Thứ Hai, 12 tháng 10, 2009

Nhân giải Nobel 2009 nghĩ về thu hút nhân tài

Đêm hôm qua, trên đường đi Nagoya (Nhật) tôi mới biết qua tin tức trên máy bay là năm nay, hai nhà kinh tế học người Mĩ lại chiếm giải Nobel kinh tế. Nhìn qua danh sách những nhà khoa học chiếm các giải thưởng Nobel về y học, vật lí, hóa học, thậm chí hòa bình, tôi nghĩ giải thưởng này riết rồi trở thành một sự kiện mà nói theo tiếng Anh là "American Affair"!

Trong vài năm gần đây, giới quan sát quốc tế bàn về sự suy thoái của cường quốc Mĩ trên trường quốc tế, nhưng hình như người ta không nhắc đến một thực tế là Mĩ vẫn là cường quốc số 1 về khoa học. Trước sự xuất hiện của Trung Quốc như là một đế quốc mới trên trường quốc tế, giới quan sát bi quan (hay lạc quan?) cho rằng thời đại của đế quốc Mĩ sắp chấm dứt. Tuy trong tương lai gần, nước Mĩ có thể không còn giữ địa vị độc tôn về ảnh hưởng chính trị và sức mạnh quân sự, nhưng địa vị số 1 của Mĩ về khoa học và công nghệ thì Trung Quốc khó mà sánh kịp. Bằng chứng sinh động nhất là năm nay là trong số 10 nhà khoa học được trao giải Nobel (không kể giải thưởng về kinh tế và hòa bình), 8 người có quốc tịch Mĩ.

Xu hướng các nhà khoa học Mĩ đoạt giải Nobel càng ngày càng tăng chứ không giảm. Dựa vào dữ liệu của Ủy ban giải Nobel, tôi thấy trong suốt thế kỉ 20 và thập niên đầu thế kỉ 21 này, Mĩ và các nước phương Tây luân phiên nhau chiếm hầu hết các giải thưởng Nobel. Hơn 90% nhà khoa học được trao giải Nobel xuất phát từ 16 nước như sau (theo thứ tự): Mĩ, Anh, Đức, Pháp, Thụy Điển, Nga, Thụy Sĩ, Hòa Lan, Đan Mạch, Ý, Áo, Gia Nã Đại, Nhật, Na Uy, Úc và Bỉ. Tính từ 1901 đến nay (2009), trong số 816 người chiếm giải Nobel, 309 người (hay 38%) có quốc tịch Mĩ, kế đến là Anh (114 người hay 14%).

Trong những năm trước thế chiến thứ 2, Mĩ chỉ chiếm khoảng 15% trong tổng số 185 giải, thấp hơn Đức (20%) và chỉ tương đương với Anh (14%) và Pháp (13%). Tuy nhiên, sau Thế chiến thứ 2 (1946-1960), Mĩ đột nhiên nhảy lên địa vị số một, chiếm 45% các giải Nobel, hơn cả Anh (17%), Đức (6%) và Pháp (5%). Mĩ duy trì địa vị này vào những năm 1961 và 1980, trong khi các cường quốc khác không có gì thay đổi quan trọng. Nhưng trong thập niên 80s cho đến nay, số lượng giải Nobel được trao cho các nhà khoa học và văn thi sĩ người Mĩ lên đến 55%, trong khi đó cả ba nước Anh, Đức và Pháp chỉ chiếm 18%. Trong cùng thời gian này, các nước Bắc Âu, Nga, Ý, Thụy Sĩ và Hòa Lan càng ngày càng tụt hậu.

Phân tích theo lĩnh vực khoa học cho thấy Mĩ rõ ràng có thế mạnh về các ngành y học, vật lí và kinh tế học, nhưng lại không ở thế chủ lực về môn hóa học, và yếu về văn học. Tính từ 1969 (khi giải Nobel kinh tế học ra đời), Mĩ chiếm hơn 60% các giải thưởng về kinh tế học! Trong khoảng thời gian 1901 đến nay (ngoại trừ 1940-1942), gần phân nửa trong số các giải thưởng cho ngành y khoa và sinh lí học lọt về tay các nhà khoa học Mĩ hay làm việc ở Mĩ. Tương tự, 45% các giải về vật lí cũng được các nhà khoa học Mĩ thay nhau đoạt giảị Tuy nhiên, trong ngành hóa học, các nước như Anh, Đức và Pháp "thống trị". Về văn học, các nướcAnh, Đức và đặc biệt là Pháp, đứng đầu. Các nhà văn và nhà thơ Pháp chiếm 13% các giải Nobel về văn chương, trong khi đó, Đức và Anh mỗi nước đoạt khoảng 7%, thấp hơn Mĩ (10%). Các nước Thụy điển, Nga, Thụy sĩ, Hoà Lan, Đan Mạch, và Ý cũng có phần tương đối (22%) trong các giải về văn học.

Không phải ngẫu nhiên mà Mĩ trở thành một cường quốc khoa học và là một “hãng” sản xuất những ông tú Nobel. Qua kinh nghiệm cá nhân, tôi nghĩ rằng Mĩ đạt được vị trí số 1 trong khoa học ngày hôm nay là do 3 lí do: tiền, tự do, và yếu tố thu hút nhân tài từ nước ngoài.

So với các nước giàu có phương Tây, Mĩ là nước đầu tư nhiều cho nghiên cứu khoa học và công nghệ. Nếu nói về số tiền mà Mĩ đầu tư vào nghiên cứu (hằng trăm tỉ USD) thì sẽ không có ý nghĩa gì mấy, vì Mĩ đông dân và giàu có hơn các nước ở Âu châu. Tôi thấy ở Mĩ, ngoài các cơ quan Nhà nước ra, các công ti kí nghệ và nhiều nhóm từ thiện cũng rất rộng rãi trong việc tài trợ cho nghiên cứu khoa học. Trong khi đó, ở các nước như Úc, nguồn tài trợ cho nghiên cứu khoa học chủ yếu từ Nhà nước, còn giới kĩ nghệ thì phải nói thẳng là họ rất ích kỉ, chỉ lo kiếm tiền chứ không lo đầu tư vào nghiên cứu. Ở Mĩ, khi tôi mới nhận nhiệm vụ vào thập niên 1990s, tôi đã được ngay một tài trợ ‘‘khởi động”, tức là trường đại học cấp cho tôi một số tiền để lập nhóm nghiên cứu. Sau đó, tôi có thể xin tài trợ từ các tổ chức như, tuy phải cạnh tranh, nhưng xác suất thành công vẫn cao hơn NHMRC của Úc. Số tiền mà Mĩ tài trợ cũng cao hơn so với ở Úc. Chẳng hạn như ở Úc, một công trình nghiên cứu y khoa được tài trợ khoảng 150,000 AUD một năm, trong khi đó ở Mĩ con số này gần gấp đôi Úc.

Một điều khác nữa là triết lí đầu tư vào khoa học. Tôi thấy ở Úc, người ta nhấn mạnh đến chất lượng (đồng tiền Nhà nước bỏ ra phải xứng đáng với bát gạo), và vì thế cơ quan tài trợ đòi hỏi phải có nghiên cứu chất lượng cao thể hiện qua các đo lường như chỉ số H và hệ số impact factor. Còn ở Mĩ tôi thấy họ nhắm đến những đề tài mang tính đột phá cần thời gian dài, và do đó, nhà khoa học không chịu áp lực nặng nề như ở Úc. Người Mĩ có xu hướng làm nghiên cứu đột phá, tiền phong, hơn là theo đuổi những nghiên cứu sản xuất ra những tri thức mang tính bổ sung và nâng cấp. Nói cách khác, nhà khoa học Mĩ có tự do theo đuổi những ý tưởng có thể không “thời thượng” một thời gian lâu dài mà không sợ bị bỏ rơi, trong khi đó ở các nước khác như Úc nhà nghiên cứu phải chạy theo những đề tài thời thượng.

Mĩ đã từng nổi tiếng là một “melting pot” và cho đến bây giờ vẫn xứng đáng với ví von đó. Vào thập niên 1940s đến 1970s, hơn 1/3 các nhà khoa học Mĩ chiếm giải Nobel di dân từ Âu châu, đặc biệt là Đức và Đông Âu (chủ yếu là người gốc Do Thái). Năm nay, trong số 9 người Mĩ được trao giải Nobel năm nay, có đến 5 người là di dân từ nước ngoài: Elizabeth Blackburn (giải Nobel y học, gốc Úc), Jack Szostak (y học, gốc Anh), Charles Kao (vật lí, gốc Trung Quốc), Venkatraman Ramakrishman (hóa học, gốc Ấn Độ), và Ada Yonath (hóa học, gốc Do Thái). Báo chí Úc ca ngợi giáo sư Elizabeth Blackburn như là một người Úc chiếm giải Nobel y học, nhưng điều này không hẳn đúng, vì công trình mà giáo sư Blackburn chiếm giải Nobel là do Mĩ tài trợ và thực hiện ở Mĩ sau năm 1975 khi bà định cư ở Mĩ; Úc không có gì để nói là công trình đó của Úc cả. Tôi nghĩ giáo sư Blackburn nói rất chính xác là Mĩ là nơi lí tưởng để làm khoa học.

Nói chung sự hiện diện của người Á châu trong các giải thưởng Nobel còn rất ư là khiêm tốn. Trong ba quốc gia có người đã từng đoạt các giải này, Nhật có số lượng hùng hậu nhất, kế đến là Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan. Tuy nhiên, hầu hết những nhà khoa học này thường làm việc ở Mĩ hay Âu châu. Chẳng hạn như 2 nhà vật lí đoạt giải Nobel (1957) người gốc Trung Quốc là Tsungdao Lee và Chen Ning Yang là người của trường Đại học Princeton (Lee) và Columbia (Yang). Bốn vị mang quốc tịch Ấn Độ từng đoạt giải Nobel là Venkatraman Ramakrishman (vật lí, 2009), Amartya Sen (kinh tế, 1998), Chandrasekhara V. Raman (vật lí, 1930), và thi hào Sir Rabindranath Tagore (văn học, 1913). Ngoại trừ thi hào Tagore, các giáo sư Sen và Raman đều được giải nhờ vào các công trình nghiên cứu ở Anh và Mĩ.

Việt Nam ta chưa có ai được tặng giải Nobel trong các ngành khoa học hay văn chương. Với tình hình hiện nay và kinh nghiệm trong quá khứ, tôi nghĩ chúng ta không nên mơ mộng (chứ chưa nói đến mục tiêu) đến giải thưởng này. Tôi nghĩ nền khoa học của Việt Nam (nếu có cái gọi là “nền khoa học”) xuất phát từ một điểm quá thấp, gần với con số không. Do vậy, ưu tiên trước mắt là xây dựng từ nền móng, từ cái căn bản nhất trong hoạt động khoa học. Đó là hệ thống tổ chức gọn nhẹ, tài trợ cho nghiên cứu sao cho công bằng, nuôi dưỡng nhân tài, và nhất là tạo ra được một văn hóa khoa học. Kinh nghiệm của tôi ở trong nước cho thấy ở nhiều nơi vẫn chưa có cái văn hóa khoa học! Nói đến thu hút nhân tài, tôi chợt nhớ đến mấy năm gần đây, Nhà nước nói nhiều đến việc thu hút nhân tài, chuyên gia Việt kiều, này nọ, v.v… nhưng hình như chỉ nói cho có nói thôi, chứ trong thực tế thì chưa có một phương án nào để thực hiện ý định đó cả. Chẳng có bao nhiêu Việt kiều dám dấn thân về nước làm việc lâu dài. Đụng đến cái hệ thống “hành là chính” thì bị dội ngay từ giây phút đầu rồi, nói gì đến chuyện khác xa xôi.

