Thứ Hai, 7 tháng 12, 2009

Thực phẩm biến gen: hiện tại và tương lai

Câu chuyện thực phẩm biến gien (genetically modified foods) đã và đang được bàn cãi ồn ào trên các diễn đàn báo chí nước ngoài, nhưng ngày nay cũng đã lan tràn sang Việt Nam. Có người bắt đầu đặt câu hỏi là có nên ăn những trái dưa hấu không hột, hay những trái soài (món khoái khẩu của tôi) được trồng theo kiểu thay đổi gien. Tìm câu trả lời cho những vấn đề này không dễ. Ở đây, tôi chỉ nói lên vài suy nghĩ chung quanh vấn đề thực phẩm biến gien.

Bất cứ thời đại nào cũng có những người cấp tiến và những người bảo thủ. Người cấp tiến thì sẵn sàng thay đổi, làm cách mạng. Còn người bảo thủ thì khư khư ôm lấy những lề lối sống và cách làm việc cũ, những lề lối mà họ cảm thấy họ có thể kiểm soát được sự hiểm nguy. Bởi vì lương thực là một yếu tố quan trọng nhất cho sự tồn tại của con người, cho nên những thay đổi về phương cách sản xuất thực phẩm thường xảy ra một cách chậm chạp và thường gặp nhiều phản đối. Đề hiểu phản đối này, có lẽ chúng ta phải nhìn nhận rằng con người và mùa vụ gắn bó một cách chặt chẽ với nhau, và nếu chúng ta hiểu được nền nông nghiệp trong quá khứ thì chúng ta cũng có thể đối phó với những mối quan tâm hiện nay về những tham vọng khoa học kĩ thuật trong việc sản xuất lương thực.

Nông dân đã từng chào đón những công nghệ sinh học mới, bởi vì nó chẳng những đem lại hiệu quả và năng suất cao mà còn bảo vệ mùa màng và làm giảm sự phụ thuộc vào hóa chất. Theo thống kê thì công nghệ sinh học đang được ứng dụng trên khoảng 110 triệu mẫu trồng trọt trong 12 quốc gia trên thế giới. Thực phẩm sản xuất từ các nông sản dùng công nghệ sinh học có thể lên đến con số hàng vạn trên toàn cầu. Và trong khi chưa có bằng chứng nào cho thấy những thực phẩm này có hại cho sức khỏe hay đến môi trường, thì một cuộc tranh luận nóng đang xảy ra mà trong đó có người đặt vấn đề an toàn và giá trị của những sản phẩm này.

Trong tình trạng thiếu thông tin chính xác, và những bản tin giật gân do giới truyền thông đưa ra hàng ngày làm sai lạc tình hình, và người tiêu thụ chưa nắm vững được các cơ chế sinh học, thì sự lo ngại của công chúng trước các thực phẩm biến gien là một điều có thể hiểu được. Cộng vào đó là ý kiến của những người nghi ngờ và chống đối giới kĩ nghệ cũng làm cho niềm tin của người tiêu thụ bị dao động trước những thực phẩm biến gien. Ngoài ra, giới làm khoa học cũng chưa diễn đạt rõ ràng về tác dụng của công nghệ sinh học hay trả lời những quan tâm của công chúng về thực phẩm biến gien. Nhưng công nghệ sinh học sẽ không thể nào ứng dụng được vào môi trường nông nghiệp nếu như xã hội và công chúng chưa chấp nhận những giá trị của nó.

Hai thập niên trước đây, nhiều nhà khoa học nông nghiệp nhận thấy công nghệ DNA là một phương tiện quan trọng để làm tăng năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp, đồng thời duy trì sự phát triển lâu dài. Theo sau đó là những thành công trong việc thay đổi gien và chuyển gien trong thực vật làm cho việc ứng dụng công nghệ DNA vào nông nghiệp không còn là một giấc mơ mà hoàn toàn có thể tiến hành được. Và đối với người trồng trọt, công nghệ mới là một công cụ mới có thể bổ sung vào các công cụ mà họ đang có.

Kể từ đó, cộng đồng khoa học bắt đầu hỗ trợ phát triển công nghệ sinh học. Dựa vào kiến thức và kinh nghiệm về phương cách làm tăng sản lượng thu thập trong thời gian qua cộng với các thành quả dựa vào khoa học và nghiên cứu, giới khoa học tự tin đi đến một kết luận rằng thực phẩm biến gien không gây ra một nguy hiểm mới cho người tiêu thụ, và nếu có tiềm năng nguy hiểm thì giới khoa học có thể tiên đoán được và khống chế kịp thời.

Vì thế, những nguy hiểm, nếu có, từ thực phẩm biến gien cần phải được theo dõi và đánh giá thường xuyên. Nhưng mối quan tâm về sự hiểm nguy cần phải được cân nhắc với những lợi ích vô cùng to lớn mà công nghệ này có thể đem đến cho con người. Ở Mĩ có cơ quan FDA (Food and Drug Administration) đã từng đóng vai trò quan trọng trong việc quản lí thực phẩm và qua thời gian, cơ quan này đã được sự ủng hộ của công chúng. Có lẽ vì thế mà mức độ mà công chúng Mĩ chấp nhận thực phẩm biến gien cao hơn công chúng ở các nước Âu châu.

Nhiều câu hỏi đang được đặt ra. Việc các nhà khoa học thay đổi các cơ chế sinh học trong các sinh thực vật có phải là một việc làm phi đạo đức hay không? Làm xáo trộn nguồn cung cấp thực phẩm thiên nhiên có phải là một hành động đúng với đạo đức môi sinh? Thực phẩm biến gien có nguy hiểm hay không? Mặc dù có biện pháp phòng ngừa, nhưng chúng ta có thể, một cách vô tình, làm phương hại đến nguồn thực phẩm? Dùng thực phẩm biến gien sẽ có hậu quả lâu dài nào? Trồng trọt thực phẩm biến gien có ảnh hưởng gì đến môi trường hay môi sinh, làm giảm sự đa dạng của thiên nhiên, đem lại lợi ích cho côn trùng, hay tác hại đến loài vương điệp? Mùa vụ thực phẩm biến gien có thể dẫn đến sự ra đời của một loại siêu cỏ hay không? Có phải chúng ta đang cấy vào môi trường những loại cây mà chúng ta chưa hoàn toàn hiểu và biết hết hậu quả của việc làm của chúng ta? Thế còn ô nhiễm di truyền thì sao? Những gien trong thực vật có thể truyền sang con người hay thú vật hay không?

Vấn đề không phải là chúng ta có nên thay đổi gien trong cây cỏ hay không, bởi vì chúng ta đã từng làm như thế hàng ngàn năm trước đây khi cây trồng được thuần hóa để dùng làm thực phẩm. Thay vì đánh giá một cách đơn giản cái phương tiện chúng ta dùng để thay đổi gien, chúng ta cần phải đưa lên cán cân những tiềm năng về lợi ích và tác hại mà những thay đổi đó có thể đem đến cho xã hội và môi trường.

Nông nghiệp được tiến hóa một cách độc lập trong nhiều vùng trên thế giới, nhưng bằng chứng cổ xưa nhất cho thấy kĩ thuật làm nghề nông đã được ứng dụng ở vùng Đông Nam Á (chứ không phải Trung Đông hay Trung Quốc như nhiều người lầm tưởng) hơn 10,000 năm trước đây. Trước đó khoảng 200,000 năm, trước khi nông nghiệp ra đời, con người sống theo cuộc sống du mục, mà thực phẩm được thu thập bằng săn bắn, hay đào bới từ những cây cỏ hoang và thú rừng. Sau khi cây cỏ và thú vật được thuần hóa, con người bắt đầu tiến hành một cuộc cách mạng nông nghiệp làm thay đổi xã hội con người.

Sự phát triển này xảy ra ở Đông Nam Á trước tiên, và sau đó lan truyền sang các vùng khác trên thế giới. Sự thay đổi từ cuộc sống du mục sang cuộc sống nông nghiệp cho ra đời một xã hội định cư, và dẫn đến phát triển về ngôn ngữ, văn học, khoa học, và công nghệ, bởi vì con người được giải phóng khỏi cái công việc săn hái lượm hàng ngày.

