Thứ Hai, 3 tháng 8, 2009

Chuyện phản biện

Ngày 24/7/2009, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 97/2009/QĐ-TTg ban hành Danh mục các lĩnh vực cá nhân được thành lập tổ chức khoa học và công nghệ. Theo Quyết định này, có 7 lĩnh vực cá nhân được thành lập tổ chức khoa học và công nghệ: Khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, khoa học nhân văn, khoa học kĩ thuật và công nghệ, khoa học y, dược và sức khỏe, khoa học nông nghiệp, dịch vụ khoa học và công nghệ.

Là người hay “phản biện” những vấn đề y tế, khoa học, và giáo dục nên tôi đọc bản tin đó như là một tin vui. Nhưng đọc kĩ thì quả là “nói dzậy mà không phải dzậy” nhé! Điều thứ 2 trong Quyết định viết rõ như thế này: “[…] Nếu có ý kiến phản biện về đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước cần gởi ý kiến đó cho cơ quan Đảng, Nhà nước có thẩm quyền, không được công bố công khai với danh nghĩa hoặc gắn với danh nghĩa của tổ chức khoa học và công nghệ”. Tôi tự hỏi nếu gọi là “phản biện” mà không được công bố công khai thì đâu thể gọi là phản biện được.

Cách đây hơn 1 năm, tôi có tham gia nhóm nghiên cứu của thời báo kinh tế Sài Gòn dưới sự bảo trợ của cựu thủ tướng Võ Văn Kiệt, nhưng chỉ vài tháng hoạt động chưa đâu đến đâu thì đột nhiên đóng cửa một cách không kèn không trống.

Mới đây, một nhóm phản biện độc lập về giáo dục đã có giấy phép đàng hoàng, có ban bệ chuyên môn, và người chủ trương đã báo cho Bộ Giáo dục Đào tạo biết đề tài phản biện, nhưng gần nửa năm sau, Bộ vẫn im hơi lặng tiếng, không trả lời.

Do đó, tôi nghĩ thà nói thẳng ra là không cho phép các cá nhân thành lập các nhóm phản biện thì còn hay hơn là nói là cho phép, nhưng không được nói. Tôi đang thắc mắc không biết cái mô hình “cho mà không cho” này xuất phát từ đâu. Phần lớn những gì Việt Nam làm đều bắt chước từ [hay làm giống như] Trung Quốc. Chẳng hạn như việc có những biện pháp mạnh tay trong việc chống dịch cúm A/H1N1, cách Việt Nam làm y chang như Trung Quốc. Có phải cái mô hình “cho mà không cho” này là từ … Trung Quốc không?

NVT

http://www.most.gov.vn/tintuc_sukien/mlnews.2009-07-31.3735056942/view

===

Xin giới thiệu vài bình luận trong blog của Nguyễn Vạn Phú:

http://nguyenvanphu.blogspot.com/2009/08/mo-ra-e-khep-lai.html

Mở ra… để khép lại

Nếu đọc lướt qua Quyết định 97/2009/QĐ-TTg ngày 24/7/2009, người ta có thể nghĩ cánh cửa đã mở ra cho những cá nhân muốn thành lập tổ chức nghiên cứu khoa học, kể cả cung cấp dịch vụ khoa học. Danh mục ban hành kèm theo Quyết định liệt kê đầy đủ hầu như mọi ngành nghề khoa học tự nhiên và xã hội, kể cả nghiên cứu kinh tế, kinh doanh, giáo dục, xã hội học, lịch sử, triết học…

Thế nhưng cánh cửa này đã đóng sập ở ngay điều 2 khi quy định: “… Nếu có ý kiến phản biện về đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước cần gởi ý kiến đó cho cơ quan Đảng, Nhà nước có thẩm quyền, không được công bố công khai với danh nghĩa hoặc gắn với danh nghĩa của tổ chức khoa học và công nghệ”.