Thực ra, quan niệm trọng người tài đã được tiền nhân ta đề cập hơn 600 năm về trước; họ đã từng khắc trên bia một câu văn tâm huyết "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu." Cách đây không lâu, một nhà khoa bảng trong nước có viết một bài về tình trạng giáo dục ở Việt Nam, mà tôi xin trích ra đây một đoạn để làm đoạn kết cho bài viết này: "Thời đại này, dân tộc nào không huy động được tiềm năng trí tuệ của bản thân ắt phải lệ thuộc vào trí tuệ kẻ khác và sẽ dễ dàng bị nhận chìm trong trào lưu toàn cầu hóa kinh tế đi đôi với cạnh tranh ác liệt là xu thế không đảo ngược của thế kì tới. Trong cuộc chiến để giành chỗ đứng xứng đáng với tầm vóc dân tộc trong một thế giới như vậy, chỉ có một chiến lược khả dĩ thành công, đó là dựa vào trí tuệ và tài năng để khắc phục những yếu kém khác." Đây cũng là một lời cảnh cáo cho những ai còn quan tâm tới vận mệnh của Việt Nam trong thế kỉ 21.

NVT

Chủ Nhật, 11 tháng 10, 2009

Một trung tâm xuất sắc ở Saudi Arabia

Trung tâm xuất sắc nghiên cứu loãng xương, còn có tên chính thức bằng tiếng Anh là Center of Excellence for Osteoporosis Research (CEOR), là một trong 12 trung tâm xuất sắc được thành lập dưới sự huấn thị của Nhà vua Abdulaziz. Khoảng 5 năm trước đây, trong một bài diễn văn khai mạc niên học, vua Abdulaziz nhận xét rằng Saudi Arabia và thế giới Ả Rập nói chung có nguy cơ trở thành một vùng nô lệ khoa học trong nền kinh tế tri thức toàn cầu. Ông đưa ra những con số thống kê về tình trạng công bố quốc tế trong nghiên cứu khoa học, bằng phát minh, thứ hạng đại học (lúc đó không có một đại học nào của Saudi Arabia được nằm trong danh sách “top 200”). Những con số thống kê nhức nhối đó đánh thức giới lãnh đạo giáo dục và khoa học của Saudi Arabia, và lay động lương tâm của giới kĩ nghệ. Nhà vua ra huấn thị là phải học theo Úc, Anh, Canada để lập những trung tâm xuất sắc, qui tụ các nhà khoa học giỏi để đưa khoa học Saudi Arabia lên một tầm cao hơn trên trường quốc tế. Trong vòng 5 năm, Saudi Arabia lập được 12 trung tâm xuất sắc về các lĩnh vực như dầu hỏa, vật liệu, nông nghiệp, công nghệ sinh học và di truyền, và y khoa. Trung tâm CEOR là một “sản phẩm” của ý tưởng đó của Nhà vua. Các trung tâm xuất sắc này trực thuộc một trường đại học nào đó, và trong trường hợp CEOR thì trực thuộc [Đại học] King Abdulaziz University (hay gọi tắt theo người đại phương là KAU).

Trung tâm xuất sắc

CEOR chỉ mới được thành lập chưa đầy 1 năm, theo đúng các qui định luật pháp của Saudi Arabia, kể cả tôn chỉ hoạt động, sứ mệnh, mục tiêu và cơ cấu tổ chức. Tuy mới ra đời, nhưng Bộ Giáo dục đã nôn nóng muốn biết những tôn chỉ, sứ mệnh và mục tiêu của CEOR có thật sự xứng đáng là một trung tâm xuất sắc, có tiềm năng góp hần đưa Saudi Arabia lên một bậc cao hơn trên trường quốc tế? Để trả lời câu hỏi này, Bộ Giáo dục ủy nhiệm cho một viện hàn lâm nước ngoài bình duyệt. Viện hàn lâm đó là Royal Society của New Zealand (Hội Hoàng Gia, New Zealand, tương đương với viện hàn lâm khoa học). Viện hàn lâm new Zealand thực hiện công việc khó khăn này bằng cách qui tụ một nhóm chuyên gia gồm 5 người: đại diện của Viện hàn lâm New Zealand, một chuyên gia về quản lí dự án (người Úc), một giáo sư về loãng xương di truyền học (người Mĩ), một giáo sư về khớp (người Anh), và tôi. Thật ra, sau này tôi mới biết đây là những người mà Bộ Giáo dục chọn dựa vào phần tài liệu tham khảo của dự án thành lập trung tâm CEOR. Thật vậy, khi xem qua đề cương thành lập CEOR, tôi thấy họ trích dẫn hay dề cập khá nhiều những công trình của tôi đã công bố trước đây, cho nên việc tôi được chọn để làm việc bình duyệt này cũng không có gì ngạc nhiên. Có lẽ đó là một cách Bộ Giáo dục Saudi Arabia muốn để cho đồng nghiệp trong ngành đánh giá thay vì để cho các công chức của Bộ Giáo dục làm. Đây là một cách làm việc rất nghiêm chỉnh mà lại khách quan, và cũng là cách mà các đại học và trung tâm nghiên cứu phương Tây hay làm.

Công việc của chúng tôi là kiểm tra toàn bộ trung tâm, từ định hướng nghiên cứu, đến nhân sự, ngân sách, và cơ sở vật chất. Sau khi kiểm tra và phỏng vấn ban giám đốc và các trợ lí khoa học, chúng tôi có nhiệm vụ phải báo cáo cho Bộ Giáo dục biết. Bộ Giáo dục nhắc đi nhắc lại rằng chúng tôi phải nói thực tình, phải “nghĩ sao nói vậy người ơi”, chứ không nhân nhượng, không có ngoại giao. Họ muốn chúng tôi trả lời 3 câu hỏi chính: định hướng nghiên cứu có thuộc vào hạng đẳng cấp quốc tế hay không; nhân sự có thể sánh với ai trên thế giới; ngân sách và trang bị cơ sở vật chất hiện nay có đầy đủ chưa. Việc làm của chúng tôi quan trọng, bởi vì dựa vào ý kiến của chúng tôi, Bộ Giáo dục có thể yêu cầu trung tâm làm khác đi, hay thậm chí đóng cửa trung tâm để đầu tư cho một trung tâm khác. Chúng tôi rất ý thức được việc mình làm và tầm ảnh hưởng đến nhiều đồng nghiệp đang nơm nớp nhìn chúng tôi với những cặp mắt lo ngại và … nghi ngờ.

Chúng tôi được giao một tập tài liệu trên 500 trang để đọc. Những tài liệu này bao gồm đạo luật thành lập trung tâm, chương trình nghiên cứu, trang thiết bị khoa học, qui trình kiểm tra chất lượng, qui trình quản lí dự án, qui trình bổ nhiệm và miễn nhiệm nhân sự, v.v… Đọc qua những tài liệu này, tôi thấy họ làm cực kì bài bản, và rất ư là “businesss” chứ không hề tùy tiện chút nào. Tuy cách họ viết rất dài dòng (và có vẻ kéo dài “câu chuyện”), nhưng rõ ràng họ có suy nghĩ kĩ những gì họ làm. Vision của họ là “để được công nhận là một trong những trung tâm nghiên cứu hàng đầu về loãng xương ở vùng Ả Rập và thế giới”. Sứ mệnh của trung tâm là sáng tạo ra tri thức mới qua các nghiên cứu khoa học có chất lượng cao được cộng đồng y khoa quốc tế ghi nhận, chuyển giao công nghệ sinh học cho lâm sàng, và đào tạo các nhà khoa học trẻ.

Trung tâm hiện nay mới có 29 nhân viên, được tổ chức theo 5 chương trình nghiên cứu (research program) tập trung vào các lĩnh vực mũi nhọn trong ngành xương. Năm chương trình này là: nghiên cứu tế bào gốc; nghiên cứu lâm sàng; nghiên cứu nha khoa và loãng xương; di truyền học và biomarkers; và chương trình nghiên cứu dịch tễ học. Ngoài ra, họ còn có những chương trình như quảng bá nâng cao kiến thức về loãng xương trong cộng đồng, phát triển và khuyến khích các sinh viên năm thứ 6 tham gia vào nghiên cứu về xương, tổ chức các khóa huyến luyện ngắn hạn (workshop). Đứng đầu mỗi chương trình nghiên cứu là một chuyên gia thường có chức danh phó giáo sư hay giáo sư. Giám đốc trung tâm (Giáo sư MA) cũng đứng đầu chương trình nghiên cứu về markers và di truyền học. Tất cả những người đứng đầu chương trình nghiên cứu đều từng du học ở Anh, Mĩ và Úc về, với những bằng cấp cao và có kinh nghiệm làm nghiên cứu cũng như có công bố quốc tế. Thật ra, ngay cả các nhân viên trong lab, phần lớn được tuyển dụng từ Á châu và Nam Mĩ. Do đó, họ nói tiếng Anh rất thạo, và hoàn toàn không có một trở ngại thông tin gì giữa chúng tôi và họ. Tôi thấy tiếng Anh quả là một lợi thế của trung tâm này, vì nó chứng tỏ rằng trung tâm có khả năng hội nhập quốc tế như bất cứ nơi nào khác ở các nước tiên tiến Á châu (ngoại trừ Việt Nam!)

Để thực hiện các chương trình nghiên cứu này, trung tâm được Bộ Giáo dục ứng trước 22 triệu SR (1 USD = 3.75 SR). Nhưng ngân sách hàng năm của họ là 217 triệu SR. Đó là một ngân sách rất “dồi dào” mà ngay cả các nhóm nghiên cứu lớn ở Úc cũng khó dám mơ ước đến! Nhưng đây là Saudi Arabia, một nước mang danh là “phát triển” (developing countries) nhưng lại là một quốc gia rất giàu có. Với số tiền này, chưa đầy một năm mà họ đã trang bị thiết bị khoa học rất “ấn tượng”. Máy DXA scan mật độ xương đời mới nhất, máy siêu âm xương Archilles, máy đo cấu trúc xương pQCT, máy phân tích bone markers của Roche, máy phân tích gen Affymetrix, v.v… đều có ở đây. Tuy nhiên cái khó khăn lớn nhất của trung tâm này là họ không có các chuyên viên kĩ thuật để sử dụng các thiết bị khoa học đắt tiền này. Để khắc phục tình trạng thừa máy thiếu người, họ gửi nhân viên ra nước ngoài để dự các khóa huấn luyện cấp tốc nhằm “lắp ráp” cho đủ nhân sự vào các thiết bị đắt tiền đó.