Cây quả cũng tiến hóa, hay nói cho đúng hơn là chúng cũng thay đổi nhanh chóng với sự “can thiệp” của con người. Mỗi cây quả mà chúng ta có ngày nay có liên hệ với những giống cây hoang trong thiên nhiên từ thời tiền sử, và “tổ tiên” của chúng vẫn hiện diện trong nhiều nơi hoang dã trên thế giới. Những con người đầu tiên chắc chắn đã thử qua hàng triệu cây cỏ trước khi chấp nhận và thuần hóa khoảng vài ngàn cây cỏ mà chúng ta dùng ngày nay. Ngày nay, trong số nhiều ngàn đó, chỉ có khoảng vài trăm giống cây được trồng một cách nhanh chóng để cung cấp thực phẩm cho chúng ta dùng hàng ngày.

Qua quá trình tiến hóa dần dần, tổ tiên chúng ta đã chọn một số rất nhỏ giống cây trong hàng ngàn giống và trồng trọt để cho ra hoa quả. Nhiều thay đổi lớn về đặc tính cây quả chắc chắn đã xảy ra, kể cả xác định tốc độ phát triển của cây, tránh những loại hạt giống dễ vỡ, làm cho trái cây chín nhanh hơn, làm giảm độ đắn, giảm những độc chất, gai tăng sản lượng (kể cả làm cho hoa quả lớn hơn), và ngay cả làm cho trái cây không còn hột (như chuối ngày xưa và dưa hấu ngày nay). Những cải tiến này làm cho hoa quả càng ngày càng hoàn thiện hơn, và dần dần xóa bỏ những “dấu vết” của loại cây hoang. Nói tóm lại, phòng ngừa mùa vụ hoàn toàn phụ thuộc vào sự chăm sóc của con người.

Phần lớn những vụ mùa cung cấp thực phẩm cho chúng ta từng được thu hoạch và phát triển từ thời đại Đồ Đá, thường thường từ một số nhỏ cây cỏ. Từ một cây “nguyên thủy” này, tổ tiên chúng ta đã chế biến nên nhiều giống khác cho nhiều môi trường khác nhau. Chỉ riêng ngô (bắp), chúng ta đã có đến ít nhất là 10 loại, như bổng ngô, ngô ngọt, ngô mẻ, ngô đậu chổi, v.v…

Văn hóa và văn minh mang tính lan truyền. Ngày nay, chúng ta thấy Mĩ là nước sản xuất hàng đầu về bắp và đậu nành, dù các cây này có nguồn gốc từ Mễ Tây Cơ và Trung Quốc. Cây cà phê có nguồn gốc từ Ethiopia, nhưng ngày nay phần lớn cà phê được sản xuất ở Châu Mĩ La-tinh và Việt Nam. Cam Florida có nguồn gốc từ Ấn Độ, và mía thì đến từ Papua New Guinea.

Một số thực phẩm đến với chúng ta trong thời gian gần đây cũng được du nhập hay thuần hóa, chứ cũng chẳng phải nguyên thủy. Cây lí gai nguyên là một loại cây hoang không ăn được mọc ở Trung Quốc. Nhưng qua quá trình thuần hóa và gây giống, ngày nay nó là một món ăn ngon miệng, và được đặt tên mới là “cây Kiwi” ở Tân Tây Lan sau khi nó được du nhập vào đây vào cuối thế kỉ 19 hay đầu thế kỉ 20. Cây dâu là một sản phẩm của một sự lai giống [hoàn toàn tình cờ] giữa hai loài cây hoang từ Virginia ở Mĩ và Chile ở Pháp vào thế kỉ 18.

Hạt cải dầu (rapeseed) từng được trồng ở Ấn Độ qua nhiều thế kỉ, gần đây được gây giống để loại bỏ những thành phần độc hại (axít erucic) và xóa mùi để cho ra cây Canola dùng để làm dầu ăn. Triticale, một loại cây hoàn toàn mới, được tạo ra bằng cách phối hợp cây lúa mì và lúa mạch đen vào khoảng hai ba thập niên trước đây. Ngày nay, cây này được trồng trên hơn 3 triệu ha trên thế giới. Bánh mì mà người Tây phương dùng hàng ngày cũng là một sản phẩm của quá trình tiến hóa từ khoảng 4000 năm về trước qua lai giống cây lúa mì tetraploid với cỏ dê (loại cỏ không ăn được).

Con người luôn luôn tìm cách làm cho đất trở nên màu mỡ, và luôn luôn cải tiến thực vật. Trong cùng thời gian này, dân số toàn cầu tăng trưởng một cách chậm chạp. Phải cần đến 1800 năm để dân số toàn cầu tăng từ 300 triệu (vào thời Jesus còn sống) đến 1 tỉ. Nhưng chỉ cần 12 năm để thêm vào một tỉ.

Nhưng song song với sự gia tăng dân số, trong thế kỉ qua, kĩ thuật cũng phát triển một cách nhanh chóng để đảm bảo đủ thực phẩm nuôi thêm con người trên hành tình. Khởi đầu từ nghiên cứu của Mendel trong việc gây giống đậu Hà Lan, kiến thức về di truyền học đã giúp phát triển vụ mùa với năng suất cao. Sản lượng thực phẩm tăng khắp nơi trên thế giới trong vài thập niên qua, kể cả ở Phi châu. Số lượng thực phẩm tiêu thụ trên đầu người cũng tăng một cách đều đặn ở mọi nơi, ngoại trừ vùng Phi châu Sahara.

Ở Mĩ và Canada, nơi mà phát triển và ứng dụng khoa học được xem là chuyên sâu, một người nông dân ngày nay có thể sản xuất đủ sản lượng để nuôi 150 người. Đối với những sản phẩm dính dáng nhiều đến thành quả của công nghệ sinh học như như bắp, lúa mì, và gạo, năng suất tăng gấp 3 thậm chí 5 lần so với trước đây. Chẳng hạn như năng nông dân trồng bắp ở Mĩ chỉ có thể thu hoạch khoảng 26 giạ bắp trên mỗi mẫu vào năm 1928, nhưng ngày nay năng suất đó là 134 giạ. Hay như ở Việt Nam, năng suất lúa tăng gần hai lần chỉ trong vòng 20 năm.

Sự gia tăng năng suất như thế không chỉ là thành quả của khoa học và công nghệ di truyền, mà còn là thành quả của việc phát triển thủy lợi, cải tiến đất trồng, cơ khí hóa, và kiềm chế sâu bọ cũng như bệnh tật. Để phát triển nhiều giống mới, các nhà khoa học phải dùng nhiều công cụ và phương pháp. Lai giống giúp chúng ta đồng hóa những đặc tính tốt từ nhiều giống khác nhau và tạo thành một những giống mới có nhiều ưu điểm hơn.

Do đó, nếu kinh nghiệm trong quá khứ là bài học, thì chúng ta không có lí do gì để lo ngại về thực phẩm biến gien cả. Trong tình hình dân số thế giới gia tăng nhanh chóng, việc con người đi tìm công nghệ mới, kể cả ứng dụng công nghệ gien, để gia tăng sản xuất là một phát triển và tiến bộ bình thường của xã hội mà chúng ta có thể chấp nhận và nên hân hoan chào đón.

NVT

Thứ Bảy, 5 tháng 12, 2009

Tin bịa đặt về Hội nghị người Việt Nam ở nước ngoài

Sáng nay, một bạn đọc gửi email hỏi tôi có tham dự Hội nghị người Việt Nam ở nước ngoài đã diễn ra ở Hà Nội vào 3 ngày 21-23/11. Sở dĩ bạn đọc này hỏi tôi, vì anh thấy có một website liệt kê danh sách những người Việt ở nước ngoài về dự Hội nghị có tên tôi. Thật ngạc nhiên! Chẳng hiểu họ lấy danh sách này từ đâu, và tại sao chỉ liệt kê một số nhỏ trong khi [nghe báo chí nói] có hơn 900 người tham dự Hội nghị? Người tung tin này chắc có một mục tiêu “thiếu lành mạnh” nào đó.

Tôi không có về tham dự Hội nghị đó. Tôi không có giấy mời. Mà, dù có giấy mời, hay dù muốn dự, tôi cũng không thể về được vì rất bận với công việc trong vài tuần qua. Do đó, người nào tung danh sách đã làm một việc thiếu trung thực.