Hiện nay trên thực tế đã có nhiều tổ chức nghiên cứu khoa học của cá nhân thành lập, thường dưới tên gọi viện nghiên cứu khoa học – công nghệ, phần lớn do các nhà khoa học thành lập để cung cấp dịch vụ nghiên cứu, tư vấn, đào tạo… Có thể đa phần công việc của các tổ chức nghiên cứu khoa học này là thực hiện hợp đồng ký trực tiếp với khách hàng, không liên quan gì đến đường lối, chủ trương, chính sách của Nhà nước. Nhưng sự đời không bao giờ đơn giản như vậy. Ví dụ một viện thực hiện một nghiên cứu cho một doanh nghiệp cách thức tiết kiệm năng lượng; trong kết quả báo cáo dày cộp ắt sẽ có những đoạn nêu thực trạng chính sách của Nhà nước về năng lượng và những phân tích đúng sai của chính sách này. Thế là không được công bố công khai.

Giám đốc một viện nghiên cứu tư nhân khác, giả dụ được báo chí phỏng vấn về một chính sách mới ban hành thuộc thẩm quyền chuyên môn của ông, sẽ vi phạm luật pháp nếu trả lời mang tính phản biện dưới danh nghĩa giám đốc viện. Một tổ chức nghiên cứu nông nghiệp cũng không thể nào công khai những kết quả nghiên cứu của họ về chính sách nông nghiệp của Nhà nước nếu không muốn bị đóng cửa vì dù có khen mười điều thì ắt cũng có vài điều “phản biện”. Hàng loạt hoạt động mang tính xã hội của các viện nghiên cứu (tức là những nghiên cứu không do doanh nghiệp đặt hàng mà là để đóng góp vào “sự nghiệp phát triển đất nước” như cách nói thường thấy) sẽ bị thui chột vì không ai muốn dây vào chuyện luật pháp đã cấm. Thiệt không hiểu nổi tư duy của người soạn quyết định này trong khi chủ trương thường được nhắc tới lâu nay là khuyến khích sự phản biện của người dân, đặc biệt là của các nhà khoa học.

Nên nhớ bộ máy công quyền lớn lắm, không ai quản cho hết. Cơ chế kiểm soát hữu hiệu nhất là thông qua công luận để giám sát, để soát xét, để lên tiếng mỗi khi một bộ phận trong bộ máy làm sai. Lẽ ra người đứng đầu Nhà nước phải mừng khi có tiếng nói phản biện được công khai về đường lối, chủ trương, chính sách của mình, nhờ thế mà biết được ý nguyện của người dân, biết bộ máy ở dưới có làm đúng hay không. Nay với một quyết định như thế, có thể giải quyết được một vấn đề gai góc nào đó trước mắt, nhưng lại có hại lâu dài cho cơ chế kiểm soát nói trên. Lẽ nào người ta không hiểu được, gởi cho cơ quan có thẩm quyền đồng nghĩa với dìm lấp mọi ý kiến, không ý kiến nào đến được tai người muốn nghe thực tế xã hội.

Thứ Bảy, 1 tháng 8, 2009

Lại khẩu trang và phòng chống cúm A/H1N1

Liên quan đến vấn đề khẩu trang trong việc phòng chống dịch cúm A/H1N1, các chuyên gia y tế hình như đưa ra những khuyến cáo trái ngược nhau. Trả lời phỏng vấn báo Vnexpress, hai chuyên gia thuộc Viện các bệnh truyền nhiễm quốc gia và Sở Y tế Hà Nội cho biết “Chúng tôi khuyến cáo nên đeo khẩu trang thường xuyên, không những ở công sở, trường học mà cả những khu vực công cộng.” Nhưng trong trả lời trực tuyến do báo Tuổi Trẻ tổ chức, các chuyên gia y tế rất kinh nghiệm về bệnh truyền nhiễm (Bs Trần Tịnh Hiền) cho biết “Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Cơ quan Phòng chống bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) không khuyến cáo đeo khẩu trang trong cộng đồng”. Bác sĩ Phan Văn Nghiệm (Sở Y tế TPHCM) cũng nói: “chưa cần thiết buộc toàn dân phải mang khẩu trang.” Vậy người dân nên nghe ai? Trong tình trạng bất định như thế, thiết nghĩ chúng ta phải xem xét đến bằng chứng khoa học.