Nhận định của chúng tôi

Qua hai ngày làm việc và hội ý trong nhóm, chúng tôi đưa ra một số nhận xét chính. Thật ra, việc soạn thảo bản báo cáo tuy chỉ là sơ khởi này cũng tốn rất nhiều thì giờ của chúng tôi, vì tôi phải chọn những từ ngữ sao cho không làm phật lòng đồng nghiệp mà cũng không muốn làm thất vọng cho Bộ Giáo dục, cơ quan đã bỏ ra khá nhiều tiền để đem chúng tôi sang đây. Thật ra, qua trao đổi với những người trong nhóm, nhất là với sếp đoàn là Tiến sĩ DS, tôi học rất nhiều từ họ về cách thức biến những phê phán khá nặng nề thành những nhận xét đầy tính xây dựng mà kết quả là phía đối tác cảm thấy rất hài lòng. Những nhận xét chính của chúng tôi là:

1. Trung tâm đã xây dựng được cơ sở vật chất rất tốt trong một thời gian ngắn. Có thể nói nhờ vào tính năng động của vị giám đốc (ông này ăn nói to tiếng và đầy cá tính … bạt mạng) nhưng lại là người dám nói dám làm. Ông ta còn có vai vế trong cộng đồng khoa bảng ở đây nên ông có thể tranh thủ yểm trợ từ bộ trưởng giáo dục đến hiệu trưởng đại học và nhân viên dưới quyền. Chúng tôi thấy chỉ riêng việc ông làm giám đốc của trung tâm đã là một lợi thế, bởi vì nói cho cùng sự thành bại của một trung tâm tùy thuộc rất lớn vào người đứng đầu. Chính người đứng đầu tạo ra một văn hóa khoa học cho trung tâm, và chúng tôi tin rằng với kinh nghiệm học và làm việc ở Anh và Mĩ, ông ta có thể xây dựng được một phong cách, một văn hóa nghiên cứu khoa học cho trung tâm.

2. Thành tích khoa học của các giáo sư lãnh đạo còn quá khiêm tốn. Dù họ được huấn luyện và có người từng làm việc ở các nước Âu Mĩ, nhưng lí lịch của họ cho thấy công bố quốc tế còn quá yếu. Điều khá buồn cười là có vài người có lẽ thấy thành tích của mình kém quá nên họ liệt kê cả những bài báo trên tạp chí y học Saudi Arabia và những abstract trong các hội nghị! Điều này làm cho vài thành viên trong đoàn chúng tôi, nhất là giáo sư ME, rất bực mình vì ông cho rằng làm như vậy là … không đúng. Tôi thì thấy nhiều những CV loại này nên cũng không có gì ngạc nhiên, nếu không muốn nói là thông cảm. Họ cũng cần trình bày một chút “bề dày” để xin tài trợ chứ, vả lại đây là nơi còn đang phát triển, làm sao so với Mĩ của ông ME được!

3. Sứ mệnh cao cả, mục tiêu đầy tham vọng, nhưng khó thực hiện. Chúng tôi nghĩ rằng trung tâm có thể trở thành một trung tâm có tiếng trong vùng Ả Rập, nhưng chưa đủ nội lực và uy danh khoa học để trở thành một trung tâm hàng đầu trên thế giới. Tuy nhiên, tiềm năng thì có đó, vì với những chương trình nghiên cứu tốt, CEOR có thể đóng góp một phần đáng kể vào ngành loãng xương trên trường quốc tế.

4. Các dự án nghiên cứu quá dàn trải, thiếu tập trung, không rõ dự án “flagship” là gì. Chúng tôi nhận xét rằng trung tâm có vẻ quá ôm đồm, cái gì cũng đòi làm, và hệ quả là thiếu sự tập trung vào một đề tài để làm “căn cước” trên trường quốc tế.

5. Cần tổ chức lại các chương trình nghiên cứu. Theo ý tôi, vì sự tương tác và trùng hợp giữa các chương trình, nên trung tâm thay vì có 5 chương trình như hiện nay thì nên tổ chức lại thành 3 chương trình: basic research (nghiên cứu cơ bản), translational research (nghiên cứu chuyển giao công nghệ), và clinical research (nghiên cứu lâm sàng). Ý kiến này cũng gây ra nhiều tranh cãi, nhưng hóa ra lại là ý kiến được ban giám đốc tâm đắc nhất. Họ cho rằng trong vài năm nữa, sẽ cố gắng tổ chức theo chiều hướng tôi đề ra.

Thật ra, tôi còn đề nghị nhiều hơn nữa, nhưng chúng tôi nghĩ không nên đưa ra quá nhiều phê phán và đề nghị, vì có thể làm cho đồng nghiệp Saudi Arabia không vui lòng. Nhưng có lẽ chúng tôi lo xa quá, vì sau này qua nói chuyện cá nhân trong nhà hàng, họ thậm chí còn nói rằng tôi nói “nhẹ” quá, và điều đáng nói là họ muốn mời tôi cố vấn riêng cho trung tâm. Đương nhiên là tôi không từ chối lòng tốt của họ, mặc dù tôi không có mặn mà gì với cái đất nước bảo thủ này (tôi đã nói trước đây).

Nhìn người lại nghĩ đến ta

Chuyến công tác lần này trên danh nghĩa là làm việc cho “thiên hạ” (hay nói theo ngôn ngữ thịnh hành một thời là làm “nghĩa vụ quốc tế”), nhưng thật ra tôi có chủ ý tìm hiểu một mô hình và bài học cho Việt Nam. Ở nước ta, cho đến nay, chưa có một trung tâm nghiên cứu y khoa cho đúng nghĩa, nhưng tiềm năng thì có thể lập hay qui tụ các nhóm hiện tại thành 1 trung tâm có chất lượng cao. Gần đây, có nhiều người (cả tôi nữa) nói về đại học đẳng cấp quốc tế. Bộ Giáo dục và Đào tạo thậm chí còn nói đến năm 2020 sẽ có 4 đại học đẳng cấp quốc tế! Tôi nghĩ không có gì sai nếu mình có tham vọng, cũng chẳng có gì đánh trách nếu chúng ta có ước mơ. Vấn đề là tham vọng đó có nằm trong tầm tay chúng ta hay không, hay chúng ta có thật sự phấn đấu để biến ước mơ thành hiện thực. Thật ra, quan trọng hơn nữa là chúng ta có thật sự có phương cách gì để thực hiện ước mơ, chứ nếu chỉ suốt ngày mơ ước thì chẳng khác gì hoang tưởng.

Nói gì thì nói, muốn có đại học đẳng cấp quốc tế, một trong những điều kiện tiên quyết là phải có nghiên cứu khoa học có chất lượng cao, nghiên cứu có đẳng cấp quốc tế. Cần nói thêm rằng ai cũng có thể làm nghiên cứu khoa học, nhưng nghiên cứu có đẳng cấp là một câu chuyện khác. Thế nào là nghiên cứu tầm đẳng cấp quốc tế? Theo tôi, đó là những nghiên cứu mang tính tiên phong, những nghiên cứu có ảnh hưởng lớn có thể làm thay đổi suy nghĩ của cộng đồng chuyên môn, hay nói chung hơn là nghiên cứu có “chất lượng cao”. Chỉ số quan trọng để đo chất lượng là số lần trích dẫn. Một chỉ số để đo lường ảnh hưởng là hệ số ảnh hưởng (impact factor) của tập san mà công trình nghiên cứu được công bố. Nhưng hiện nay, chúng ta chưa có những công trình như thế. Các nhà khoa học hàng đầu của Việt Nam có chỉ số H (một chỉ số đo lường thành tựu của một nhà khoa học) rất khiêm tốn.

Một trong những định hướng để nâng cao trình độ và chất lượng nghiên cứu khia học mà tôi và vài người khác đề nghị trước đây là lập những trung tâm nghiên cứu như trung tâm xuất sắc của Saudi Arabia. Tôi nghĩ nếu những gì tôi học được trong chuyến đi này liên quan đến trung tâm xuất sắc có lẽ tóm lược như sau:

Thứ nhất là tầm nhìn và quyết tâm từ cấp lãnh đạo quốc gia. Những trung tâm xuất sắc của Saudi Arabia ra đời là nhờ vào tầm nhìn chiến lược của vua Abdulaziz, và quyết tâm từ chính quyền. Nhờ sự yểm trợ tinh thần của nhà vua và quyết tâm của chính phủ, các trung tâm chẳng những được ra đời mà còn có ngân sách dồi dào để thực hiện những nghiên cứu có giá trị cao. Còn ở nước ta, cho đến nay, chúng ta vẫn chưa có một đại học nào được xếp hạng top 200 trên thế giới. Về bằng sáng chế, Việt Nam là một con số không to tướng. Ở nước ta, chúng ta nghe nhiều đến nghị quyết, quyết định, khẩu hiệu từ nhiều cấp chính quyền, nhưng cho đến nay thì năng suất khoa học ở nước ta vẫn còn quá thấp, chất lượng nghiên cứu còn quá kém, và cơ sở vật chất thì nghèo nàn. Tôi có cảm giác hình như nhà nước nói nhiều hơn là làm. Thật ra, chẳng riêng gì vấn đề nghiên cứu khoa học, trong nhiều lĩnh vực khác (chẳng hạn như chính sách đối với Việt kiều), nhà nước chỉ hô hào khẩu hiện, làm theo phong trào, rồi đâu vẫn vào đấy, không có gì thay đổi. Chúng ta cần vứt đi cách làm hình thức đó. Liên quan đến chính sách khoa học, chúng ta cần một suy nghĩ “cách mạng”, hay nói theo ngôn ngữ thời thượng là “đột phá”, để xây dựng cho được một số trung tâm xuất sắc, để làm những hạt giống có thể nhân rộng trong tương lai.

Thứ hai là có người đứng đầu có thực tài. Như tôi nhận xét ở trên, sở dĩ CEOR thành công bước đầu là họ có một giám đốc dám nói, dám làm, và dám chịu trách nhiệm. Một trung tâm xuất sắc ở nước ta cũng cần một cá nhân như thế, một người “đứng mũi chịu sào” giỏi. Chúng ta cần người có khả năng lãnh đạo, chứ không cần những người với những danh xưng hảo và bằng cấp không tương xứng với năng lực thật. Ở Việt Nam, chúng ta không thiếu những người như thế, nhưng vấn đề là họ có thể không đáp ứng tiêu chuẩn “hồng”. Do đó, một trong những cải cách cần phải thực hiện tại các trung tâm xuất sắc là loại bỏ “tiêu chuẩn hồng” để có thể thu hút những người có tài lãnh đạo và quản lí khoa học.

Thứ ba là tự quản (self governance). Từ thập niên 1990s trở đi, các đại học công trên thế giới dần dần chuyển từ cơ chế quản lí tập trung sang tự quản. Nói một cách đơn giản, tự quản là một cơ chế mà đại học từ quản lí chương trình nghiên cứu, đào tạo, và tài chính mà không có sự can thiệp (hay can thiệp tối thiểu) từ Nhà nước. Nhiều nghiên cứu cho thấy cơ chế tự quản có kết quả tốt hơn cơ chế quản lí tập trung (hay bao cấp). Các trung tâm xuất sắc ở Saudi Arabia đều theo cơ chế tự quản. Thật ra, các đại học công và tư ở Saudi Arabia cũng đều được quản trị bởi một hội đồng, chứ Bộ Giáo dục không can thiệp vào việc quản lí và chương trình của đại học. Còn ở Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn còn ham mê quyền lực quản lí tập trung theo kiểu bao cấp, vì các quan chức có một ý tưởng rất “dễ thương”: họ là chuyên gia, họ biết tất cả và có thể quản lí tất cả. Tôi theo dõi một bài báo gần đây của Giáo sư Huỳnh Hữu Tuệ về cách Bộ Giáo dục và Đào tạo áp đặt lề lối quản lí theo kiểu bao cấp lên các đại học tư thục mà phát … chán. Tôi nghĩ Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phải trao quyền tự quản cho đại học, không nên can thiệp vào chương trình chuyên môn (bởi vì làm sao các công chức trong bộ biết chuyên môn hơn là các giáo sư đại học). Cơ chế tự quản là một xu hướng tất yếu trong thời đại mới tại các đại học và trung tâm nghiên cứu, và không có lí do gì để không trao quyền này cho các đại học và trung tâm nghiên cứu. Ngày nào Bộ Giáo dục và Đào tạo còn áp đặt suy nghĩ và lề lối làm việc bao cấp xã hội chủ nghĩa của Đông Âu cũ lên đại học ta, ngày đó chúng ta không nên nói đến chuyện “đại học đẳng cấp quốc tế”.

