuật cao.

Alexander Litvinenko (ảnh từ wikipedia)

Vào thập niên 1990s, Litvinenko được điều động về cục tình báo Nga (KGB) và giao nhiệm vụ đấu tranh chống tham nhũng. Nhưng sau khi nhận nhiệm vụ chẳng bao lâu, Litvinenko trở nên bất mãn với cách làm việc của cơ quan tình báo nổi tiếng thế giới này. Năm 1998, Litvinenko và vài đồng nghiệp tổ chức một buổi họp báo lạ lùng, ông và đồng nghiệp phải đeo mặt nạ trượt tuyết để che dấu danh tánh trong khi trả lời phỏng vấn của giới báo chí về những tiêu cực mà ông và đồng nghiệp chứng kiến trong cơ quan tình bào. Năm 2000, Litvinenko quyết định đào tẩu khỏi Nga và xin tị nạn chính trị ở Anh. Trong thời gian ở Anh, Litvinenko tiếp tục tố cáo Putin với đủ thứ tội danh. Trong một cuốn sách do ông viết, Litvinenko cho biết cơ quan tình báo FSB (trước đây là KGB) đã tiến hành một loạt đánh bom vào các khu chung cư chống lại nhóm người Chechen đòi li khai khỏi liên bang Nga, để Putin sử dụng làm cái cớ xâm lăng Chechnya. Litvinenko còn điều tra cái chết của phóng viên Anna Politkovskaya, người phê phán chính sách của Putin một cách nặng nề. Năm 2007, Kremlin tố cáo Litvinenko phản bội, đã tiết lộ thông tin mật của Nga cho tình báo Anh, và chỉ tội danh đó cũng đủ để kết án tử hình ông dù ông sống ngoài nước Nga.

Cái chết của Litvinenko bắt đầu từ ngày 1/11/2006, khi ông đi ăn tối cùng hai người đồng nghiệp tình báo cũ và nay là doanh nhân Dmitry Kovtun và Andrei Lugovoi tại khách sạn Millennium. Sau buổi ăn tối định mệnh đó, Litvinenko bị tiêu chảy, ói mửa, và rất mệt trong người. Ngày 3/11/2006 Ông được đưa vào Bệnh viện Barnet ở phía Bắc London, nhưng bác sĩ ở đó không chẩn đoán được ông mắc bệnh gì. Vì tình trạng sức khỏe của Litvinenko càng ngày càng trở nên nghiêm trọng, nên bác sĩ quyết định chuyển ông đến UCH vào ngày 17/11/2006.

Khi nhập viện UCH, tình trạng của Litvinenko càng ngày càng tồi tệ hơn. Da ông còn trắng nhợt hơn màu trắng của 4 bức tường chung quanh phòng bệnh. Đến ngày 22/11/2006, bác sĩ phải đặt ống để ông thở. Trong khi đó, hết cơ phận này đến cơ phận khác (gan, thận, phổi, v.v…) trong người Litvinenko ngưng hoạt động theo từng ngày. Hệ thống miễn dịch cũng suy sụp nhanh chóng, với lượng bạch huyết cầu giảm nhanh như đá rơi từ trên cao xuống đất. Các bác sĩ cố gắng lấy tủy xương để làm xét nghiệm, nhưng họ không cách gì lấy được một mẫu. Các bác sĩ bệnh lí nghi ngờ rằng các tế bào phân chia đã bị đầu độc, nhưng họ không biết chất gì là thủ phạm.

Xét nghiệm Greiger cho ra kết quả âm tính phóng xạ gamma. Cần nói thêm rằng phóng xạ gamma là loại dễ phát hiện nhất. Một khi đã loại trừ khả năng phóng xạ gamma và thallium, các bác sĩ và nhà khoa học nghĩ đến một chất khác, nhưng danh sách các chất này rất dài, nên không dễ gì phát hiện được. Trường hợp của Litvinenko là một trường hợp cực kì mới đối với y khoa Anh. Thế là họ quyết định lấy mẫu nước tiểu của bệnh nhân gửi cho Cục vũ khí nguyên tử (Atomic Weapons Establishments, AWE) để phân tích.