Đeo khẩu trang hay không tùy thuộc vào môi trường. Có 4 môi trường chính chúng ta có thể bàn ở đây: cộng đồng, nhà, nơi làm việc (công tư sở), và các cơ sở y tế, kể cả bệnh viện và nhà dưỡng lão. Để biết khẩu trang có hiệu quả phòng chống cúm A/H1N1 hay không, cách tốt nhất là nghiên cứu khoa học. Rất tiếc là hiện nay có rất ít nghiên cứu khoa học về hiệu quả của khẩu trang trong môi trường công tư sở và cơ sở y tế, nhưng có ít nhất 2 nghiên cứu ở môi trường cộng đồng, và cả 2 nghiên cứu này cho thấy đeo khẩu trang không làm giảm nguy cơ nhiễm virút H1N1.

Một nhóm nghiên cứu ở Đại học New South Wales (Úc) mới công bố trên tập san Emerging Infectious Diseases cho thấy người đeo khẩu trang có nguy cơ bị bệnh cúm cao hơn người không đeo khẩu trang! Trong nghiên cứu này, các nhà nghiên cứu tuyển 290 người từ 145 gia đình, sau đó họ ngẫu nhiên chia thành 3 nhóm: nhóm 1 đeo khẩu trang P2 (tức khẩu trang bán ngoài thị trường); nhóm 2 đeo khẩu trang thường dùng trong bệnh viện; và nhóm 3 không đeo khẩu trang. Họ theo dõi khoảng 1 năm và kết quả cho thấy tỉ lệ mắc bệnh cúm trong 2 nhóm đeo khẩu trang là 18%, còn nhóm không đeo khẩu trang có tỉ lệ mắc bệnh cúm là 16%. Nói cách khác, nguy cơ mắc bệnh cúm ở nhóm đeo khẩu trang cao hơn nhóm không đeo khẩu trang 11%!

Tuy nhiên, vì đeo khẩu trang một thời gian dài là một điều rất bất tiện, nên trong nghiên cứu trên chỉ có 50% người chịu đeo khẩu trang suốt thời gian nghiên cứu. Câu hỏi đặt ra, do đó, nếu các đối tượng chịu đeo khẩu trang một thời gian theo chỉ dẫn của bác sĩ thì hiệu quả ra sao? Kết quả của một nghiên cứu trước đó cho thấy dù đeo khẩu trang dài hạn cũng không có hiệu quả giảm nguy cơ mắc bệnh cúm.

Tại sao đeo khẩu trang ở cộng đồng không có hiệu quả phòng chống cúm? Cần nói thêm rằng, khẩu trang không có chức năng “tiêu diệt” virút H1N1 như một số người phát biểu trên báo chí, mà chỉ có hiệu quả ngăn ngừa sự xâm nhập của virút. Sự xâm nhập của virút còn tùy thuộc vào kích thước của chúng và màng lọc khẩu trang.

Màng lọc của khẩu trang y tế N-95 có khả năng lọc được 95% các phần tử có kích thước 0,3 micromet trở lên. Virút cúm có kích thước rất nhỏ, chỉ khoảng 3 micromét hay nhỏ hơn. Riêng virút H1N1 còn nhỏ hơn, với kích thước từ 80-100 nanomét! Do đó, không ngạc nhiên khi ngay cả khẩu trang có chất lượng như N95 cũng không thể ngăn ngừa nhiễm H1N1.