Tuân theo chuẩn mực quốc tế. Nghiên cứu khoa học là một ngành mang tính quốc tế. Do đó, chúng ta cần phải tuân thủ theo các chuẩn mực quốc tế để đánh giá thành tựu nghiên cứu khoa học. Một trong những chuẩn mực quan trọng là công bố quốc tế, bởi vì đây là thước đo mà thế giới sử dụng để đánh giá một trung tâm nghiên cứu, hay một nhà khoa học. Đó chính là lí do tại sao Bộ Giáo dục Saudi Arabia mời chúng tôi đến đánh giá các trung tâm xuất sắc của họ. Ở Việt Nam, vẫn tồn tại một suy nghĩ kì dị là chỉ có nghiên cứu cơ bản mới công bố quốc tế, còn nghiên cứu ứng dụng thì không cần công bố quốc tế! Lại có người cho rằng chẳng cần bắt chước phương Tây để kêu gọi công bố quốc tế! Những suy nghĩ kiểu này rất khó mà hội nhập vào cộng đồng khoa học quốc tế. Do đó, chúng ta cần phải thiết lập những chuẩn mực quốc tế để đánh giá thành tựu một trung tâm xuất sắc.

Trung tâm xuất sắc không phải là sáng kiến của Saudi Arabia; nó là sáng kiến của Úc, và Úc học từ Mĩ. Trong vòng 20 năm qua, các trung tâm này đã góp một phần quan trọng trong việc nâng cao năng suất và vị thế khoa học của Úc trên trường quốc tế. Saudi Arabia cũng có tham vọng như Việt Nam, là muốn nâng cao khoa học của họ trên trường quốc tế. Nếu Saudi Arabia cung cấp cho chúng ta một vài kinh nghiệm, tôi nghĩ đó là kinh nghiệm về tổ chức và vận hành các trung tâm xuất sắc. Chuyến đi công tác này tôi cố tình thu thập tất cả những văn bản, kể cả các văn bản luật pháp, của Saudi Arabia về việc thành lập các trung tâm này, và tôi nghĩ các văn bản này sẽ cho chúng ta một số kinh nghiệm quí báu. Trên đây là vài suy nghĩ sau một chuyến đi ngắn, nhưng tôi nghĩ những suy nghĩ này chẳng mới, bởi vì tôi và một số người khác đã từng nêu nhiều lần trong quá khứ. Cái mà chúng ta cần hiện nay là cái tầm và cái tâm của các lãnh đạo đất nước để đưa khoa học Việt Nam lên một tầm cao hơn hiện nay cho xứng đáng với tiềm năng của dân tộc.

NVT

Thứ Bảy, 10 tháng 10, 2009

Toa thuốc thời thổ tả (andropause)

Đọc trên Diễn Đàn thấy có giới thiệu trang blog “andropaure”, với nhiều bút kí thú vị. Tôi chú ý đến cái toa thuốc động trời sau đây. Không hiểu bệnh nhân bị loãng xương ở cấp độ nào mà “bị” dội một đống thuốc như thế. Nếu tôi đưa toa thuốc này cho đồng nghiệp bên này đọc chắc họ ôm bụng … khóc. Cố nhiên, tôi không bao giờ làm như vậy, vì người ta (nước ngoài) sẽ đánh giá không tốt đồng nghiệp trong nước.

Những gì andropause nói đã quá đủ, nên tôi có nói thêm chắc cũng thừa. Andropause nói về những chuyến đi du lịch (hay du hí) nước ngoài ngụy trang dưới hình thức đi dự hội nghị, và điều này rất đúng, vì tôi chứng kiến quá nhiều lần. Trong thực tế thì phần lớn các bác sĩ được các công ti thuốc tài trợ cho đi dự hội nghị như là một hình thức cám ơn các bác sĩ đã “ủng hộ” họ trong thời gian qua. Ủng hộ ở đây phải được hiểu là bác sĩ đã dùng thuốc của công ti. Nên nhờ các công ti dược có hệ thống theo dõi chặt chẽ nên biết bác sĩ nào hay dùng thuốc của họ. Thông thường, các hội nghị thường có symposium do các công ti thuốc bảo trợ, và họ cần người đến nghe. Những người đến nghe thường là những bác sĩ mà công ti tài trợ cho đi dự. Các symposium như thế vừa phục vụ như là một diễn đàn cung cấp thông tin mới, vừa là một cách quảng cáo. Do đó, các bác sĩ phải có “nghĩa vụ” dự các symposium này, rồi sau đó là đi du lịch thoải mái. Đó là cách làm việc của các công ti dược lớn, đa quốc gia. Còn các công ti nhỏ, công ti làm thuốc generic thì họ không có khả năng để tổ chức symposium trong các hội nghị quốc tế, nên các bác sĩ mà họ tài trợ chủ yếu là đi du lịch, chẳng cần dự symposium gì cả. (Tôi phải mở ngoặc để nói thêm rằng cũng có công ti nhỏ ở Việt Nam, mang tính gia đình, nhưng lại rất hào hiệp tài trợ cho hội nghị y khoa một cách chuyên nghiệp, họ còn hào hiệp hơn cả các công ti đa quốc gia ở trong nước).

Đương nhiên, cũng có trường hợp “ngoại lệ” hiếm hoi, và tôi đã thấy: đó là bác sĩ đi dự hội nghị thật, muốn học hỏi cái mới, cái hay của người ta. Có người thậm chí còn bỏ tiền túi ra đi dự hội nghị để học hỏi và tìm hiểu những ý tưởng mới, bắt liên lạc với các chuyên gia hàng đầu trên thế giới. Nhưng rất tiếc, những người như thế thì rất hiếm hoi. Phần lớn vẫn là đi chơi, chẳng có học hỏi gì cả.

Lí do mà họ chẳng học hỏi, theo tôi thấy, có thể do những khó khăn và cũng có thể nói là nỗi khổ của các bác sĩ Việt nam:

Cái nỗi khổ thứ nhất là vấn đề kiến thức bị hụt hẫng. Phải thành thật thú nhận một điều là bác sĩ mình sau một thời gian dài bị bế môn tỏa cảng không có cơ hội tiếp thu thông tin chuyên môn mới, nên kiến thức học từ nhà trường dần dần trở nên lạc hậu. Do đó, khi đi ra nước ngoài, họ cảm thấy bị hụt hẫng, chới với với những gì đồng nghiệp nước ngoài nói. Một số khác trẻ hơn, có thể kiến thức chung không đến nổi lạc hậu, nhưng lại không đủ kiến thức chuyên sâu về sinh học phân tử hay về di truyền, nên họ cũng không lĩnh hội được những gì các đồng nghiệp nước ngoài nói.

Nỗi khổ thứ hai là các bác sĩ Việt Nam thường thụ động. Người ta đi dự hội nghị thường đóng vai trò chủ động, tức là họ có nghiên cứu để trình bày, để trao đổi với đồng nghiệp quốc tế. Chính vì thế mà họ náo nức được đi tham dự hội nghị, được dịp “khoe” công trình của mình trong một diễn đàn hàng ngàn hay hàng trăm người. Hội nghị đối với họ là những ngày hội! Còn bác sĩ Việt Nam thì rất hiếm làm nghiên cứu, nên họ chẳng có gì để trình làng với đồng nghiệp thế giới; họ đi dự hội nghị chỉ nghe là chính, chứ không phải là người đi dự một cách tích cực. Vì đóng vai trò thụ động, cho nên không ngạc nhiên nhiều người cảm thấy buồn chán, thua kém đồng nghiệp ngoại quốc. Từ đó, họ dánh thì giờ đi chơi thay vì đi học.

Cái khó khăn thứ ba là vấn đề tiếng Anh. Phần lớn bác sĩ Việt Nam, nhất là thế hệ trước, không thạo tiếng Anh, cho nên khi đi dự các hội nghị chuyên ngành, họ không hiểu hết đồng nghiệp nước ngoài nói gì. Đây là một vấn đề thực tế nhất, nhưng có khi lại là yếu tố số 1 làm cho bác sĩ “phe ta” không mặn mà với việc phải tiêu ra cả tuần tham dự hội nghị quốc tế.

Cái khó khăn thứ tư là niềm đam mê rất “trần thế”: ham du lịch, đi chơi. Chúng ta ai cũng thích đi khám phá một vùng mới, muốn kinh nghiệm qua một nền văn hóa khác, mà hội nghị là cơ hội tuyệt vời để thực hiện đam mê đó. Nói gì thì nói, đi dự hội nghị cũng là một hình thức du lịch, tham quan. Được công ti tài trợ cho đi “free” thì còn gì bằng, và thế là các bác sĩ “phe ta” hăng hái đi chơi. Các công ti thuốc thì chẳng lỗ lã gì, vì họ biết cách đầu tư như thế rất có hiệu quả. Trên thế gian này, rất ít có “free lunch” – người Tây phương hay nói như thế.

Do những khó khăn trên, các bác sĩ Việt Nam rất khó hòa nhập được chính giòng của khoa học quốc tế. Vào hội nghị thì không hiểu tiếng Anh, hay có hiểu tiếng Anh thì không hiểu các vấn đề chuyên sâu, và hệ quả là chẳng khác gì “vịt nghe sấm”. Đâu có ai thịt làm vịt nghe sấm. Vậy thì đi đi chơi sướng hơn và thoải mải hơn là ngồi “chịu trận’ trong các hội nghị. Do đó, đối với phần đông bác sĩ Việt Nam, đi dự hội nghị quốc tế chỉ là cái tiếng, chứ thực chất là đi chơi, đi du lịch. Cũng phải thông cảm cho họ. Có trách là trách cái hệ thống, cái cơ chế (tiên sư cái cơ chế!) gây ra tình trạng này.

NVT

===

Đây là bút kí của andropause:

http://andropause.multiply.com/journal/item/39/39

TÔI KHÔNG DÙNG ZOLOFT MỚI LÀ LẠ (phần 2)

Trong bài viết trước tôi tôi đã trình bày lý do buộc phải dùng Zoloft , thời gian trôi qua tưởng làm tôi nguôi ngoai tính ngưng thuốc nhưng ai ngờ ….
ZOLOFT phần 2 : TOA THUỐC THỜI THỔ TẢ
Ngày …. Tháng …. Năm ….

Buổi chiều đang ngồi lơ mơ chờ khách ở phòng khám thì nurse dắt vô một bà cụ muốn kiểm tra tim mạch. Sau khi khám xong, bà ấy đưa ra một toa thuốc vừa được cấp ở phòng khám xương khớp. Vừa nhìn thấy cái toa là mình tá hoả tam tinh. Một cái toa dài, thật dài và thật nhiều thuốc và lẽ dĩ nhiên là đắt tiền.



1- Celgen 0.2 (kháng viêm giảm đau) 1v X 2 30v
2- S max move (thuốc ‘bổ gân’ ) 1v X 2 30v
3- Calcibin 0.25 ( vitamin D) 1v X 2 30v
4- Saranac 1% (kháng viêm ) thoa 3 lần 1 tube
5- Stomex 20 (thuốc bao tử) 1v X 2 30v
6- Trebulous 70 (chống loãng xương) 1 v/tuần 4v
7- Miacalcic inj (chống loãng xương) Chích 5 ồng.
8- Miacalcic xịt mũi (chống loãng xương) xịt cách ngày 1 hộp.