Một trong những chất phát tán phóng xạ alpha mạnh nhất là một isotope có tên là polonium-210, thường được sản xuất để dùng trong các dụng cụ chống tĩnh (antistatic). Isotope này trở thành một tâm điểm điều tra và phân tích của AWE. Tuy nhiên, các phân tích này chẳng giúp ích gì cho bệnh nhân vì Litvinenko đang chết dần trên giường bệnh. Đến ngày 23/11/2006 thì AWE khẳng định Litvinenko bị nhiễm phóng xạ polonium-210. Litvinenko chết chỉ vài giờ sau khi chẩn đoán được xác định, và ông không bao giờ biết được mình chết vì chất gì.

Giới vật lí hạt nhân gọi polonium là “Terminator” (kẻ kết liễu), không chỉ vì nó là một là chất đầu độc cực kì hữu hiệu, mà còn là một nguyên tố được sản xuất trong một qui trình có lên là “neutron capture”. Là một nguyên tố, polonium có thể tìm thấy trong vỏ trái đất như là một phó sản của sự phân rả uranium-238, và chiếm khoảng 1% tổng số liều lượng mà con người tiếp nhận phóng xạ hàng năm. Liều lượng polonium mà Litvinenko bị nhiễm chỉ bằng một đầu cây kim nhỏ. Chỉ có khoảng 100 g được sản xuất mỗi năm, và phần lớn là từ Nga.

Không giống như các chất phóng xạ khác, polonium-210 hoàn toàn vô hại nếu như nó không xâm nhập vào cơ thể con người. Nhưng một khi polonium-210 vào cơ thể con người, tia phóng xạ alpha phát tán bởi isotope có thể gây tác hại gấp 20 lần tác hại do phóng xạ gamma (từ thallium) gây ra.

Tia gamma có thể xuyên qua thép, bê tông, và mô con người. Các hạt alpha không thể xâm nhập một tấm giấy hay da con người. Nhưng nếu con người nuốt hay hấp thu tia phóng xạ alpha (qua đường hô hấp), thì tất cả các tế bào trong cơ thể sẽ bị tấn công dữ dội. Hạt alpha sẽ tiêu diệt bất cứ tế bào nào bị phơi nhiễm.

Cảnh sát nghi ngờ rằng Litvinenko bị đầu độc tại khách sạn Millennium vào ngày 1/11/2006, và polonium có lẽ đã được hòa tan trong một chất lỏng không có mùi vị, rồi pha với trà hay cà phê, trong thời gian ông ta tiếp bạn cũ. Polonium-210 xâm nhập vào hệ thống tiêu hóa, và từ đó lan sang máu và khắp cơ thể, tiêu diệt các tế bào phân chia nhanh như tóc, da, bao tử, xương tủy. Có thể Litvinenko đã bị đầu độc với một liều lượng lớn (khoảng 1 đến 10 gigabecquerels – một gigabecquerel bằng 1 tỉ hạt alpha phát tán trong 1 giây) hơn là liều lượng cần thiết để giết một con người. Mười gigabecquerel là liều lượng tối đa có thể phóng ra 10 tỉ hạt alpha trong 1 giây. Với liều lượng này, Litvinenko không có hi vọng sống sót. Litvinenko là người đầu tiên trong lịch sử hiện đại bị ám sát bằng polonium-210.

Hai doanh nhân gặp Litvinenko từ chối rằng họ chẳng dính dáng vào cái chết của Litvinenko. Tuy nhiên, dấu vết phóng xạ được tìm thấy tại những nơi mà hai người này từng đi qua hay từng lưu trú. Ngay cả cửa phòng khách sạn, bàn ghế họ từng ngồi cũng có dấu vết phóng xạ polonium-210. Những nơi Litvinenko từng đi qua (như ghế máy bay, ghế xe bus, ghế xe taxi, ghế xem bóng đá, văn phòng làm việc, v.v…) cũng nhiễm phóng xạ. Ngay cả đến nay, một số khách không thể đặt một số phòng khách sạn vì vẫn còn nhiễm phóng xạ polonium-210. Các giới chức y tế Anh cũng xét nghiệm hàng trăm người tình nghi bị nhiễm phóng xạ, và đến nay họ phát hiện 17 người có kết quả dương tính cho ppolonium-210.