Ấy thế mà có người dựa vào thông tin giả tạo đó để viết hẳn một bài báo qua dạng “Thư gửi”, với nhiều điều không đúng. Chẳng hạn như đoạn tác giả cho rằng tôi từng về giúp Việt Nam trong vụ kiện chất độc da cam là không đúng. Tôi không có giúp ai cả trong vụ kiện đó (dù tôi ủng hộ vụ kiện); tôi chỉ đơn giản viết một cuốn sách về hệ quả chất độc da cam đến người dân ở Việt Nam. Cuốn này xuất bản cũng lâu rồi (2004) và đã dịch sang tiếng Pháp. Đúng là tôi có viết nhiều (hay “rất nhiều”) bài về chất độc da cam cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh, nhưng tôi không tham gia vụ kiện. Tôi không nghĩ mình để tình cảm chi phối đến những bài viết đó, vì tôi chỉ nói lên sự thật mà thôi. Còn về tình cảm, tôi ủng hộ các nạn nhân trong vụ kiện, và sẽ không bao giờ thay đổi sự ủng hộ của tôi cho người dân trong nước.

Mỗi người đều có lựa chọn cho riêng mình, và chúng ta nên tôn trọng lựa chọn và quyết định của những bạn và đồng nghiệp về tham dự Hội nghị. Tôi có biết một số người tham dự Hội nghị, và thấy mừng cho bạn bè vì có cơ hội nói lên những gì họ muốn nói trong một diễn đàn lớn như thế. Ngày xưa, thầy tôi khuyên rằng bất cứ sự việc nào cũng có "positive" và "negative" (tích cực và tiêu cực) và mình nên nhìn mặt tích cực để sống tử tế với nhau. Tôi nghe thầy dạy và cố làm như thế. Hội nghị lần này cũng có những mặt tích cực mà các bạn dự có dịp kể lại (như Gs Nguyễn Đăng Hưng) có viết trong một entry trước.

Còn cá nhân tôi, xin mượn entry này để trả lời các bạn nào còn thắc mắc về câu hỏi tôi có tham dự Hội nghị người Việt Nam ở nước ngoài, câu trả lời là: “không có”.

NVT

Làm sao em biết con cá không đau?

Xin phép nhạc sĩ TCS cho tôi nhại ca từ của ông trong bài Diễm Xưa: làm sao em biết bia đá không đau ... để đặt câu hỏi: cá có biết đau không?


Minh họa lấy từ Slate.com

Một câu hỏi vô duyên. Sinh vật nào mà chẳng biết đau, tuy cách biểu hiện cái đau có thể rất khác nhau giữa con người và sinh vật. Nhưng ở đây, chúng ta đang nói chuyện khoa học, chuyện phương pháp: làm sao “chứng minh” rằng cá cũng biết đau?

Một nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Purdue (Mĩ) và đồng nghiệp Na Uy mới công bố một công trình nghiên cứu cho thấy cá vàng (goldfish) có phản ứng rất nhất quán với đau đớn, và các động vật này cũng đau đớn một cách có ý thức, hơn là phản ứng phản xạ. Trong một nghiên cứu, các nhà sinh học phát hiện rằng khi cá vàng được tiêm một liều nước biển và cho phơi nhiễm cái nóng ở mức độ làm đau đớn, rồi sau đó bỏ lại một hồ nước khác nhưng ở nhiệt độ bình thường. Khi về hồ nước ở nhiệt độ bình thường, mấy con cá cứ lởn vởn một chỗ không dám bơi ra ngoài khu vực nhỏ đó. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hành vi tránh sự đau đớn đó phản ảnh khía cạnh nhận thức, chứ không phải phản xạ. Một số cá khác, khi được tiêm morphine để giảm đau thì không có hành vi như mấy con cá vàng.

Nghiên cứu này đặt ra nhiều vấn đề đạo đức xã hội, nhất là ở nước ta. Tôi muốn nói đến một cảnh tượng quen thuộc (ở trong nước). Đó là cảnh chúng ta hay thấy trong các quán nhậu: người ta thả cá sống vào một chảo dầu nóng, đậy nắp nồi lại để mặc cho con cá vẫy vùng trước cái nóng chết người, và chúng ta biết số phận những con cá sẽ ra sao. Sau đó là con cá biến thành món mồi nhậu khoái khẩu. Hình như người nhậu lấy đó làm một điều đắc ý là mình đã chinh phục con cá, được ăn lúc nó còn sống hay giãy chết. Phải nói ngay rằng đó là một cách ăn uống dã man.

Thật ra, cảnh đó cũng hay thấy ở vài nhà hàng phương Tây. Ở các nước phương Tây, những người thích ăn các món ăn đồ biển thường ba hoa rằng cá không có cảm giác đau đớn, như là một biện minh cho hành động dã man của mình. Nếu cá biết đau, chúng ta có nên ăn cá không? Tôi không dám trả lời câu hỏi này ra sao vì tôi cũng … ăn cá. :-)

Như vậy ăn thực vật là an toàn nhất, vì thực vật đâu có biết đau? Sai. Khoa học cho thấy cây cỏ cũng biết đau. Có nhiều nghiên cứu phát hiện rằng khi một loài cây được vuốt ve chúng tăng trưởng nhanh hơn là cây không được vuốt ve. Ngay cả cây cỏ, có thể chúng cũng “nói chuyện” với nhau. Một thí nghiệm vài năm trước đây cho thấy khi cây lúa bị sâu rầy tấn công, cây lúa bệnh nhân đó gửi tín hiệu cho cây lúa khác tiết ra các miễn dịch tố để phòng ngừa nhiễm bệnh.

Nếu quả thật cây cỏ cũng biết đau đớn, và nếu vì lí do đạo đức, chúng ta không làm hại các sinh vật thì tôi không biết chúng ta sẽ ăn gì để sống. Có lẽ đây là vấn đề thuộc về lĩnh vực tôn giáo mà khi nào có dịp tôi sẽ quay lại bàn cho vui.

“Làm sao em biết bia đá không đau”. Bia đá còn biết đau (cũng hao mòn khi bị nước biển “tấn công”) thì huống hố gì con cá hay cây cỏ.

NVT

Thứ Sáu, 4 tháng 12, 2009

Yêu nước xã hội chủ nghĩa

Trong một entry trước, Gs Nguyễn Đăng Hưng có nhắc đến vấn đề nhập nhằng giữa giáo dục học đường và tuyên truyền chính trị, và chứng từ cho nhận định này có lẽ hiển nhiên nhất qua “khảo sát” được mô tả trên Vietnamnet.

Từ điển tiếng Việt định nghĩa “đạo đức” là “Những tiêu chuẩn, nguyên tắc được dư luận xã hội thừa nhận, qui định hành vi, quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội”, hay “phẩm chất tốt đẹp của con người do tu dưỡng theo những tiêu chuẩn đạo đức mà có”. Trích dẫn định nghĩa như thế để thấy nghiên cứu về đạo đức không dễ chút nào, do thiếu một chuẩn mực có thể định lượng. Và, trong điều kiện như thế, thì nghiên cứu định tính (qualitative research) có lẽ là một cách tốt nhất để tiếp cận vấn đề.

Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam đã làm một nghiên cứu như thế trên 1200 học sinh và sinh viên (HS-SV). Họ hỏi HS-SV rằng “Xin anh (chị) cho biết những nội dung nào sau đây được xem là những chuẩn mực đạo đức của con người Việt Nam hiện nay và cho biết mức độ quan trọng của các phẩm chất này?” Kết quả được trình bày trong bài báo trên Vietnamnet. Tôi thử cắt bảng số liệu, dán vào Excel, làm một động tác “sort” thì cho ra danh sách về “chuẩn mực đạo đức của con người Việt Nam hiện nay” (nhấn mạnh: hiện nay) như sau:

1. Có tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa
2. Sống phải tuân theo pháp luật
3. Sống phải biết giữ nghiêm kỉ cương phép nước
4. Ham học hỏi
5. Tự hào là người dân Việt Nam
6. Tự hào về truyền thống tốt đẹp của dân tộc
7. Lối sống có văn hóa
8. Sống có kỉ luật
9. Có chí tiến thủ, cầu tiến bộ
10. Kết hợp tinh thần dân tộc và tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản
11. Cần kiệm liêm chính
12. Sẫn sàng xả thân vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội
13. Sẵn sàng vượt qua khó khăn
14. Thông minh, năng động, sáng tạo
15. Nhân ái, sẵn sàng cưu mang giúp đỡ con người
16. Vị tha, đức độ
17. Đúng mực trong đối nhân xử thế
18. Ý thức cộng đồng cố kết dòng họ - gia đình - xóm làng - Tổ quốc
19. Chịu đựng gian khổ
20. Thủy chung
21. Yêu lao động, coi trọng chất lượng và hiệu quả
22. Trung thực trong kinh doanh

Như vậy theo nhận xét của HS-SV thì chuẩn mực đạo đức số 1 của người Việt Nam hiện nay là “Có tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa”. Lại còn có chuẩn mực thứ 10 là “Kết hợp tinh thần dân tộc và tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản”. Cả hai đều liên quan đến tiêu chuẩn chính trị, chứ không phải là đạo đức. Thật thú vị. Như vậy, nếu nhìn tiêu chuẩn đạo đức là phân định giữa cái sai và cái đúng, thì những ai yêu nước mà không yêu xã hội chủ nghĩa, hay những ai không có tinh thần quốc tế vô sản nhưng đoàn kết dân tộc, thì lệch chuẩn mực đạo đức, hay nói trắng ra là “thiếu đạo đức”?