Toa thuốc trị loãng xương, nhức mỏi gồm 8 thứ thuốc, có đủ trong uống, ngoài xoa. Cảm thấy chưa ‘đã’ bác sĩ còn cho tiêm chích thêm và như để thoả mãn cơn ‘cuồng d.’ bác ấy còn cho xịt vào mũi nữa.

Không bàn về khía cạnh chuyên môn, chỉ nói đến sự tuân thủ điều trị, có chắc bà cụ này có thể ‘dùng’ nổi các thuốc trên.

Thêm vào đó, thuốc kháng viêm mạnh dùng liên tục 2 tuần, bác ấy liệu có chắc là bệnh nhân sẽ an toàn hay sẽ chết vì xuất huyết bao tử, suy thận hay dị ứng thuốc.

Ngoài ra một toa thuốc gần cả trăm dollard như vây có thích hợp cho một người nông dân chân lấm tay bùn. Tôi đã từng phỏng vần một bệnh nhân, họ cho biết một năm chỉ có thể làm được hai mùa lúa, mỗi mùa lúa kiếm được 4-5 triệu, và với số tiền đó họ phải tằn tiện để sinh sống suốt năm. Và tôi cũng đã từng phỏng vấn các cô gái trẻ làm tiếp viên trong các quán bia ôm hay karaoke ôm thì đa số đều có cha mẹ già yếu bệnh hoạn, không tiền chạy chữa. Chuyện phải bán nhà , bán ruộng để trị bệnh không phải là chuyện hiếm (có thể kiểm chứng dễ dàng nếu bạn có thì giờ ghé thăm các bệnh nhân đang điều trị tại BV Chợ Rẫy).

Bác ơi, em xin bác, bác đừng vì chút hoa hồng mà các hãng dược ‘đút’ cho bác, bác đừng vì những chuyến du hí giả dạng hội nghị đi tây đi tầu mà kê toa bất kể lương tri như thế. Em chả xơ múi gì nhưng sợ con gái bác sau này làm điếm, con trai bác bị quả báo làm ma cô thì thiệt thân bác, nên xin em có ít lời.

Tái bút : toa thuốc 8 món ở trên chưa là gì so với toa 9 món sau đây (cũng do bác là tác giả ạ).



À mà chưa hết đâu các bạn ơi. Tôi còn 'lụm' được cái toa này nè : bệnh nhân bị chẻ nhỏ ra đưa đi khám nhiều chuyên khoa, khi đến tôi thì họ thở hết nổi ( đi lòng vòng từ sáng đến chiều) và chìa ra hai cái toa (tổng cộng 11 thứ thuốc với khoảng 15 viên thuốc phải uống mỗi ngày, chưa kể thuốc chích, xịt , xoa) và giờ đây tôi sẽ là kẻ tội đồ khi đặt bút kê cái toa thứ ba !!!



Cuối cùng các bạn biết không. Khi tôi trình bày vấn đề này với một BS trong ban giám đốc thì họ bảo tôi là : LÀM MẤT TINH THẦN ĐOÀN KẾT NỘI BỘ !!!
Tôi mà không uống Zoloft mới là lạ.

Déjà vu: Ngụy tạo hình ảnh ?

Sáng nay đọc được một tin rất … vui. Câu chuyện bắt đầu từ một bài báo trên Dân Trí với tiêu đề “Bà Trần Khải Thanh Thủy bị bắt về tội Cố ý gây thương tích”, với nội dung cáo buộc rằng chồng bà Thanh Thủy đánh ông Nguyễn Mạnh Điệp vỡ đầu chảy máu. Báo Dân Trí còn in một tấm hình làm bằng chứng. Tấm hình có ghi ngày chụp là “9 10 2009” (xem hình dưới đây):



Ảnh: Báo Dân Trí
(http://dantri.com.vn/c20/s20-355166/tran-khai-thanh-thuy-bi-bat-ve-toi-co-y-gay-thuong-tich.htm)


Thế nhưng thấy dzậy mà không phải dzậy. Một blogger dieuvan, chắc là “cao thủ” về IT, đã dùng vài thao tác IT đơn giản và đi đến kết luận rằng ngày tháng của bức ảnh này được ngụy tạo.

Theo kết quả của dieuvan, hình này được “chụp và năm 2005; ngày 28 thàng 2 lúc 10 giờ 22 phút và 41 giây . data: 2005:02:28 10:22:41”. Ngoài ra, dieuvan còn chỉ ra rằng tấm hình trên đã được “biên soạn” lại vào ngày 9/10/2009 lúc 17 giờ 14 phút 08 giây.


và đây là bằng chứng làm cơ sở cho nhận xét của dieuvan


Nguồn: http://www.x-cafevn.org/forum/showthread.php?p=382288#post382288.


Sự việc này làm tôi nhớ đến một ngụy tạo nổi tiếng khác trên tờ Newsweek (hay Time, tôi quên) cũng hơn chục năm trước. Tạp chí nổi tiếng đó đăng một bức hình mà họ chú thích là du kích Palestine, nhưng thật ra là hình đã qua "biên tập" (tức là sửa đổi) từ một bức hình khác "hiền lành" hơn nhiều. Sự việc được phơi bày ra ánh sáng và tờ báo phải xin lỗi bạn đọc. Khỏi nói, sự nghiệp của phóng viên cũng tiêu tan theo tấm ảnh.

Việc sử dụng các kĩ thuật (hay mẹo ?) photoshop để sửa ngày tháng hình ảnh được chụp ngày nay tương đối dễ dàng và phổ biến. Còn nhớ trước đây một nhà khoa học Hàn Quốc ngụy tạo hình ảnh và số liệu trong một thí nghiệm về tế bào gốc. Sự việc bị khui ra khi có đồng nghiệp nghi ngờ làm sao kết quả quá "đẹp". Chính vì thế mà ngày nay các tập san khoa học đòi hỏi các hình ảnh chụp từ phòng thí nghiệm phải có bản gốc.

Nhưng ở đây vấn đề quan trọng hơn vì nó dính dáng đến pháp luật. Nhà báo ngụy tạo hình ảnh để cố tình khép tội một công dân là một hành động nguy hiểm vì nó làm ảnh hưởng đến danh dự người ta. Nếu bà Thanh Thủy vào tù vì tấm hình này, nhà báo có cảm thấy hối hận hay ăn năn không, lương tâm có cảm thấy cắn rứt không? Tôi chờ xem Dân trí có xin lỗi bạn đọc không. tôi Nhưng dù xin lỗi hay không, qua sự việc này, tôi bắt đầu đặt dấu hỏi về sự trung thực của tờ báo.

NVT

Nhật kí Saudi arabia 5. Một thoáng Saudi

Bây giờ ngồi trên máy bay, hồi tưởng lại những gì mình biết, nghe, thấy và sờ được, tôi tự hỏi ấn tượng của mình về xứ sở này là gì? Cái nhìn và cảm nhận của tôi về Saudi Arabia có thể tóm gọn như sau: đó là một đất nước giáo điều và khép kín. Có lẽ tôi phải nói thêm về nhận xét này.

Saudi Arabia theo thể chế quân chủ, và hoàng gia ở đây đóng vai trò như là những ông trời nhỏ. Có thể nói đi bất cứ nơi nào, làm bất cứ cái gì, tôi cũng đều thấy hình ảnh của các ông vua theo đuổi mình. Những đường phố chính đều lấy tên các vua làm tên đường. Nhiều đại học cũng lấy tên vua làm tên trường. Một số quĩ nghiên cứu khoa học cũng lấy tên nhà vua, dù hoàng gia chẳng cung cấp một cent nào cho quĩ! Ở bất cứ công sở nào cũng đều có hình của những ông vua, một số đã qua đời, một số còn sống. Ngay cả ở phi trường người ta cũng treo hình của vua ngay tại phòng chờ. Có thể người dân ở đây kính trọng nhà vua và hoàng gia. Còn nhớ hôm đầu tiên tôi đến thành phố này, trong lúc nhà vua đọc diễn văn khai mạc một trung tâm ở một thành phố phía đông của Saudi Arabia, thì ở thành phố Jeddah (cách chỗ nhà vua khoảng 2000 km) có một nhóm thiếu niên nghe nói lên đến 20 người quậy phá đường phố. Thế là báo chí làm rùm beng, cho rằng hành động của mấy thiếu niên này là khinh thị nhà vua! Hình thức phạt dành cho mỗi thiếu niên này là 20 roi, đánh trước công chúng! Ấy thế mà 2 ngày sau tôi vẫn thấy báo chí phân tích sự kiện này, và phần lớn ý kiến cho rằng tại chúng nó … mất dạy, và mất dạy vì do gia đình, do cha mẹ, cho nên có người yêu cầu phạt cả cha mẹ! Không thấy nhà vua bình luận gì. Thông thường, trong một xã hội chậm tiến, chính quyền thường kiểm soát thông tin cho nên người dân thường bị thiếu thông tin hay do trình độ học vấn còn hạn chế (tỉ lệ mù chữ ở đây lên đến 15%) chính là môi trường cho hoàng gia và chính quyền dựng nên hình ảnh đáng kính của nhà vua, và làm cho người dân nhìn nhà vua và hoàng gia như là những thượng đế ban phát ân huệ cho họ. Nhưng trong giới trí thức, đã có người nói nhỏ với tôi rằng hoàng gia Saudi Arabia là một trong những gia đình giàu có nhất thế giới, tham lam nhất và tham nhũng nhất thế giới.

Báo chí ở đây rất nghèo nàn. Tôi đã có dịp đi dạo phố và thấy họ bán nhiều nhất là đồ ăn, thức uống, và quần áo, chứ rất ít sạp bán báo, và rất ít những nhà sách. Trong một cái mall được quảng cáo là lớn nhất ở thành phố mà không có đến một nhà sách, và không có bóng dáng một chỗ nào bán báo. Do đó, để tìm hiểu tin tức tôi phải nhờ vào một tờ báo tiếng Anh duy nhất: đó là tờ Arab News. Ba ngày đọc tờ báo này, tôi thấy nó khá giống tờ … Việt Nam News của thông tấn xã Việt Nam quá. Trang đầu là những thông tin về các thành viên trong hoàng gia và chính phủ đi thăm chỗ này, chúc tụng chỗ kia, đón tiếp chính khách nọ, v.v… Có hôm báo chạy một cái tít khổng lồ ngay trên trang đầu “Talibans killed 8 Americans in Afghanistan” như là một niềm khuyến khích cho đám sát nhân Taliban. Suốt ba ngày liền, tôi khó thấy một tin tức về xã hội nào (ngoại trừ bản tin về đám thanh thiếu niên quậy phá). Tuy nhiên tờ này còn hơn Việt Nam News một chỗ: đó là họ có phần bình luận và ý kiến người dân. Nhưng đọc phần bình luận của họ, tôi thấy giới trí thức (thể hiện qua những cây bỉnh bút) rất … ấu trĩ. Họ lí giải về một vấn đề nào đó dựa vào cảm tính, kinh nghiệm cá nhân, mà bất chấp những sự thật, những dữ kiện khoa học. Một cây bỉnh bút nọ bắt đầu bài bình luận bằng câu chuyện gia đình của ông ta, rồi từ đó ông mở một cuộc “tấn công” vào những hành động ác quỉ của Mĩ. Một cây bỉnh bút khác thì than van rằng sở dĩ khoa học của Saudi Arabia và thế giới Ả Rập kém là do bọn Mĩ và phương Tây nắm agenda, rồi như lên giây cót tinh thần, ông ta nhắc lại rằng thế giới Hồi giáo từng là cường quốc về khoa học trong quá khứ!