Khi Liên Xô cũ bị tan rã, người ra rất quan ngại đến những vũ khí tàn phá hàng loạt, những vũ khí giết người như polonium-210 mà Liên Xô từng sở hữu sẽ lọt vào tay của mấy tên khủng bố, nhưng cho đến nay chẳng ai biết số phận của những vũ khí đó ra sao và ai đang sở hữu chúng.
Giới y tế phương Tây thường đùa rằng chẳng biết y khoa Nga khá cỡ nào trong việc cứu người, nhưng rõ ràng trong kĩ nghệ giết người thì y khoa Nga thuộc vào hạng vô địch. Vụ ám sát Litvinenko được giới báo chí và khoa học xem là vụ ám sát đầu tiên của thế kỉ 21, vì lần đầu tiên một chất như polonium-210 được sử dụng để giết người một cách hoàn hảo và làm ngẩn ngơ thế giới y khoa phương Tây.

NVT

Thứ Bảy, 7 tháng 11, 2009

Đôi đũa đắt nhất thế giới

Thời gian đi công tác xa đối với tôi luôn luôn là thời gian gian lí tưởng chẳng những để suy nghiệm những dự án đã làm và ý tưởng cho tương lai gần, nhưng còn là thời gian đọc báo. Thật vậy, ngồi trên máy bay cả chục giờ đồng hồ, làm việc trên máy tính, mệt mỏi, rồi quay sang đọc báo.

Trong chuyến đi Nhật vừa qua tôi vớ được một bản tin thú vị trên tạp chí Asia Geographic về loại đũa đắt nhất thế giới. Theo tạp chí này thì công ti Louis Vuitton (một công ti chuyên sản xuất đồ trang sức thời trang hạng “upmarket”) mới giới thiệu một sản phẩm mới không nằm trong loại hàng mà công ti nổi tiếng: đũa. Đó là đôi đũa có tên là “Monogram VIP Chopsticks”, làm bằng gỗ hồng (rosewood). Theo quảng cáo thì đũa được làm bằng tay, đơn giản theo phong cách LV nhưng được chạm trổ tinh vi. Hai đôi đũa và hộp đựng trị giá … 450 USD. Vâng, bạn không lầm đâu, không phải 45 USD, mà là bốn trăm năm chục đô-la Mĩ.


Hai đôi đũa của LV trị giá 450 USD

Đũa có một lịch sử lâu đời và phong phú. Theo tài liệu khảo cổ thì đũa được dùng từ những ~3000 năm trước đây ở Trung Quốc. Đôi đũa có “tuổi đời già nhất” làm bằng đồng được phát hiện ở houjiazhuang, Anyang, tỉnh Henan có niên đại 1200 năm trước Công nguyên. Đũa, tiếng Trung Hoa, gọi là kuai-zi (có nghĩa là người bạn nhỏ). Đến khoảng 2500 năm trước, thói quen dùng đũa lan truyền sang các nước lân cận như Việt Nam, Triều Tiên, và Nhật.

Đũa được làm bằng nhiều vật liệu. Tre là vật liệu thông dụng để làm đũa như chúng ta biết, nhưng các loại gỗ quí như gỗ mun, cẩm lai, trắc, v.v… cũng là vật liệu lí tưởng để làm đũa sang trọng hơn. Thời xưa, giới quí tộc còn làm đũa bằng ngọc, vàng, bạc, đồng, thậm chí ngà voi. Thời xưa, người ta còn nghĩ đến đũa bạc để phòng chống ngộ độc, bởi vì người ta cho rằng đũa làm bằng bạc sẽ biến thành màu đen khi nó tiếp xúc với một độc chất trong thức ăn. Nhưng ngày nay chúng ta biết rằng bạc không phản ứng khi tiếp xúc với arsenic hay cyanide, nhưng nếu phơi nhiễm trứng thối, hành, hay tỏi thì đũa bạc có thể đổi màu vì hydrogen sulfide.