Nói như thế để thấy những vấn đề cơ bản và cũng là những sai lầm cơ bản nhất của “nghiên cứu” này. Sai lầm thứ nhất là cách đặt câu hỏi và câu trả lời. Giới nghiên cứu xã hội học có câu đại khái rằng: anh có thể tìm được câu trả lời mình thích nếu biết cách hỏi. Chẳng hạn như nếu tôi muốn “chứng minh” rằng các em HSSV yêu nước xã hội chủ nghĩa, tôi chỉ cần cho các em câu trả lời “Có tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa”, và các em không có lựa chọn nào khác, nên đành phải “tick” vào cái câu trả lời đó! Nhưng nếu tôi cho 2 câu trả lời như “Có tinh thần yêu nước và yêu dân tộc” và “có tinh thần yêu xã hội chủ nghĩa” thì các em sẽ có lựa chọn và chắc chắn tần suất câu trả lời sẽ rất khác. Nói cách khác, cái sai lầm thứ nhất của nghiên cứu này là thiếu tính khách quan.

Cái sai lầm thứ 2 là nhập nhằng giữa những câu trả lời. Chẳng hạn như làm sao các em HSSV có thể phân biệt được “Sống phải tuân theo pháp luật” và “Sống phải biết giữ nghiêm kỉ cương phép nước”, vì cả hai đều phản ảnh một khía cạnh: tôn trọng pháp luật. Ấy thế mà họ tách thành 2 câu trả lời, và cũng không ngạc nhiên khi thấy các em chọn hai câu này liền nhau.

Cái sai lầm thứ 3 là tính mập mờ. Chẳng hạn như câu trả lời “Thủy chung” là thủy chung với ai, với Nhà nước, với người yêu, hay với xã hội chủ nghĩa? Và, thế nào là thủy chung? Không ngạc nhiên khi thấy các em cho câu trả lời này vào hàng chót.

Cái sai lầm thứ 4 là kết luận. Họ (các nhà nghiên cứu) kết luận rằng “Có thể nói, kế thừa, phát triển, hiện đại, dân tộc, quốc tế, quy phạm là những tính chất điển hình trong chuẩn mực đạo đức ở con người Việt Nam,” nhưng kết quả trình bày trên và dữ liệu thực tế chẳng thấy nói gì hay có liên quan gì đến kế thừa, hiện đại cả. Thật ra, nếu kết luận cho phù hợp với dữ liệu thì có lẽ các kết quả này cho chúng ta thấy chuẩn mực đạo đức của người Việt hiện nay là yêu nước xã hội chủ nghĩa, có tinh thần thượng tôn pháp luật, lười biếng (vì ít yêu lao động) và thiếu thành thật trong kinh doanh.

Thật ra, có thể còn liệt kê vài sai lầm nữa, nhưng thiết nghĩ bao nhiêu đó cũng đủ để thấy rằng giá trị khoa học của nghiên cứu này quá thấp, nếu không muốn nói là 0. Vấn đề phương pháp lớn nhất có lẽ là những câu trả lời này thiếu tính mà giới xã hội học gọi là "internal validity", tức là hợp lí nội tại, tức là các câu trả lời không phản ảnh khái niệm gì cụ thể cả. Vả lại, đối tượng trả lời những câu hỏi này là học sinh - sinh viên, và những trả lời của họ chỉ phản ảnh quan điểm cũng như cách nhìn của một nhóm có học. Nói cách khác, kết quả này khó mà khái quát hóa cho đại đa số người Việt được, và đây chính là vấn đề "external validity" (hợ lí ngoại tại), và cũng chính là một phản bác lại kết luận của tác giả. Còn cho rằng nghiên cứu đã được lặp lại 2 lần trong 2 năm thì điều này không nói lên giá trị khoa học mà chỉ nói lên độ reliability của câu hỏi mà thôi. Ai làm về qualative research cũng đều biết điều căn bản này.

Thật ra, theo tôi thì chẳng có thể kết luận gì từ nghiên cứu này. Thật vậy, tôi cũng từng tham gia thiết kế và thực hiện những nghiên cứu loại mà chúng tôi gọi là “soft” hay qualitative như thế này, nhưng tôi thật không hiểu nổi những kết quả được mô tả trong bài báo có ý nghĩa gì. Nó không có ý nghĩa, chẳng những vì công trình nghiên cứu thiếu tính khoa học, mà còn vì sự nhập nhằng giữa hai khía cạnh tuyên truyền chính trị và đạo đức xã hội.

NVT

Thứ Năm, 3 tháng 12, 2009

Tiêu chuẩn giáo sư ở Việt Nam có nhiều khác biệt

Hôm nay thấy Tuần Việt Nam (TVN) đăng bài viết về tiêu chuẩn giáo sư của tôi, vốn nằm trong loạt bài về giáo dục đại học. TVN biên tập bài này ngắn hơn và theo tôi thì cũng ok. Tiêu chuẩn giáo sư ở Việt Nam có nhiều khác biệt? Do đó, dưới đây, tôi trình bày bản đầy đủ hơn để các bạn tham khảo.

NVT

===

Hiện nay, chúng ta có hơn 8000 GS/PGS. Nếu theo tiêu chuẩn nước ngoài (mỗi GS/PGS phải công bố ít nhất 1 bài báo khoa học) thì chúng ta phải có hơn 8000 bài báo khoa học trên các tập san quốc tế. Nhưng trong thực tế, số ấn phẩm khoa học xuất phát từ Việt Nam trên các tập san khoa học quốc tế hiện nay là khoảng 1000 bài! Con số này chỉ bằng 1/3 Thái Lan và 1/6 Singapore. Chúng ta cần phải xem tiêu chuẩn nghiên cứu khoa học là tiêu chuẩn số 1 trong việc đề bạt chức danh GS/PGS.

Bất bình thường …

Cuối năm 2008, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tiêu chuẩn và thủ tục bổ nhiệm chức danh giáo sư (GS) và phó giáo sư (PGS). Trong quyết định này, có một số tiêu chuẩn cụ thể và một số không cụ thể. Những tiêu chuẩn cụ thể như một giáo sư phải có bằng tiến sĩ trên 3 năm, và đã hướng dẫn ít nhất 2 nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ.

Một trong những tiêu chuẩn thiếu tính cụ thể là “có đủ số công trình khoa học quy đổi theo quy định của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong đó có ít nhất 50% số công trình khoa học quy đổi từ các bài báo khoa học và 25% số công trình khoa học quy đổi được thực hiện trong ba năm cuối tính đến thời điểm hết hạn nộp hồ sơ.” Thiếu tính cụ thể vì ở đây, Quyết định không đề cập đến “công trình khoa học” là gì và cách qui đổi điểm ra sao.

Trong bài trước, tôi có nhận xét rằng Hội đồng chức danh giáo sư Nhà nước (HĐCDGSNN) hình như chưa quan tâm đúng mức đến các tiêu chuẩn về nghiên cứu khoa học (NCKH) khi xét phong hay đề bạt chức danh GS/PGS, và điều này là một điều bất bình thường. Bất bình thường vì hầu như khắp nơi trên thế giới, các đại học đều dựa vào thành tựu NCKH và thành tích giảng dạy làm 2 tiêu chuẩn chính để đề bạt chức danh khoa bảng. Thành tựu NCKH được phản ảnh qua số lượng và chất lượng ấn phẩm khoa học mà ứng viên đã công bố trên các tập san quốc tế (gọi tắt là “công bố quốc tế”).