Trong một buổi ăn trưa, tôi nghe được một bình luận “lạ lùng” về cơn động đất tsunami mới nhất ở Nam Dương. Người bình luận đặt câu hỏi tại sao tsunamia thường xảy ra ở Đông Nam Á, rồi ông ta tự trả lời rằng do các nước này mở cửa cho du khách Tây phương tràn vào, để cho họ du nhập những điều xấu xa vào vùng đất phì nhiêu đó, và “Thượng đế” trừng phạt. Thật khó tưởng tượng nổi những câu chữ này được thốt ra từ một nhà khoa học! Do đó, tôi không ngạc nhiên khi thấy khoa học ở thế giới Ả Rập dẫm chân tại chỗ. Họ -- cũng như người Việt Nam – có vẽ quá tự hào về quá khứ của mình, ngủ trên cái nệm êm ấm của quá khứ, mà quên rằng thế giới đã thay đổi lâu lắm rồi, và hệ quả là họ vẫn mãi mãi là những người đi sau.

Bất bình đẳng giới tính nghiêm trọng. Tôi chưa thấy một đất nước nào mà người phụ nữ đóng vai trò thấp bé như ở đây. Phụ nữ ra đường phải che kín mặt và chỉ mặc những bộ đồ đen, cứ như là những cái bóng ma biết đi. Ngay cả trong đại học, trong phòng thí nghiệm, họ cũng ăn mặc như thế. Điều buồn cười là có người che luôn cả mắt, nhưng khi để sử dụng ống kính thí nghiệm, họ phải vén tấm vải lên khỏi đầu để nhìn. Tôi thật sự không thể nào tin tưởng vào những kết quả xét nghiệm do những người này đọc! Nếu tôi là trưởng phòng thí nghiệm ở đây tôi chắc chắn yêu cầu họ phải bỏ cái kiểu ăn mặc như thế, rất nguy hiểm trong phòng thí nghiệm. Khi tôi đề cập đến ý kiến này như là một đề nghị trong báo cáo của chúng tôi, thì ông DS ngăn ngay. DS nói: tao lạy mày, mày nói gì thì nói, đề nghị gì cũng được, nhưng đừng đụng đến truyền thống mang tín tôn giáo của họ. Tôi cãi lại bằng cách dựa vào nguyên tắc an toàn trong phòng thí nghiệm mà thế giới khoa học chấp nhận, nhưng sếp DS khẳng định đó là chủ đề không có bàn cãi.

Trên thế giới này, có lẽ Saudi Arabia là nước duy nhất (?) không cho phụ nữ lái xe. Còn bao nhiêu nước trên thế giới cho phép đàn ông có nhiều vợ cùng một lúc? Còn bao nhiêu nước trên thế giới không khuyến khích nữ theo học đại học? Điều khá thú vị là ông khoa trưởng y khoa nói với tôi rằng sinh viên nữ ở đây học giỏi hơn sinh viên nam, và ở ngay khoa y, sinh viên nữ có điểm thi cao hơn nam. Thế thì tại sao lại kì thị nữ, tôi định hỏi câu này nhưng tôi chợt nhớ ra sự nhạy cảm của vấn đề nên tôi .. im lặng. Tôi là đàn ông mà còn cảm thấy rất giận trước những sự bất bình đẳng này. Thật ra, tôi phải nói thẳng là kinh tởm cho những trò kì thị nữ giới như thế. Một quốc gia ức chế phân nửa dân số thì quốc gia đó sẽ không thể nào khá nổi.

Saudi Arabia là một nước giàu dầu hỏa, nhưng trong thực tế thì vẫn là một nước lạc hậu. Thật vậy, nói đến Saudi Arabia là ai cũng nghĩ đến xứ của dầu hỏa, là xứ giàu có. Trong thực tế thì Saudi Arabia chỉ khai thác chưa đầy 10% tiềm năng dầu hỏa, các đồng nghiệp nói với tôi như thế. Họ mới phát hiện một mỏ dầu trên lục địa cách đây có 1 năm, và chưa định khai thác gì ở đây cả. Nhìn bề ngoài tôi thấy cuộc sống của người dân ở đây rất tốt: họ lái xe hơi, nhà cửa không đến nổi tồi tàng như ở các khu nghèo bên Mĩ, chế độ y tế cũng tốt, và thu nhập thì thuộc vào hàng các nước đã phát triển. Nhưng nhìn kĩ thì Saudi Arabia vẫn là nước có trình độ phát triển kém, kém hơn các nước như Mã Lai và chắc chắn thua Singapore xa. Đường xá của họ tuy nhiều, nhưng nói chung là xấu và dơ bẩn. Cũng giống như ở Việt Nam, đi đâu cũng thấy người dân xả rác, đến nỗi nhà cầm quyền Saudi Arabia phải phát động phong trào kêu gọi người dân ăn ở sạch sẽ hơn một chút và đừng xả rác nước. Nhưng có ai lắng nghe hay biết đọc hay không là một chuyện khác, bởi vì số người mù chữ, như đề cập trên, vẫn còn khá cao. Có cơ hội “đụng đầu” với nhân viên hành chính ở đây, có dịp đi qua chợ cổ và có dịp lang thang trong các siêu thị lớn nhất của thành phố Jeddah này, tôi mới thấy xã hội Saudi Arabia vẫn còn … lạc hậu. Sự lề mề, quan liêu, vô trật tự, dơ bẩn, nhếch nhác, có lẽ chỉ bằng hay thậm chí còn hơn Việt Nam một chút.

Sẵn đây, xin kể qua một kinh nghiệm và cũng là một bài học cho những ai sắp đến Saudi Arabia. Hôm tôi ra phi trường làm thủ tục xuất cảnh, tôi mới thấy cái tính “nhảy hàng” (queue jumping) ở đây không kém gì so với Việt Nam ta. Tôi đi vé hạng nhất mà họ không có chỗ check-in riêng dành cho hành khách hạng này; thay vào đó tôi và các bạn khác phải xếp hàng rồng rắn chờ mệt nghỉ. Thật ra, chờ đợi cũng ok, nhưng bực mình nhất là có những người chẳng biết từ đâu xuất hiện và vượt lên hàng đầu làm thủ tục trước chúng tôi. Họ ngang nhiên vượt hàng, xem chúng tôi như chẳng có mặt ở đó! Nhân viên phục vụ ở đây dù làm cho hãng Singapore Airlines, nhưng là người Ả Rập, nên họ làm việc vừa chậm vừa quan liêu. Họ chẳng hề nói chuyện với khách, mà chỉ cấm đầu chúi mũi làm việc. Đến khi xếp hàng ra xe bus (họ không có nhà ống) để ra máy bay lại càng hỗn độn hơn, bởi vì chẳng có ai có vẻ chịu đứng chờ mà cứ nhìn qua nhìn lại để nhảy hàng. Họ cũng chẳng có ưu tiên gì cho hành khách hàng nhất hay hạng thương gia; mọi người đều bình đẳng như nhau, ai có máu du côn vượt hàng thì đi trước, còn lịch sự thì ráng chịu mà chờ. Tôi chưa thấy phi trường nào mà quái đản và vô trật tự như ở đây. Phải nhìn như thế mới thấy phi trường Tân Sơn Nhất của “phe ta” còn tốt hơn ở đây cả ngàn lần.

Đến khi xếp hàng ở khu hải quan lại càng bực mình hơn nữa: lại những ông bà áo thụng hiên ngang vượt hàng làn thủ tục trước. Họ vượt hàng một cách … vô tư, chẳng thấy biểu hiện xấu hổ gì cả. Cũng có thể dây thần kinh xấu hổ bị tê liệt hay họ không có gien xấu hổ trong người. Đứng sau và kế tôi là một đoàn chuyên gia Nhật Bản, họ cũng lắc đầu như tôi. Tôi chịu không nổi cái thói ngang ngược này, nên tôi dơ tay hỏi anh chàng hải quan là tại sao mấy người này vượt hàng một cách vô văn hóa như thế, thì anh ta cười (ôi, sao tôi không ưa nổi nụ cười của anh ta) và nói rằng: Oh, họ là công dân Saudi Arabia. Tôi càng nổi nóng hơn, hỏi tại sao công dân Saudi Arabia có đặc quyền vô lí đó, thì anh ta im và quay lại làm việc. Tôi đoán chưa chắc anh ta hiểu chữ privilege có nghĩa là gì, mà lúc đang nóng thì tôi lại chưa tìm ra chữ nào dễ hiểu hơn để nói, nên tôi chỉ biết lắc đầu và chờ. Tôi chưa thấy ở nơi nào lại có cái luật kì thị trắng trợn như ở đây. (Ngay cả mấy vị quan chức Việt Nam đuổi ông bộ trưởng ngoại giao Thụy Điển xuống hàng ghế economy cũng không đến nổi kì thị như mấy người Ả Rập này). Chả trách chẳng có ai đi du lịch ở cái xứ này. Có chăng là những tín đồ Hồi giáo hành hương về vùng đất thánh mecca (cách phi trường khoảng 65 km), chứ tôi không thấy du khách nào cả.

Nhà ga phi trường Jeddah vừa dơ dấy, vừa hỗn loạn, nó không xứng đáng chút nào với chữ “international airport” (phi trường quốc tế). Người Ả Rập hình như có thói quen rất truyền thống: đó là họ ngồi bệt xuống sàn ở bất cứ chỗ nào, bất cần người ta qua lại. Do đó, nếu đi mà không nhìn thì rất dễ gây … tai nạn. Tôi ngồi chờ một lúc thì đột nhiên có một giọng nam nói gì đó bằng tiếng Ả Rập, và sau đó khoảng 1 phút thì tôi mới biết là đọc kinh Koran. Trời ạ, hệ thống loa là để thông tin chuyến bay và ra thông báo, chứ có ai lại dùng để đọc kinh bao giờ. Ấy thế mà hệ thống loa phóng thanh được sử dụng cho mục tiêu đó ở đây!

Nói chung, Saudi Arabia có thể là một nước giàu, nhưng vẫn là một nước lạc hậu, chưa thoát ra khỏi cái bóng tôn giáo còn đang đè nặng vào đời sống hàng ngày của người dân. Ở đất nước này, chính trị và tôn giáo nhập nhằng nhau, và khó mà phân biệt đâu là luật pháp và đâu là giới luật. Có khi luật pháp được soạn dựa vào giới luật. Thưở đời nay một văn bản về khoa học mà bắt đầu bằng câu nói phải tin tưởng vào Allah (Thượng đế)! Giới lãnh đạo và hoàng gia Saudi Arabia chắc chắn cũng nhận ra rằng dù thu nhập bình quân đầu người của người dân là 28,000 USD, nhưng họ chỉ là những người có tiền mà thiếu chữ. Tình trạng này cũng giống như mấy anh trọc phú mà dốt. Họ có ước nguyện biến Saudi Arabia vừa giàu mà vừa có học và hiện đại. Nhưng khổ nỗi khoa học hiện đại không nhất quán với niềm tin tôn giáo, cho nên tôi nghĩa ước nguyện của họ vẫn chỉ là giấc mơ khó thực hiện được.