Tại sao chúng ta dùng đũa mà không dùng dao để gắp thức ăn? Theo cách giải thích của giới văn hóa học thì triết lí dùng đũa trong bữa ăn xuất phát từ Khổng Tử. Khổng Tử là một người ăn chay trường, ông chủ trương sống gần và hòa ợp với thiên nhiên. Ông khuyên công chúng không nên dùng dao trên bàn ăn, bởi vì dao là một công cụ có tính cách dã man, nó làm cho chúng ta nhớ đến việc sát sinh. Do đó, ông khuyên công chúng nên dùng đũa. Một giải thích khác là ở các nước có nền văn minh nông nghiệp, bữa ăn thường có nhiều rau và cá hơn là thịt, nên đũa là công cụ lí tưởng hơn là dao. Đũa, do đó, là một vật phẩm mang tính văn hóa nông nghiệp. Và, nếu đũa xuất phát từ văn hóa nông nghiệp, thì Trung Quốc (thời xưa thuộc vào nhóm văn hóa du mục) có thể không phải là nước sử dụng đũa đầu tiên, mà rất có thể Đông Nam Á mới là nơi sử dụng đũa đầu tiên trên thế giới vì Đông Nam Á là trung tâm nông nghiệp. Nhưng đó vẫn chỉ là giả thuyết, chứ chưa có bằng chứng nào nói như thế.

Ở trên, tôi nói đôi đũa của hãng Louis Vuitton là đắt nhất thế giới, nhưng điều này chưa chắc đúng, vì trong quá khứ người ta đã dùng ngà voi và ngọc làm đũa thì câu chuyện đôi đũa 450 USD chỉ là … chuyện nhỏ! Nhưng dù sao đi nữa, cái giá 450 USD nó cũng nói lên rằng chúng ta cần phải trân quí những vật dụng tưởng rằng tầm thường nhất nhưng có ý nghĩa về nguồn cội văn hóa nhất. Vậy khi ngồi vào bàn ăn, cầm đôi đũa, chúng ta nên tưởng nhớ đến và cám ơn tiền nhân đã sáng tạo ra một vật dụng có ý nghĩa lớn.

NVT

Thứ Sáu, 6 tháng 11, 2009

Chìm trong biển lũ: Trách nhiệm thuộc về ai?


Một cảnh chìm trong biển lũ tại Phú Yên - Bình Định
(ảnh của báo TT)

Sáng nay, nhận được email của một đứa cháu báo tin bà con tôi ở ngoài Bình Định (Tuy Phước) đang đang rất khổ sở với cơn bão số 11 vừa qua. Nó viết “Nhà dì hai bị ngập rất cao, nha anh M, nha anh B cũng chìm trong biển lũ. Cuộc sống rất khó khăn. Mất mác rất nhiều. Hiện dì hai phải đi ở nơi tập trung của Nhà nước và ăn uống thì bữa có bữa không.” Những khó khăn và mất mát đó tuy lớn, nhưng có thấm gì so với hơn 100 mạng sống con người bị bão lụt cướp đi một cách đột ngột.

Thoạt đầu tôi cứ tưởng thảm họa vừa qua ở quê nội ngoại tôi là do trận bão vừa qua, nhưng đọc kĩ tin trên báo thì không phải vậy. Thật vậy, bài báo trên Tuổi Trẻ, với lời phát biểu của ông Võ Văn Tri, tổng giám đốc Công ty cổ phần thủy điện Sông Ba Hạ, thì mới thấy thảm họa vừa qua là do con người, cụ thể hơn là do quan chức Nhà nước thiếu trách nhiệm. Xin trích một câu:

http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/PrintView.aspx?ArticleID=346129&ChannelID=3

“Nhiều chuyên gia cho rằng công trình thủy điện Sông Ba Hạ không hoàn thành nhiệm vụ là điều tiết lũ, cắt lũ đối với hạ lưu?