Về công bố quốc tế, cần phải nhấn mạnh sự khác biệt giữa (a) các bài báo đăng trong các hội nghị (gọi là conference proceedings hay tương tự), và (b) những bài báo công bố trên các tập san khoa học có bình duyệt nghiêm chỉnh (còn gọi là peer-reviewed journal). Khi nói đến “công bố quốc tế”, người ta chỉ nói đến những bài báo ở dạng (b). Cũng có ngành khoa học xem những bài báo ở dạng (a) là “công bố quốc tế” nhưng phải là các hội nghị lớn có uy tín, có bình duyệt hẳn hoi, và được cộng đồng của ngành đó công nhận. Trong ngành y, tất cả các bài báo trong các hội nghị -- dù lớn hay nhỏ -- đều không bao giờ được xem là “công bố quốc tế”.

Nhưng có dấu hiệu cho thấy ở Việt Nam, có không ít trường hợp mà ứng viên được phong hàm GS/PGS chỉ có công bố ở dạng (a) và chưa bao giờ công bố một bài báo khoa học nào trên các tập san quốc tế. Theo tôi, chỉ dựa vào những bài báo trong các hội nghị, dù là hội nghị quốc tế mà không có bình duyệt, để làm cơ sở cho việc phong hàm khoa bảng là một điều bất bình thường.

Vậy câu hỏi đặt ra là ở các nước Âu Mĩ người ta làm như thế nào? Ở các nước như Mĩ hay Úc, muốn đề bạt vào các chức vụ khoa bảng như GS/PGS, ứng viên phải hội đủ một số điều kiện và tiêu chuẩn. Những điều kiện và tiêu chuẩn này thường không cố định hay cụ thể, mà còn tùy thuộc vào từng địa phương, đẳng cấp của trường đại học, và bộ môn khoa học. Chẳng hạn như mặc dù điều kiện đầu tiên là ứng viên phải có văn bằng tiến sĩ, nhưng trong các bộ môn như luật khoa, kinh tế hay y khoa, có khi ứng viên chỉ có bằng thạc sĩ (thậm chí cử nhân) cũng có thể xin đề bạt vào các chức vụ GS/PGS.

Điều kiện thứ hai là thời gian. Thông thường, ứng viên thường phải trải qua ít nhất hai năm nghiên cứu sau khi xong học vị tiến sĩ để có thể xin đề bạt lên chức vụ giảng sư (hay “assistant professor”). Thời gian cần thiết để một assistant professor được đề bạt lên PGS thường là ít nhất 3 năm và cao nhất là 6 năm. Từ PGS lên GS, thời gian cần thiết ít nhất là 5 năm. Những con số trên đây chỉ là những qui định rất chung chung, bởi vì trong thực tế, nó còn tùy thuộc vào từng cá nhân ứng viên và nhu cầu của bộ môn khoa học. Trong các bộ môn như công nghệ thông tin, y học, kinh tế, v.v… thời gian tối thiểu có thể ngắn hơn những qui định chung trên đây.

...Và bình thường

Chức danh giáo sư như đề cập trong bài trước dành cho những người làm công việc giảng dạy đại học và nghiên cứu khoa học. Do đó, các đại học có chính sách công nhận cống hiến của nhiều thành phần khác nhau, và họ đề ra 3 ngạch để đề bạt chức danh giáo sư: ngạch nghiên cứu (research track), ngạch giảng dạy (teaching track), và ngạch hỗn hợp giữa nghiên cứu và giảng dạy.

Việc phân ngạch quan trọng, vì có liên quan đến việc xác định tiêu chuẩn đề bạt. Chẳng hạn như những người xin đề bạt qua ngạch giảng dạy thì tiêu chuẩn về nghiên cứu khoa học sẽ khác (thấp hơn) với tiêu chuẩn dành cho những người chuyên làm nghiên cứu khoa học và ít giảng dạy.

Về tiêu chuẩn chung, để được đề bạt vào các chức vụ khoa bảng GS/PGS, ứng viên phải tự chứng minh và được đánh giá là những nhà khoa học hay nhà giáo xuất sắc:

  • Để trở thành một assistant professor (hay lecturer bên Úc và Anh), ứng viên phải cung cấp bằng chứng cho thấy mình xuất sắc trong NCKH, giảng dạy, và uy danh được thừa nhận trong phạm vi trường đại học và quốc gia ;
  • Để được đề bạt vào chức associate professor (tức PGS), ứng viên phải cung cấp bằng chứng cho thấy mình xuất sắc trong NCKH, giảng dạy, và uy danh được thừa nhận trong phạm vi quốc gia và quốc tế, có đóng góp cho việc phát triển chuyên môn, có công trong việc đào tạo sinh viên cấp tiến sĩ ;
  • Để được đề bạt từ PGS lên GS (professor), ngoài thành tích xuất sắc trong NCKH được đồng nghiệp quốc tế công nhận, ứng viên còn phải chứng minh cho thấy mình có khả năng lãnh đạo chuyên ngành trên trường quốc tế.
Về tiêu chuẩn "cụ thể", đề bạt GS/PGS và giảng sư, các đại học thường dựa vào 4 tiêu chuẩn chính: Thành tích hoạt động khoa học, giảng dạy và quản lí bộ môn, khả năng thu hút tài trợ cho nghiên cứu, và hoạt động cộng đồng.

Thành tích hoạt động khoa học được đánh giá bằng các tiêu chí như số lượng và chất lượng bài báo khoa học đã công bố trên các tập san khoa học quốc tế, số lượng bằng phát minh (patents of invention), uy danh và sự công nhận của giới chuyên môn trong ngành.

Không có trường nào có qui định cụ thể ứng viên phải có bao nhiêu bài báo khoa học để được đề bạt, nhưng thông thường, những con số được "hiểu ngầm" là assistant professor phải có từ 5 bài báo trở lên, PGS ít nhất là 20, và GS thì ít nhất là 50.

Chất lượng bài báo thường được đánh giá bằng hệ số ảnh hưởng (impact factor) của tập san mà bài báo khoa học được công bố. Hệ số ảnh hưởng của tập san cũng tùy thuộc vào bộ môn khoa học (chẳng hạn như các tập san thuộc bộ môn khoa học thực nghiệm thường có hệ số ảnh hưởng cao hơn các tập san trong các ngành khoa học tự nhiên và toán học). Cho nên một cách đánh giá chất lượng khác là tính số lần các nhà khoa học khác trích dẫn bài báo (citations). Số lần trích dẫn nhiều cũng có nghĩa là công trình nghiên cứu có ảnh hưởng lớn trong chuyên ngành. Nếu ứng viên công bố toàn những bài báo mà không ai trích dẫn thì giá trị của chúng cũng chẳng cao hơn con số 0 (vô dụng) bao nhiêu !

Trong bài trước, tôi đã nói qua chỉ số H (H index), vốn hiện được sử dụng để đánh giá thành tựu nghiên cứu khoa học của một cá nhân. Chỉ số H còn được sử dụng rộng rãi trong việc xét đề bạt và cung cấp tài trợ cho nghiên cứu khoa học. Theo các chuyên gia, một PGS phải có chỉ số H khoảng 12, và một GS nên có chỉ số H từ 18 trở lên.

Khả năng lãnh đạo ngành cũng quan trọng. Một giáo sư phải là một nhà lãnh đạo khoa học về một lĩnh vực hẹp nào đó được cộng đồng khoa học quốc tế công nhận. Công nhận ở đây có nghĩa là được mời nói chuyện trong các hội nghị quốc tế mà do ban tổ chức chi trả, hay được mời làm chủ tọa trong các hội nghị quốc tế. Tiêu chuẩn về giảng dạy thì khó đánh giá hơn, bởi vì người đánh giá chính là sinh viên, và rất ít khi các trường đại học tổ chức những cuộc bình bầu thầy cô qua hỏi ý kiến sinh viên một cách có hệ thống! Nhưng cũng có thể đánh giá qua việc ứng viên khuyến khích sinh viên đào sâu suy nghĩ, hay đóng vai trò hàng đầu trong việc phát triển khóa học trong phạm vi trường đại học hay quốc gia. Tôi đã thấy nhiều ứng viên đem cả các thước phim DVD mà họ giảng dạy để làm bằng chứng về khả năng giảng dạy cho hội đồng khoa bảng xét duyệt.