Đi đâu và làm cái gì tôi cũng nghĩ đến cái quê hương hình chữ S. Tôi liên tưởng đến bài học gì cho sự phát triển của Việt Nam. Tôi nghĩ Saudi Arabia cho ta những bài học chúng ta không nên làm. Thứ nhất là không nên quá giáo điều, bởi vì giáo điều kìm hãm quá trình phát triển xã hội và là hàng rào cản cho sự phát triển khoa học. Đã giáo điều thì khó mà đặt vấn đề (vì mỗi khi nêu vấn đề là bị chụp mũ), mà không phát hiện vấn đề thì chẳng khi nào phát triển được.

Thứ hai là không nên nhập nhằng tôn giáo với chính quyền. Thật ra, ở nước ta không có nhập nhằng này, nhưng lại có sự nhập nhằng giữa đảng và nhà nước. Thật ra, ở nước ta, có thể xem đảng như là một tôn giáo (giống như đạo công giáo vậy). Bên đảng có tổng bí thư, công giáo thì có giáo hoàng; bộ chính trị có lẽ tương đương với hội đồng hồng y; bí thư chi bộ là ông cha; cán bộ đảng viên là những ông từ. Có lẽ ai cũng phải công nhận hệ thống đảng và chính quyền song song chẳng những tốn kém ngân sách nhà nước, cồng kềnh, mà còn khó giải quyết vấn đề. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo cố gắng áp đặt hệ thống tổ chức cho các trường đại học tư là một ví dụ.

Thứ ba là không nên dựa vào tài nguyên để phát triển kinh tế. Saudi Arabia giàu chỉ nhờ vào tài nguyên thiên nhiên (dầu hỏa). Họ chẳng làm gì khác ngoài khai thác dầu và đem bán cho thế giới. Kĩ sư, bác sĩ, y tá, chuyên gia, v.v… đều phụ thuộc vào nguồn nhân lực từ nước ngoài. Họ không làm ra cái gì để có thể nói là sáng tạo. Đến bây giờ, họ mới thấy rằng chiến lược làm giàu như thế là sai. Còn ở nước ta, đành rằng trong thời kì còn nghèo thì chúng ta có thể đào xới đất, khai thác biển, xẻ núi, v.v… để lấy của cải thiên nhiên đi bán và làm vốn. Nhưng phải đến một giai đoạn nào đó, phải ngưng ngay những kiểu làm giảu một cách lười biếng như thế. Kinh nghiệm của Saudi Arabia cho thấy những dự án bauxite Tây Nguyên là không nên, bởi vì chẳng những nó không làm giàu cho đất nước mà còn tàn phá môi trường thiên nhiên rất nghiêm trọng.

Thật ra, tôi còn suy nghĩ đến nhiều cái “không nên” nữa, nhưng chỉ một chuyến đi vài ngày mà nói nhiều quá thì tôi e rằng mình “lắm lời”. Bởi vậy tôi nghĩ là chỉ “thoáng Jeddah” thôi, và hi vọng rằng một thoáng đó “mua vui cũng được một vài trống canh”.

(Còn tiếp)

Thứ Sáu, 9 tháng 10, 2009

Nhât kí Saudi Arabia 4. Phổ cổ Jeddah

4/10/09

Hôm nay là ngày của chúng tôi, có nghĩa là chúng tôi làm chủ tọa và điều khiển chương trình. Theo chương trình, buổi sáng chúng tôi tiếp tục làm rõ một số vấn đề mà ngày hôm qua chưa được giải đáp thỏa đáng, nhất là phần ngân sách, và buổi chiếu là buổi tôi sẽ thay mặt đoàn báo cáo sơ bộ cho họ biết chúng tôi nghĩ gì về tiến trình của trung tâm.

Hình như cái gì dính dáng đến tiền bạc cũng đều nhạy cảm. Khi vài người trong đoàn hỏi về khả năng tài chính, các khoản chi tiêu, và cách quản lí tiền bạc, tôi để ý thấy phía lãnh đạo trung tâm tỏ ra “defensive”, dù họ cũng cố gắng lịch sự trả lời chúng tôi. Trong đoàn có ông người Úc DF, một chuyên gia về quản lí dự án, một người có tính rất thẳng, và ông hỏi toàn những câu hóc búa, rất sốc cho lãnh đạo trung tâm. Tuy nhiên, ông này không có ý gì tiêu cực, mà chỉ muốn chuyện tài chính phải rõ ràng như trắng với đen, chứ không mập mờ được. Thật ra, qua những câu hỏi của DF, ai cũng phát hiện ra là thủ tục chi tiêu còn quá “hành là chính”, nhưng lại không có hệ thống quản lí tốt. Nhưng bù lại, thủ tục họ bình duyệt các công trình nghiên cứu thì rất nghiêm chỉnh, theo đúng chuẩn mực của các nước tiên tiến (chứ không phải kiểu Việt Nam). Đại khái, những người ngo62i trong hội đồng duyệt các đề cương nghiên cứu đều là những người có kinh nghiệm nghiên cứu thể hiện qua bằng chứng về công bố quốc tế. Họ còn có qui định là phải có ít nhất 5 bài báo là tác giả đầu hay tác giả chính mới có tư cách ngồi trong hội đồng duyệt đề cương nghiên cứu. Tôi thấy về mặt này, rõ ràng họ làm việc rất nghiêm chỉnh, rất đáng khen.

Buổi chiều, chúng tôi họp kín 1 giờ để thống nhất những ý chính mà tôi sẽ thay mặt đoàn trình bày. Chúng tôi tranh luận nhau về cách sử dụng từ ngữ sao cho nhẹ nhàng, nhưng nói lên được những khía cạnh mạnh và những yếu kém còn tồn tại ở trung tâm. Hội ý xong, chúng tôi cho mời phía trung tâm vào và tôi báo cáo cho họ biết những nhận xét ban đầu của đoàn. Mấy phút đầu tôi cố gắng vào đề bằng những mẫu chuyện hài hước mua vui để làm giảm sự căng thẳng, nhưng vẫn không sao xóa được những ưu tư trên những khuôn mặt của các lãnh đạo CEOR. Tôi nói về những điểm mạnh trước, khen tận mây xanh về những việc họ đã làm được, rồi đến những mặt yếu tôi cố biện minh cho họ vì thiếu thời gian, và xem đó là cơ hội. Phần thứ ba của báo cáo, tôi thay mặt đoàn đưa ra một số khuyến cáo và đề nghị thiết thực để giúp trung tâm đạt được những mục tiêu họ đề ra. Tôi nói một mạch 2 tiếng đồng hồ, và lúc nào cũng chú ý vào “body language” của họ để điều chỉnh câu chuyện. Tôi chỉ thấy họ ưu tư theo dõi, ghi chép, nhưng không thấy họ bày tỏ thái độ qua body language nào cả. Sau phần báo cáo của tôi là đến phần họ trao đổi và giải thích về những yếu kém của họ. Họ cám ơn chúng tôi rối rít về những nhận xét chí tình chí nghĩa. Họ bày tỏ muốn học hỏi từ chúng tôi về những chương trình nghiên cứu. Buổi thảo luận diễn ra tốt đẹp, tốt hơn là tôi và các thành viên trong đoàn dự tính.

Phố cổ Jeddah

Buổi tối, theo chương trình, các lãnh đạo CEOR dẫn chúng tôi đi chợ đêm ở khu phổ cổ, và sau đó là ăn uống. Họ sợ chúng tôi không chịu nổi cái nắng 40 độ C vào buổi chiều, nên đề nghị chờ đến 8 giờ tối sẽ đi dạo phố. Nói là “phố cổ”, nhưng thật ra khu phố này chỉ khoảng 100 tuổi mà thôi. Đó là những dãy nhà xây bằng vôi vào đầu thế kỉ 20, với những con đường ngoằn ngoèo nhưng rất hẹp. Nhiều con đường bề ngang chỉ khoảng 2 mét (tức là nhà cửa hai bên đường cách nhau cũng chỉ 2 mét). Ở đây, người ta bày bán rất nhiều hương liệu lấy từ rừng ở Mã Lai và Cambodia. Những hương liệu này thực chất là những miếng gỗ vụn và nhỏ, thường được sử dụng như là nhang ở nước ta. Khi đốt lên một mùi thơm nhè nhẹ tỏa ra, và người Ả Rập có vẻ rất thích mùi này. Còn tôi có lẽ chưa quen nên không thấy có gì thú vị cả. Sản phẩm thứ hai cũng thông dụng ở đây là nước hoa. Không phải nước hoa của các hãng bên Pháp, Nhật, Mĩ, mà là nước hoa được ép (hay chiết xuất) từ nhiều loại hoa (kể cả hoa hồng) ở Saudi Arabia. “Nước hoa” giống như là dầu dừa của VN mình. Chỉ cần thoa lên da một chút là có thể thơm đến cả ngày – họ quảng cáo như thế. Tôi cũng thử qua một số loại hoa thì thấy mùi vị giống vơi một số loại nước hoa đắt tiền trên thế giới. Chỉ khác với những lọ nước hoa phương Tây, ở đây họ bán “nước hoa” trong những lọ rất nhỏ. Người đi chợ rất đông, có lẽ vì hôm nay là ngày Chủ Nhật, nhưng cũng có thể lúc này là lúc trời dịu mát (khoảng 30 độ C) nên mọi người đổ xô đi dạo phố. Rất nhiều người Phi châu ở đây. Đại đa số phụ nữ đều mặc áo thụng đen, che kín mặt, chỉ chừa 2 mắt, trông họ như là những bóng ma bên đường. Cũng có nhiều người ăn xin ven đường. Nói chung, hàng quán ở đây cũng lượm thượm, dơ dấy, nhếch nhác, với mùi nước hoa cộng với mùi nước tiểu quyện lại thành một mùi rất đặc trưng … Ả Rập. Người dân ở đây cũng giống như ở nước ta: đó là họ cũng khạc nhổ đầy đường, đi đụng nhau lia chia nhưng không bao giờ tỏ ra hối tiếc, vì hình như hai chữ “xin lỗi” không có trong ngữ vựng của họ.

Dạo phố xong, chúng tôi lên xe đi ăn ở nhà hàng có tên là Bubbles. Nhà hàng này nghe nói thuộc vào loại đắt nhất và sang trọng nhất ở đây. Nhà hàng được trang trí theo kiểu Ả Rập và Hồi giáo, nhưng phục vụ các món ăn hỗn hợp Thái Lan, Ý, và Ả Rập! Tôi nhìn qua menu thì chẳng thấy có món gì thú vị. Khai vị thì chả giò kiểu Thái (nhìn phát ớn), entré thì có soup Tom yum Thái (chua quá), và món chính thì có thịt bò, gà, cá. Đương nhiên là không có thịt heo. chẳng có món nào đặc biệt. Tôi thử món cá nướng, nhưng không thể nào ăn hết vì nó quá ư là dở. Cuối cùng tôi chỉ ăn salad! Ở đây, cũng như bất cứ nhà hàng nào trong lãnh thổ của Saudi Arabia, không có bia rượu. Do đó, bữa ăn thật là vô vị, chán ơi là chán. Tôi chỉ mong mọi người ăn xong để về khách sạn ngả lưng cho khỏe người. Ấy thế mà nói chuyện qua lại cũng đến hơn 12 giờ đêm tôi mới về đến khách sạn! Một ngày làm việc căng thẳng được bù lại bằng một bữa ăn dở đến … nhớ đời!