- Nhận định đó là đúng. Chúng tôi cũng biết rõ điều đó ngay từ khi xây dựng công trình này. Làm sao cắt lũ, điều tiết lũ được khi dung tích hồ chứa nước của thủy điện Sông Ba Hạ chỉ 349,7 triệu m3. Ngay từ lúc khảo sát, bên tư vấn đã đặt vấn đề dung tích hồ phải chứa được 1 tỉ m3 nước, ít nhất phải 800-850 triệu m3. Nhưng vấp phải sự phản ứng từ tỉnh Gia Lai ở phía trên. Để tích được 1 tỉ m3 nước thì thêm một phần lớn diện tích đất sản xuất của huyện Krông Pa, tỉnh Gia Lai ngập trong lòng hồ.

Nói thẳng ra, ngay từ đầu chúng ta thiếu một nhạc trưởng để điều hành thủy điện bậc thang trên sông Ba. Nhà máy nằm trên đất Phú Yên mà lòng hồ chiếm quá nhiều diện tích trên đất Gia Lai. Họ phản đối và giải pháp xây hồ chứa nước quá nhỏ như hiện tại là sự lựa chọn cuối cùng. Đó là giải pháp bất đắc dĩ. Tôi thừa nhận thủy điện Sông Ba Hạ không thể làm được nhiệm vụ cắt lũ, điều tiết lũ đối với hạ lưu.

Hơn nữa, ngay cả các nhà máy thủy điện trên sông Ba hiện vẫn chưa có sự phối hợp với nhau. Trên sông Ba hiện có chín công trình thủy điện, đã có năm nhà máy chính thức hoạt động. Chưa bao giờ chúng tôi nhận được thông báo về kế hoạch xả lũ của họ. Hồ chứa nước của thủy điện Sông Ba Hạ là hồ chứa nước cuối cùng của các công trình bậc thang, trong khi nó quá nhỏ để tích nước cắt lũ mà phía trên thì họ có thể xả bất cứ lúc nào.

* Như vậy, chuyện xả lũ khủng khiếp của thủy điện Sông Ba Hạ trong hai ngày 2 và 3-11 đã làm Phú Yên chìm trong biển nước là tất yếu?

- Sáng 3-11, lũ đổ về quá nhanh, chúng tôi xả lũ 8.000m3/giây, đến trưa đã xả 10.000m3/giây. 18g ngày 3-11, lũ đổ về lòng hồ quá lớn và nhà máy quyết định xả 14.450m3/giây, kéo dài suốt tám giờ. Đến chiều 4-11, vẫn đang xả 9.000m3/giây. Việc xả lũ trong tình hình những ngày vừa qua là giải pháp buộc lựa chọn, bởi đó là cách duy nhất để đảm bảo an toàn, nếu không làm thế chắc chắn thảm họa sẽ khủng khiếp hơn nhiều đối với hàng vạn người dân ở hạ lưu. Nhìn hàng ngàn bà con bị ngập lụt tôi cũng xót xa lắm chứ, nhưng không còn cách nào khác.

Trong khả năng của mình, chúng tôi luôn phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, kịp thời thông báo về diễn biến xả lũ để chính quyền di dời dân trong các trường hợp khẩn cấp. Tuy nhiên, hàng ngàn nhà dân chìm trong lũ như những ngày qua là bất khả kháng.”


Đáng lẽ ông phải nói thêm là “hàng trăm người chết” mới đầy đủ hơn, chứ “hàng ngàn nhà dân chìm trong lũ” thì đâu có đủ!

Tôi không thể tin vào mắt tin khi đọc những dòng chữ trên. (Tiếng Anh gọi là “speechless” -- không thể nói thành lời).