Tiêu chuẩn giảng dạy còn liên quan đến thành tựu đào tạo nghiên cứu sinh cấp thạc sĩ và tiến sĩ. Nhưng không chỉ đơn thuần là con số, mà cần phải trình bày dữ liệu về thành tựu của những nghiên cứu sinh này hiện giờ ở đâu, làm gì, thành đạt gì trong sự nghiệp. Ngoài ra, ứng viên còn phải trình bày số nghiên cứu sinh hậu tiến sĩ (postdoc) đến “đầu quân” làm việc cho nhóm của mình, và sự nghiệp của các postdoc này hiện nay như thế nào. Thu hút tài trợ cho nghiên cứu có liên quan mật thiết với thành tích hoạt động khoa học: Nhà khoa học có thành tích khoa học cao dễ xin tài trợ và có khả năng thu hút tài trợ nhiều hơn nhà khoa học mới ở bước đầu sự nghiệp. Thông thường một PGS thường chủ trì những công trình nghiên cứu lên đến hàng trăm ngàn đô-la, và một GS thường chủ trì những công trình hàng triệu đô-la. Tuy nhiên, số tiền thu hút được còn tùy thuộc vào ngành khoa học. Đối với những ngành khoa học lí thuyết thì số tiền tài trợ không thể “dồi dào” như các ngành khoa học thực nghiệm.

Giáo sư đại học không nên chỉ ngồi trong tháp ngà, mà còn phải đóng góp vào các hoạt động cộng đồng. "Cống hiến cộng đồng" ở đây có nghĩa là GS phải tích cực đóng góp vào những hoạt động nhằm phát triển mối liên hệ giữa đại học và cộng đồng, tham gia vào việc phát triển các hiệp hội chuyên ngành, và đóng góp vào những bàn luận về các vấn đề xã hội, kinh tế và chính trị ở bình diện quốc gia và quốc tế. Cống hiến cho chuyên ngành cũng là một nhiệm vụ của giáo sư. Do đó, ứng viên GS/PGS cần phải trình bày bằng chứng về những đóng góp của mình cho chuyên ngành qua những việc làm như bình duyệt bài báo khoa học cho các tập san và phục vụ trong ban biên tập tập san.

Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng tiêu chuẩn này tương đối chủ quan vì không thể cân đo đong đếm được ; do đó, dù được xem là một tiêu chuẩn, trọng lượng của tiêu chuẩn này trong việc đề bạt chức vụ khoa bảng không mấy cao.Nói tóm lại, trong 4 tiêu chuẩn này, thành tích hoạt động khoa học được xem là tiêu chuẩn số 1, còn các tiêu chuẩn khác cũng được xem xét nhưng trọng lượng không cao. Một số trường đòi hỏi ứng viên phải đạt được mức độ xuất sắc (excellence) ít nhất là hai tiêu chuẩn để được xét duyệt tiến phong chức danh GS. Ứng viên chỉ xuất sắc một tiêu chuẩn thì không được xét đơn đề bạt. Một số tiêu chuẩn cụ thể cho từng cấp bậc GS có thể tóm lược như sau:

Để được đề bạt lên chức “assistant professor”, ứng viên phải có công bố ít nhất là 5 bài báo khoa học mà ứng viên là tác giả số một của bài báo. Tất nhiên, khi nói đến "bài báo khoa học" ở đây là đề cập đến những bài báo trên các tập san có cơ chế bình duyệt nghiêm chỉnh (còn gọi là peer-review system), chứ không phải những bài báo trên các báo chí trong nước hay của trường, càng không phải là những tạp chí phổ thông dành cho công chúng. Ngoài ra, ứng viên còn phải chứng minh mình có khả năng giảng dạy, có khả năng phát triển course học hữu hiệu cho khoa. Các tiêu chuẩn về thu hút tài trợ và hoạt động cộng đồng cũng được xem xét, nhưng không phải là tiêu chuẩn hàng đầu, bởi vì ứng viên còn trong giai đoạn "tập sự".

Để được đề bạt lên chức danh PGS, ứng viên cần phải có ít nhất 20 bài báo khoa học trên các tập san quốc tế (có bình duyệt), và ít nhất là 30% trong số này phải trên các tập san số một trong ngành. Về giảng dạy, ứng viên phải chứng tỏ mình có khả năng giảng dạy, và đã đào tạo thành công sinh viên thạc sĩ và ít nhất là đào tạo thành công một tiến sĩ. Ngoài các tiêu chuẩn về nghiên cứu và giảng dạy, ứng viên còn phải chứng minh mình có uy tín trong phạm vi quốc gia và quốc tế, tức là được mời giảng dạy tại các đại học hay viện nghiên cứu khác (ngoài trường đại học). Ứng viên cũng phải chứng minh mình đã có cống hiến góp phần nâng cao tri thức cho quần chúng qua các hoạt động cộng đồng hay ngoài đại học, như làm cố vấn cho các cơ quan chính phủ, công ty kĩ nghệ, hay viết báo cho các báo phổ thông nhằm phổ biến kiến thức. Ứng viên còn phải chứng tỏ mình có cống hiến cho chuyên ngành như tham gia bình duyệt báo khoa học cho các tập san quốc tế, tham gia trong ban chấp hành các hiệp hội chuyên môn, và đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức hội nghị, v.v…

Từ PGS lên GS là một bước nhảy vọt tương đối lớn, cho nên tiêu chuẩn cũng càng cao. Tuổi đời trung bình của một GS là 55 ; rất ít ai được đề bạt chức danh GS trước độ tuổi 40. Về tiêu chuẩn nghiên cứu bất thành văn, thông thường các ứng viên phải có ít nhất là 50 bài báo khoa học, và trong số này ít nhất là 50% phải trên các tập san số một trong ngành. Chỉ số H trung bình của một GS các trường đại học lớn bên Mĩ thường là 20 trở lên. Số lượng bài báo phải đều hàng năm, chứ không phải bất thường (điều này chứng tỏ ứng viên có khả năng hoạt động khoa học về lâu về dài)!

Về đào tạo, ứng viên GS phải đào tạo thành công ít nhất là 3 tiến sĩ trong thời gian giữ chức PGS. Ứng viên phải chứng minh đã từng chủ trì các công trình nghiên cứu lớn. Ngoài các hoạt động cộng đồng và cố vấn cho chính phủ, quan trọng hơn hết ứng viên phải chứng minh mình có uy danh trên trường quốc tế. Nói cách khác, ứng viên phải từng được mời giảng dạy tại các đại học khác, được mời làm chủ tọa (chair) các hội nghị chuyên môn hay được mời làm phát biểu viên chính (keynote speaker) trong các hội nghị chuyên ngành, được bổ nhiệm vào ban biên tập của các tập san khoa học quốc tế, và được mời bình duyệt các dự án nghiên cứu khoa học.

Tiêu chuẩn GS ở VN: Có nhiều khác biệt

Đối chiếu các điều kiện và tiêu chuẩn trên đây với các tiêu chuẩn đề bạt GS ở nước ta, ai cũng thấy có nhiều khác biệt, nhất các tiêu chuẩn liên quan đến hoạt động NCKH. Chẳng hạn như trong một bài phỏng vấn đăng trên VietNamNet, GS Đỗ Trần Cát cho biết : “Mỗi ứng viên cho chức danh GS phải có 2 điểm - tương đương với hai công trình - đăng trong các tạp chí uy tín”, và mỗi ngành chỉ có hai “tạp chí uy tín” ở trong nước, hiểu theo nghĩa “nếu đăng ở đấy thì nó khó, chất lượng cao hơn. Còn việc chọn đâu là hai tạp chí uy tín của mỗi ngành thì do hội đồng ngành đề xuất, hội đồng thường trực sẽ thông qua. Còn các bài báo đăng ở tạp chí khoa học ngoài nước tất nhiên là không hạn chế rồi”. Tôi nghĩ tiêu chuẩn này quá … thấp cho một GS. Ngay cả tiêu chuẩn "ít nhất 12 điểm công trình" cho một GS cũng còn quá thấp.Đành rằng chúng ta không thể áp dụng các tiêu chuẩn của các trường đại học lớn ở các nước tiên tiến vào hệ thống bình duyệt chức danh khoa bảng ở Việt Nam, nhưng chúng ta cần phải có một hệ thống đánh giá thành tựu nghiên cứu khoa học và giảng dạy khách quan hơn và theo chuẩn mực quốc tế.