5/10/09 Béo phì ở Saudi Arabia
Hôm nay tôi chỉ làm việc buổi sáng, còn buổi chiều thì rảnh rang để dạo phố trước khi bay về Sydney. Đúng 8 giờ sáng, có xe đến đón chúng tôi vào tham quan trường đại học KAU và gặp sếp khoa y. Thật ra, đây chỉ là buổi tham quan trên xe, vì dù là buổi sáng nhưng thời tiết rất nóng, chúng tôi không thể nào đi bộ được. Tài xế lái xe (là giáo sư giám đốc trung tâm CEOR) lái xe vòng vòng, giới thiệu cho chúng tôi biết lịch sử của trường, các khoa (college), và dự định trong tương lai. Đây là trường duy nhất nhận sinh viên nữ. gần như 100% sinh viên nữ ở đây cũng mặc áo thụng màu đen, che kín mặt, chỉ để 2 mắt (có người thậm chí che luôn cả mắt). Điều lạ lùng là họ cũng mang guốc cao gót! Tôi vẫn thắc mắc họ ăn mặc “khiêm tốn” như thế, thì những tiệm bày bán quần áo thời trang Âu Mĩ họ bán cho ai, và nếu bán cho những phụ nữ này thì họ mặc đi đâu? Chẳng lẽ họ mặc trong nhà? Thật là lạ lùng!

Sau đó, chúng tôi đến chào khoa trưởng khoa y. Ông này cũng như ông phó hiệu trưởng, rất mập và cũng lê lết tấm thân một cách nặng nhọc đến chào đón chúng tôi. Lại một buổi uống trà, ăn bánh ngọt. Bánh ngọt đến nổi tôi chỉ ăn được một cái mà như là một cực hình. Tôi muốn nói vài câu xã giao, nên đưa ra một nhận xét có chút tính xã hội mà cũng mang dáng dấp khoa học, là ở Saudi Arabia hình như cơ thể (physic) có phần cao to hơn các sắc dân khác. Thật ra, đó chính là ấn tượng đầu tiên mà tôi có về người dân ở đây là họ có vẻ rất cao to, và cách ăn mặc áo thùng thình của họ càng gây ấn tượng những người khổng lồ. Ông khoa trưởng nhìn tôi, đảo mắt nhìn các đồng nghiệp tôi như là thăm dò ý kiến, rồi cười lớn và nói: Tôi nghĩ ông giáo sư còn thiếu một câu nữa chứ -- đó là béo phì. (Cần nói thêm rằng ở đây hình như người ta rất quan trọng danh xưng, nên ai cũng gọi tôi bằng danh xưng professor. Ngày đầu tiên tôi và các đồng nghiệp khác trong đoàn nói cứ gọi chúng tôi bằng tên, nhưng họ không chịu, riết rồi cũng quen). Thấy ông ta vui vẻ, tôi bèn nói: Ừ đúng là tôi muốn nói về tình hình béo phì ở Saudi Arabia. Ông ta cho tôi biết béo phì là một vấn nạn y tế công cộng ở Saudi Arabia, bởi vì tỉ lệ béo phì lên đến 70%, tức còn cao hơn nước Mĩ! Ngay cả ở thiếu niên, tỉ lệ này cũng đã vượt quá 50%!

Ông khoa trưởng cho biết chính ông ở trong tình trạng béo phì, cao huyết áp, và nguy cơ bệnh tiểu đường rất cao. Ông cho biết người Saudi ăn uống rất vô … kỉ luật. Ông nói nửa đùa nửa thật rằng người dân Saudi tiêu ra nhiều thời giờ để ăn hơn là để vận động cơ thể hay giải trí. Mà, ngay cả khi giải trí, họ cũng … ăn. Ông cho biết rằng một người ở vị trí như ông phải đi dự rất nhiều buổi lễ lạc, và trong những buổi lễ đó ăn uống là chính. Ông sợ đi dự lễ đến nỗi phải nhờ người khác đi dự -- nếu được. Tôi thấy một bữa ăn của người Saudi thường thường tràn trề thức ăn. Ngay cả một bữa ăn trưa trong giờ họp, mà họ bày la liệt những thức ăn (cũng trên 10 món) trên bàn. Nhưng thức ăn của họ cũng chẳng có gì để nói là ngon. Cũng có thể tôi chưa quen, nhưng quả thật tôi chưa thấy một món nào của người Trung Đông được gắn tính từ “ngon” cả. Một điều đáng nói là thức ăn của họ thường rất ngọt, đến nỗi tôi có cảm giác cái gì họ cũng để rất nhiều đường. Bánh ngọt của họ thì không thể nào ăn được do quá ngọt. Nhìn tổng thể, tôi thấy những yếu tố môi trường xã hội và văn hóa này là một mối đe dọa lớn nhất đến sức khỏe của người dân ở đây.

(Còn tiếp)

Thứ Năm, 8 tháng 10, 2009

Nghiên cứu về H1N1 ở Mĩ

Ngày hôm nay, tập san New England Journal of Medicine công bố 2 bài báo về H1N1. Một bài mô tả đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân nhập viện vì nhiễm virus H1N1 từ tháng 4 đến tháng 6 năm 2009 ở các bệnh viện bên Mĩ. Một bài mô tả dịch vụ cấp cứu hồi sức tại các bệnh viện Úc trong đại dịch cúm H1N1. Cả hai bài báo mang tính mô tả, chứ chẳng có gì "tinh vi", nhưng chính vì tính mô tả một vấn đề đang được thế giới quan tâm, nên bài báo mới có cơ duyên đăng trên tập san số 1 này. Tôi thích bài thứ nhất hơn và muốn dành vài dòng để nói về bài báo đó, vì nó có thể cung cấp cho Việt Nam vài kinh nghiệm và dữ liệu có ích.

Trong thời gian 4/2009 đến 7/2009, các nhà nghiên cứu theo dõi và thu thập dữ liệu lâm sàng của 272 bệnh nhân nhập viện do nhiễm virus A(H1N1). Trong số này có 49% là nữ. Gần 40% bệnh nhân nằm trong độ tuổi 14 đến 49 (bảng 1). Phần lớn bệnh nhân đều có bệnh kèm theo trước khi nhập viện, những bệnh quan trọng này là: hen (28%), tiểu đường (15%), miễn nhiễm (15%) và tim mạch (13%) (xem bảng 2).




Xét nghiệm khi nhập viện (bảng 3) cho thấy 20% bệnh nhân thiếu bạch huyết cầu (leukopaenia), 37% thiếu máu (aenemia), và 14% thiếu phiến huyết nhỏ (thrombocytopaenia). Khi chụp X quang, kết quả cho thấy 40% bệnh nhân có kết quả nhất quán với chứng viêm phổi.

Về điều trị, 70% bệnh nhân được cho sử dụng thuốc chống virus. Trong số này bệnh nhân được điều trị (n = 200), 94% được điều trị bằng oseltamivir (tức Tamiflu), 9% điều trị bằng zanamivir (tức Relanza), khoảng 7% được điều trị bằng cả 2 thuốc amantadine và Tamiflu, 7% với rimantadine và Tamiflu. Thời gian trung bình từ lúc triệu chứng phát sinh đến khi điều trị là 3 ngày, nhưng dao động từ 0 đến 29 ngày! Khoảng 40% bệnh nhân được điều trị trong vòng 2 ngày sau khi có triệu chứng.

Số liệu còn cho thấy gần 80% bệnh nhân được điều trị bằng thuốc kháng sinh. Trong số này 15% dùng thuốc kháng sinh trước khi nhập viện, 59% ngay lúc nhập viện, và 22% sau khi nhập viện trong vòng 48 giờ. Thuốc kháng sinh thường dùng nhất là ceftrixone, kế đến là azithromycin, vancomycin, và levofloxacin. Ngoài ra, còn có 36% bệnh nhân được cho uống corticosteroid, phần lớn những bệnh nhân này mắc bệnh hen và COPD (tức nghẽn phổi mãn tính) trước đó.

Trong số 272 bệnh nhân nhập viện, có 253 người được xuất viện. Có 19 bệnh nhân (hay 7%) tử vong. Tất cả 19 bệnh nhân tử vong đều được nhập vào khoa cấp cứu, và trong số này có 13 người từng có tiền sử các bệnh khác như thần kinh (21%), hen và COPD (16%), và đang mang thai (16%). Tuổi trung bình của các bệnh nhân tử vong là 26 (nhưng dao động từ 1.3 đến 57 tuổi). Thời gian trung bình từ lúc nhập viện đến tử vong là 15 ngày (dao động từ 4 đến 52 ngày).

Về chiều cao và cân nặng, các nhà nghiên cứu chỉ có dữ liệu cho 190 (trong tổng số 272) bệnh nhân. Dù với số này, con số bệnh nhân béo phì lên đến 45%! Cần nói thêm rằng trong dân số Mĩ, số béo phì nguy hiểm (morbid obesity) chiếm khoảng 5%, nhưng trong số 190 bệnh nhân A/H1N1, có đến 26% béo phì ở mức độ nguy hiểm!

Những dữ liệu trên đây xác định một xu hướng căn bản mà chúng ta biết từ khi cúm H1N1 khởi phát: đó là độ tuổi. Trong khi bệnh nhân cám cúm theo mùa thường trên 65 và dướị tuổi, thì bệnh nhân cúm A/H1N1 thường tập trung trong nhóm dưới 18 tuổi và hay 18 đến 50. Thật ra, khoảng phân nửa bệnh nhân A/H1N1 dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, đặc điểm lâm sàng của các bệnh nhân cúm A/H1N1 thì không khác mấy so với bệnh nhân cúm mùa. Cũng như bệnh nhân cúm mùa, phần lớn (73%) bệnh nhân cúm A/H1N1 có bệnh kèm theo.

Mặc dù quan điểm “chính thống” hiện nay là thuốc kháng virus (như Tamiflu, Relenza) nên sử dụng trong vòng 48 giờ sau khi triệu chứng phát sinh vì bằng chứng cho thấy như thế, nhưng trong nghiên cứu này, dùng thuốc kháng virus sau 48 giờ vẫn có thể có ích vì có thể giảm nguy cơ tử vong. Các nhà nghiên cứu bình luận như thế, nhưng họ không trình bày số liệu để làm cơ sở cho nhận định đó! Thật ra, có lẽ số tử vong còn ít, nên số liệu về mối liên quan giữa sử dụng thuốc kháng virus và tử vong không có ý nghĩa khoa học gì mấy. Có lẽ chính vì thế mà các tác giả kết luận “nhẹ nhàng” rằng “Patients seemed to benefit from antiviral therepy” (tạm dịch: điều trị bằng thuốc kháng virus có vẻ đem lại lợi ích cho bệnh nhân).

Nói tóm lại, những dữ liệu mang tính mô tả này, dù thu thập ở Mĩ, cung cấp cho chúng ta một vài “glimpse” tình trạng lâm sàng và kết quả điều trị ở các bệnh nhân nhiễm virus A/H1N1. Ở Việt Nam, số bệnh nhân chắc chắn nhiều hơn con số 272 trong nghiên cứu này, và có lẽ đến lúc Việt Nam cũng nên công bố để chúng ta có dữ liệu so sánh tình hình và kinh nghiệm điều trị cúm A/H1N1 ở nước ta và thế giới.

NVT
Chi tiết bài báo là như sau:
Jain S, et al. Hospitalized patients with 2009 H1N1 influenze in the United States, April-June 2009. New England Journal of Medicine 2009; 361. Chưa đăng trên báo giấy, chỉ có trên báo điện tử tại đây: http://content.nejm.org/cgi/content/full/NEJMoa0906695
Bài thứ 2 của Úc: The ANZIC Influenza Investigators. Critical Care Services and 2009 H1N1 Influenza in Australia and New Zealand. New England Journal of Medicine 2009; 361. Website: http://content.nejm.org/cgi/content/full/NEJMoa0908481