Hóa ra, tình trạng ngập lụt gây cho hàng trăm con người chết là do mấy cái đập thủy điện xả nước, tại con người. Cứ như lời của ông giám đốc thì nguyên nhân sâu xa hơn có lẽ là từ lúc thiết kế và xây dựng mấy cái đậo thủy chết người đó. Như vậy là yếu tố trình độ kĩ thuật và nhận thức. Mà, hai yếu tố này là sản phẩm của giáo dục và tinh thần trách nhiệm. Cũng tại nền giáo dục chúng ta sản xuất ra những chuyên gia như thế và với tinh thần vô hay thiếu trách nhiệm mới ra nông nỗi này. Gây ra cái chết cho một người đã là tội nghiệm trọng, đi tù như bỡn. Gây ra cái chết cho hàng trăm người dân là tội gì? Tôi không biết ở Việt Nam gọi tội đó là gì, nhưng ở bên này người ta có một tội danh rất nặng có chữ “mass”. Nhưng ở Việt Nam thì chẳng thấy ai nhận lãnh trách nhiệm này, chỉ thấy nói đến “khắc phục” mà chẳng biết khắc phục ra sao. Sự việc theo thời gian rồi chắc cũng qua đi như bao vụ việc nghiêm trọng khác, nhưng đối với hàng trăm gia đình có thân nhân chết thì khó mà quên được.

NVT

Ghi thêm 9/11:

Một bạn đọc gửi thư đính chính về vụ xả nước và lũ lụt ở miền Trung dưới đây. Như vậy, vụ xả nước từ các cái đập thủy điện sông Ba chẳng liên quan gì đến thảm họa ở Phú Yên và Bình Định.

NVT

“Doc entry cua anh sang nay, toi thay can phai dinh chinh thong tin ve viec hon "100 mang nguoi bi cuop di do bao lu".

Dung la dot bao so 11 vua qua da cuop di nhieu sinh mang, co the con hon so 100 nhu bao chi da dua. Nhieu canh rat thuong tam khong the tuong tuong la ba con co the vuot qua duoc. Que toi cung o trung tam vung lu (Song Cau, Phu Yen), mot trong nhung noi chiu thiet hai nang nhat trong dot lu nay, va nha bo me toi cung chim trong bien nuoc, may la khong co thiet hai ve nguoi. Vi vay toi hieu rat ro ve cac thiet hai nhu GS da doc tren bao chi.

Tuy nhien cung can noi ro la tran lu o cac vung Bac Phu Yen va Nam Binh Dinh khong lien quan gi den cac cong trinh thuy dien tren song Ba vi khong nam tren luu vuc cua song nay. Nguyen nhan gay nen chuyen lu trong vung nay, den bay gio toi van chua the hieu vi nhu nhieu nguoi gia noi, chua bao gio chung kien muc lu qua cao nhu the. Con chuyen xa lu cua cac cong trinh thuy dien tren song Ba, dung la co gay lu rat lon den Tp Tuy Hoa va cac vung ven, co gay tac hai kha lon den san xuat va sinh hoat cua nhan dan, nhung theo toi biet, den nay chua co nguoi thiet mang do viec nay. Xin dinh chinh thong tin nay de GS nam duoc.

Toi rat dong y voi GS ve cach lam an vo trach nhiem va thieu hieu biet cua cac gioi quan chuc nuoc nha va rat buon la no van con rat pho bien trong thoi dai ma nguoi ta cu luon bao la xay dung xa hoi cong bang, dan chu, van minh. Tuy nhien day la chuyen dai, khong biet khi nao co the thay doi duoc.”

Thứ Năm, 5 tháng 11, 2009

Suy luận theo qui tắc tam suất

Đọc trên bauxitevn.net thấy có bài “Đại học về làng” của Hà Văn Thịnh, trong đó tác giả có đề cập đến câu nói của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo: “Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân cho rằng 377 trường ĐH, CĐ là quá nhiều nên nếu muốn kiểm tra, mỗi trường mất 2 tuần thì phải mất đến 20 năm mới kiểm tra hết.” Tôi ngạc nhiên khi thấy ông bộ trưởng làm cách tính này! Khó mà tưởng tượng nổi đây là cách nói của một ngài bộ trưởng với trình độ tiến sĩ và [hình như có] mang hàm giáo sư.

Cách tính toán của ông Bộ trưởng còn có tên là “qui tắc tam suất” mà tôi nghĩ ai học toán thời tiểu học cũng đều biết qua. Dù chỉ là phương pháp cấp tiểu học, nhưng nó được sử dụng rất phổ biến trên mặt báo để gây ấn tượng. Cách đây vài tháng, một nhà kinh tế (người Hàn Quốc) tính toán rằng với đà phát triển kinh tế hiện nay Việt Nam cần đến 197 năm để bắt kịp Singapore. Ước tính dễ gây sốc này quả thật thu hút sự chú ý của giới báo chí (*).