Chúng ta đang có ước vọng nâng cao một số đại học thành “đẳng cấp quốc tế.” Yếu tố chính để một đại học được công nhận là “world class” (đẳng cấp quốc tế) là nghiên cứu khoa học phải có chất lượng tốt, và nhất là đội ngũ giáo sư phải có đẳng cấp quốc tế. Yếu tố để khẳng định đẳng cấp của một giáo sư chính là nghiên cứu khoa học qua công bố quốc tế. Đó cũng chính là lí do tại sao các đại học ở nước ngoài đặt nặng tiêu chuẩn nghiên cứu khoa học khi tiến phong chức danh GS/PGS.

Ở nước ta, tiêu chuẩn nghiên cứu khoa học chưa được xem xét là quan trọng khi xét phong GS/PGS. Hiện nay, chúng ta có hơn 8000 GS/PGS. Nếu theo tiêu chuẩn nước ngoài (mỗi GS/PGS phải công bố ít nhất 1 bài báo khoa học) thì chúng ta phải có hơn 8000 bài báo khoa học trên các tập san quốc tế. Nhưng trong thực tế, số ấn phẩm khoa học xuất phát từ Việt Nam trên các tập san khoa học quốc tế năm nay (2009) chỉ 1165 bài (năm ngoái có 1178 bài)! Con số này chỉ bằng 1/3 Thái Lan và 1/6 Singapore.

Dẫn chứng trên dẫn đến một đề nghị mà tôi muốn lặp lại ở đây: cần phải xem công bố quốc tế là tiêu chuẩn số 1 để đề bạt chức danh GS/PGS. Đành rằng cũng cần phải xem xét đến các điều kiện mang tính địa phương trong khi đề bạt, nhưng các hoạt động khoa học lại mang tính quốc tế, và không có lí do gì các thước đo khách quan mà đa số nước trên thế giới đang sử dụng không áp dụng cho nước ta.

NVT

Thứ Tư, 2 tháng 12, 2009

Linh tinh chuyện báo chí

Chuyện tiêu đề bài báo

Hôm nay đọc báo mới biết là bài viết về chuyện phong hàm giáo sư của tôi đã đăng trên TVN, nhưng cái tiêu đề hơi sốc: “80% giáo sư Việt chưa xứng tầm quốc tế”. Thật ra, tôi không có viết câu đó, mà tôi chỉ trích lại phát biểu của Gs Hoàng Tụy mà thôi.

Tuy nhiên, tôi phải khen người đặt tiêu đề cho bài viết, vì người này rõ ràng là “có nghề” làm báo. Tôi nghĩ đến 2 cách đặt tiêu đề: (a) “20% giáo sư Việt Nam xứng tầm quốc tế”, và (b) “80% giáo sư Việt Nam chưa xứng tầm quốc tế”. Tiêu đề thứ nhất mang tính tích cực hơn (ví “xứng tầm”), còn tiêu đề thứ hai thì tiêu cực một chút. Nhưng con số 20% không ấn tượng bằng 80%. Do đó, nếu muốn thu hút độc giả, người làm báo phải tìm một con số hay cách nói gây sốc hay nói theo tiếng Anh là sensationalization một chút. Nếu nói “xứng tầm” thì chắc chẳng có gì để làm thông tin, nhưng nói “chưa xứng tầm” thì chắc chắn đó là một thông tin, một cái “news”. Mà, tâm lí người đọc thì chỉ thích những cái gì có thông tin và giật gân. Do đó, người đặt tiêu đề này rõ ràng là nắm lấy được tâm lí người đọc, nên chọn cách đặt tiêu đề nhằm thu hút độc giả, chứ trong thực tế thì câu nói đó chỉ là một phần nhỏ trong nội dung bài viết.

đến chuyện ái tử thi

Câu chuyện về người đàn ông ôm tử thi 7 năm (hay 5, hay 6 năm, tùy theo báo nào viết) lại rộ lên. Có người khẳng định rằng người đàn ông đó không sai, nhưng cũng có người đề nghị "Hãy trả người đã chết về nơi của họ". Có lẽ ý kiến gây ồn ào nhất là của Nhà văn Phan Thị Vàng Anh trong bài “Ai ôm xác ai” đặt một loạt câu hỏi cho phóng viên Kim Dung như: “làm sao từ trường hợp của ông Vân mà bạn có thể quy về chứng Necrophilia”, “Bạn có tìm được tài liệu nào về việc làm tình với một bộ cốt không?”, “Và bạn lấy đâu bằng chứng để nói việc ‘ôm’ đồng nghĩa với 'làm tình'”, v.v…

Tôi thấy cách đặt câu hỏi cho Kim Dung không công bằng, bởi vì trong bài báo đó không có đoạn nào mà tác giả khẳng định rằng người đàn ông đó mắc chứng “ái tử thi”. Phóng viên Kim Dung chỉ đơn giản tường thuật sự việc và trích dẫn ý kiến của người khác. Còn hỏi “Bạn có tìm được tài liệu nào về việc làm tình với một bộ cốt không” thì nếu chịu khó tham khảo y văn cũng có đấy. Nhưng Kim Dung là phóng viên, chứ đâu phải là bác sĩ hay nhà khoa học; do vậy, đặt câu hỏi đó cho phóng viên chẳng khác gì làm khó người ta một cách thiếu công bằng.

Ngay sau khi đọc bản tin, tôi chỉ nghĩ những gì mô tả là gần với hội chứng “ái tử thi”, chứ làm sao dám khẳng định được. Sau đó, tôi đã gửi email hỏi đồng nghiệp và các chuyên gia tâm thần, ai cũng nói những gì mô tả trong bài báo quả thật là rất gần với hội chứng ái tử thi. Có người còn đoán ông này có thể có vấn đề về tâm thần, và quả thật bài báo kế tiếp trên Người lao động phản ảnh khía cạnh này.

Vàng Anh nói rằng không nên nhân danh cái bình thường để làm nhục người khác, khi thấy người ta khác thường. Tôi đồng ý với ý kiến này (và tôi thấy quan điểm này khá phổ biến trong giới đồng tính luyến ái ở phương Tây chống lại những ai kì thị giới đồng tính luyến ái). Nhưng ở đây có 2 điều cần bàn: thế nào là bình thường và bất bình thường và thế nào là làm nhục. Tôi nghĩ phân biệt giữa “bình thường” và “bất bình thường” đôi khi cũng không dễ. Hiểu theo nghĩa phổ thông thì bất bình thường là những gì đi ra ngoài cái “norm” (thông thường), nhưng những cái norm còn tùy thuộc vào văn hóa địa phương và thời gian. Chẳng hạn, đàn ông Phi châu mặc đồ màu hồng là bình thường ở Phi châu, nhưng hơi bất bình thường ở các nước Âu châu. Hay như đồng tính luyến ái ban đầu là hiện tượng bất bình thường, nhưng theo thời gian thì … bình thường. Tuy nhiên, có những điều không (hay rất ít) thay đổi theo thời gian và không gian, như an táng người quá cố. Trong bất cứ xã hội hiện đại nào, người chết đều được an táng; có nơi còn có luật pháp về an táng. Do đó, hành động giữ xác tử thi trong nhà, dù là được bọc bằng thạch cao, phải được xem là bất bình thường trong bất cứ xã hội hiện đại nào. Hiểu theo nghĩa này thì quả thật hành động của người đàn ông kia quả là bất bình thường. Tôi nghĩ không ai gây nhục nhã cho ông ấy cả. Thật ra, ông ấy còn mời phóng viên đến để kể lại câu chuyện và thậm chí còn “khoe” việc ông làm. Do đó, những gì Vàng Anh cáo buộc phóng viên Kim Dung hình như chẳng có cơ sở nào đáng tin cậy.

Dù tên hội chứng là gì đi nữa, dù là ái tử thi ở dạng và mức độ nào, thì sự thật là người đàn ông đó đã làm một việc bất bình thường. Chưa nói đến chuyện “thuần phong mĩ tục” và qui ước xã hội bình thường, chỉ việc ông ôm giữ tử thi trong nhà có tiềm năng gây ô nhiễm môi trường và sức khỏe cho chính ông cũng đủ để cộng đồng có lí do yêu cầu ông trả xác người quá cố về nơi an nghỉ cuối cùng.