Nhưng ít ai biết rằng đó là cách tính trẻ con, một cách ngụy biện cho vui, chứ những ai làm khoa học nghiêm chỉnh (hay chỉ cần chịu khó suy nghĩ một chút) thì cách suy luận theo qui tắc tam suất đó rất sai lầm. Vậy thì câu hỏi đặt ra là: cách suy luận đó sai ở chỗ nào? Có ít nhất là 3 sai lầm hiển nhiên:

Sai lầm thứ nhất là cách tính đó giả định rằng có một mối liên hệ tuyến tính (đường thẳng) giữa hai biến, như biến thời gian kiểm tra chất lượng (gọi tắt là T) và số trường đại học (gọi tắt là N). Khi nói cần đến 2 tuần để kiểm tra một trường, thì cũng có nghĩa là cái thông số gradient của phương trình này là 14 ngày. Nói cách khác, phương trình của mối liên hệ giữa T và N là:

T = 14N.

Nhưng trong thực tế thì làm gì có mối liên hệ tuyến tính đơn giản như thế! Có thể lần đầu kiểm tra một trường, thời gian cần thiết là 14 ngày, nhưng dần dần với kinh nghiệm tích lũy, cách làm chỉnh chu hơn, qui trình thuần thục hơn, thì thời gian để kiểm tra một trường sẽ giảm dần, đến một mức “plateau” nào đó (chẳng hạn như 1 tuần). Nói cách khác, mối liên hệ giữa T và N chắc chắn không tuân theo qui luật đường thẳng, và do đó, cách ước tính đơn giản như qui tắc tam suất cũng sai.

Sai lầm thứ hai là giả định bắt đầu bằng 0. Phương trình trên có nghĩa là T = a + bN, (a là hằng số intercept) và trong phát biểu trên hàm ý cho rằng a = 0 và b = 14 . Nói cách khác, nếu không có trường nào thì thời gian kiểm tra T là 0. Nhưng điều này không đúng, vì trong thực tế thì Việt Nam có nhiều trường, hay nói cho chính xác hơn là, quá nhiều trường. Do đó, a không thể là 0 được. Và, vì a khác với 0, nên lấy T/N không thể là một cách tính đúng được (vì loại bỏ a).

Sai lầm thứ ba là không xem đến những sai số và dao động chung quanh hai thông số a và b. Bởi vì b chắc chắn khác nhau giữa các trường (như trường lớn thì cần nhiều thời gian hơn trường nhỏ) và thay đổi theo thời gian (càng làm càng học hỏi thêm), cho nên giả định rằng b = 14 là không thể đứng vững được.

Nói chung, rất nhiều vấn đề trong thực tế không thể mô hình hóa bằng những cách tính cấp tiểu học, và càng không thể qui chiếu bằng chủ nghĩa trung bình. Do đó, những suy luận như cách nói của ngài bộ trưởng và ông kinh tế gia Hàn Quốc kia không thể xem là chuẩn mực khoa học được. Đã không chuẩn mực khoa học thì có lẽ cũng nên xem đó là những lời nói “mua vui cũng được một vài trống canh” (y như entry này vậy).

NVT

(*) Một cách dễ gây sốc khác là phát biểu kiểu “mỗi phút có 10 người chết vì tai nạn xe cộ”. Phát biểu này dựa vào con số tử vong tai nạn xe cộ mỗi năm là 5,256,000 (chỉ ví dụ thôi). Bởi vì mỗi năm có 365 x 24 x 60 = 52,600 phút, cho nên mỗi phút có 10 người chết. Cách tính thì chẳng có gì sai, nhưng giả định thì có vấn đề. Cái giả định đằng sau cách tính này là con số tử vong tai nạn xảy ra một cách đồng bộ (uniform) từng phút. Nhưng trong thực tế thì con số tai nạn giao thông và tử vong tuân theo luật phân phối Poisson, cho nên cách lấy tổng số chia cho thời gian, đứng trên mặt khoa học, là sai lầm.