NVT

Văn hóa sợ hãi trong mùa đại dịch

Tuần trước, trong khi đại dịch cúm A/H1N1 đang vào thời cao điểm, trên một chuyến xe điện, người viết bài này hắt hơi. Một hành khách ở hàng ghế phía trước ngoảnh mặt lại nhìn tôi với cặp mắt lo sợ, như là tôi đã bị nhiễm virus cúm heo và đang lây lan sang cô ta. Trong cái nhìn tò mò của hành khách trong toa xe, tôi giải thích cho cô ấy biết rằng đó không phải là triệu chứng của cúm heo mà chỉ là một phản ứng nhất thời và ngẫu nhiên mà thôi, chắc chắn không làm ai phải chết. Tôi cố ý nói vừa đủ để các hành khách chung quanh nghe. Cô ta quay lại xin lỗi tôi. Câu chuyện nhỏ nhưng có lẽ khá phổ biến trên phản ảnh một khía cạnh của “văn hóa sợ hãi” đang bao trùm cộng đồng về một trận đại dịch đang xảy ra.

Trong vài chuyến bay từ Úc về Việt Nam vài tháng qua, tôi vẫn thấy hành khách và tiếp viên Vietnam Airlines bịt miệng và che mặt bằng khẩu trang. Tuy nhiên, khi bay với các hãng khác như Singapore Airlines, United Airlines, hay Qantas, tôi không thấy tiếp viên nào bịt miệng che mặt như thế, dù có một số rất ít khách dùng khẩu trang.

Tuy có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy đeo khẩu trang không có tác dụng phòng chống nhiễm virus ở cộng đồng, nhưng người ta vẫn đeo khẩu trang. Nhưng có thể khẩu trang có hiệu ứng tâm lí. Khi chúng ta nhìn thấy ai đó đeo khẩu trang, có lẽ chúng ta nghĩ rằng người đó không muốn chúng ta đến gần. Do đó, cách tốt nhất là chúng ta giữ một “khoảng cách an toàn” với người đó để khỏi bị phiền phức và tránh nghi ngờ. Cái hiệu ứng tâm lí này có thể là một cơ chế giúp giảm lây lan virus trong cộng đồng, nhưng rất tiếc là cho đến nay chúng ta vẫn chưa có bằng chứng khoa học để nói như thế!

Hiệu ứng tâm lí quan trọng. Có khi một cái hắt hơi cũng làm ảnh hưởng đến chính sách quốc gia. Một công trình nghiên cứu mới xuất bản tuần này cho thấy quả thật công chúng có xu hướng hoảng sợ cúm A/H1N1 chỉ vì … một cái hắt hơi! Chỉ cần nghe một tiếng hắt hơi, tâm trí chúng ta trở nên hoang mang về nguy cơ một trận đại dịch. Cái hắt hơi nhỏ như thế cũng có thể làm cho chúng ta lo lắng về những bệnh chẳng liên quan gì đến dịch cúm, thậm chí thái độ chính trị.

Ngày 7/5/2009 khi dịch cúm A/H1N1 lan rộng đến 24 nước trên thế giới, một nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Michigan tiến hành một thí nghiệm độc đáo. Họ ngẫu nhiên tìm đến 26 người từng nghe hắt hơi, và 24 người chưa bao giờ nghe hắt hơi, và nhờ họ trả lời một số câu hỏi. Nhóm từng nghe hắt hơi đánh giá rằng nguy cơ mà họ nhiễm bệnh từ người hắt hơi là 41% (nhưng trong thực tế thì nguy cơ chỉ khoảng 25%). Những người này (từng nghe hắt hơi) cũng ước tính nguy cơ mắc bệnh tim mạch và tai nạn xe cộ cao hơn những người không nghe hắt hơi. Họ cũng là những người thiếu tin tưởng vào hệ thống y tế của Mĩ.

Sau đó một tháng, khi dịch cúm A/H1N1 lan rộng gấp hai lần so với trước đó 1 tháng, nhóm nghiên cứu trên lại thực hiện một nghiên cứu khác ở các siêu thị. Lần này, họ hỏi những người đi mua sắm một số câu hỏi ngắn. Có 23 người đưa câu hỏi -- và chỉ đưa câu hỏi chứ không làm gì khác -- cho người qua đường. Một nhóm khác, có 24 người cũng đưa câu hỏi cho người qua đường nhưng họ giả bộ hắt hơi (và có che miệng bằng tay).

Câu hỏi đầu tiên hỏi đối tượng có muốn chính phủ liên bang chi ra 1.3 tỉ USD để sản xuất vaccine hay là để tạo ra công ăn việc làm cho dân chúng. Kết quả cho thấy 50% số đối tượng được người hắt hơi hỏi trả lời rằng họ muốn chính phủ tiêu tiền sản xuất vaccine; nhưng chỉ có 17% trong nhóm đối tượng mà người đưa câu hỏi không hắt hơi muốn chính phủ tiêu tiền cho vaccine.

Những kết quả nghiên cứu trên đây cho thấy rõ ràng rằng những sự kiện nhỏ thường ngày như hắt hơi có thể gia tăng những mối nguy cơ không liên đới, bởi vì nó (hắt hơi) làm cho chúng ta lo ngại về một đe dọa lớn như đại dịch. Cảm tính của chúng ta chịu sự chi phối bởi khả năng đánh giá nguy cơ của chúng ta. Với cơ chế đó, cảm giác về một mối nguy cơ làm cho chúng ta đánh giá một nguy cơ khác. Hắt hơi trong thời kì đại dịch làm cho chúng ta lo ngại về những mối hiểm nguy khác như bệnh tim và tội phạm.

Con người nói chung có xu hướng nghĩ rằng chúng ta là những sinh vật cao quí nhất, có một không hai. Nhưng sự thật thì không phải như thế, con người chúng ta không tồn tại một môi trường hộp hay bốn bức tường cô lập. Chúng ta phụ thuộc vào các sinh vật khác, kể cả thực vật, để tồn tại. Cuộc sống và sự sống là một hàm số khổng lồ, mà trong đó có những mối tương tác phức tạp và đa tầng chúng ta không thể nào hiểu hết. Trong mối liên hệ đa chiều đó, con người không thể nào thoát khỏi những hệ lụy từ một cá nhân khác. Nói cách khác, con người là “sản phẩm” của những mối tương tác xã hội. Chúng ta là những sinh vật, nhưng sự hiểu biết, ý nghĩa và cảm nhận của chúng ta về tình trạng an nguy tùy thuộc vào môi trường sống, phụ thuộc vào cá nhân khác trong xã hội.

Sợ hãi là một “phó sản” của những mối tương tác xã hội, nhưng bản chất của sợ hãi là cảm nhận: một khi chúng ta cảm thấy mình có nguy cơ cao mắc bệnh nào đó, chúng ta cảm thấy sợ hãi, dù xác suất mắc bệnh rất thấp. Tâm lí học cho biết chúng ta thường sợ những gì chúng ta không hay chưa biết. Khoa học về H1N1 vẫn còn trong giai đoạn phôi thai, chúng ta không thấy con virus ra sao, và chưa biết vaccine có hiệu quả như thế nào, cho nên, sợ hãi cúm A/H1N1 là một điều hoàn toàn có thể hiểu được và giải thích được bằng tâm lí. Nhưng để cho nỗi sợ hãi đó ám ảnh việc làm thường ngày của chúng ta và làm ảnh hưởng tiêu cực đến mối tương tác xã hội của chúng ta thì nỗi sợ đó đã trở thành một cái bệnh. Điều đáng mừng là bệnh này có thể tự điều trị, và phương pháp điều trị là lí trí. Những cái khẩu trang, những thái độ tránh né cái hắt hơi của người hành khách ngồi bên không làm giảm nguy cơ nhiễm bệnh (nếu có nguy cơ), nhưng có thể là những động thái che dấu thói đạo đức giả và tính ích kỉ của con người.

Trịnh Công Sơn lúc sinh thời từng nói một câu rất bình thường nhưng hàm chứa một thông điệp có ích cho đời sống trong thời đại dịch: Sống trong đời sống này, điều quan trọng nhất là phải tử tế với nhau.

NVT