Dù khẩu trang không có hiệu quả phòng chống dịch cúm, có người lí giải rằng đeo khẩu trang rằng khẩu trang là một tín hiệu cảnh báo người chung quanh tránh đến gần, và do đó có khả năng phòng ngừa. Tuy nhiên, lí giải này không thuyết phục vì đại đa số người trong cộng đồng biết đeo khẩu trang đúng cách. Đeo khẩu trang không đúng cách cũng là một yếu tố làm cho cúm lây lan trong cộng đồng.

Tuy nhiên, đối với những người đã xác định hay khả nghi nhiễm virút H1N1 (có triệu chứng cúm) thì việc đeo khẩu trang là cần thiết để giảm bớt sự phóng thích nguồn virút ra ngoài. Khẩu trang thích hợp nhất là loại N95, tuy nhiên một loại khẩu trang y tế thông thường cũng có thể chấp nhận được, bởi vì ngay cả khẩu trang N95 thì kích thước của các khe hở mà chúng ta không nhìn thấy đó cũng vẫn lớn hơn nhiều so với kích thước virút A/H1N1. Nhân viên y tế chăm sóc bệnh nhân cúm cũng cần đeo khẩu trang để giảm nguy cơ lây lan.

Cần nói thêm rằng khẩu trang chỉ là một những biện pháp phòng chống cúm A/H1N1, chứ không phải là biện pháp duy nhất. Không nên quá chú trọng vào khẩu trang như là một biện pháp phòng chống cúm, mà quên rằng các cơ phận phận khác của cơ thể chúng ta cũng ở trong tình trạng dễ bị phơi nhiễm. Cụ thế nhất là đôi tay, vì chính tay mới là cầu nối trung gian trong việc đưa các tác nhân là dịch tiết rơi vãi, đụng chạm vào trong cơ thể nhanh nhất. Do đó, các biện pháp khác đã được “chứng minh” có hiệu quả hơn là rửa tay thường xuyên bằng xà bông, khi hắt hơi hay sổ mũi nên dùng tay che lại hay giấy tissue và bỏ vào thùng rác ngay sau khi sử dụng.

Nói tóm lại, dựa vào bằng chứng khoa học hiện hành, việc đeo khẩu trang ngoài cộng đồng hay cơ quan là không cần thiết hiện nay. Khẩu trang có chất lượng cao có thể sử dụng cho người mắc bệnh cúm và nhân viên y tế. Hiện nay, các cơ quan y tế của Mĩ, Úc, Anh, Canada, v.v… đều không khuyến cáo công chúng đeo khẩu trang trong cộng đồng.

Sau đây là khuyến cáo của của Cục phòng chống và kiểm soát bệnh (CDC) Mĩ về sử dụng khẩu trang trong cộng đồng, nhà, cơ quan, và cơ sở y tế

Cộng đồng:
(a) Nếu chưa phát hiện virút H1N1 trong cộng đồng: Không cần đeo khẩu trang
(b) Nếu có dấu hiệu H1N1 nhưng không đông người: Không cần đeo khẩu trang
(c) Nếu có dấu hiệu H1N1 và chỗ đông người: Không cần đeo khẩu trang

Ở nhà:
(a) Nhà có người có triệu chứng cúm: Không cần đeo khẩu trang
(b) Người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân có thể đeo khẩu trang, còn người không trực tiếp chăm sóc bệnh không cần đeo khẩu trang.

Ở cơ quan, công tư sở
(a) Chưa phát hiện virút H1N1 trong cộng đồng: Không cần đeo khẩu trang
(b) Có virút H1N1 trong cộng đồng: Không khuyến cáo đeo khẩu trang, nhưng nếu cần có thể đeo khẩu trang

Ở Bệnh viện, nhà dưỡng lão
(a) Nhân viên y tế chăm sóc cho bệnh nhân nghi nhiễm virút H1N1 hay có triệu chứng nhiễm H1N1: nên đeo khẩu trang

(1) Người có nguy cơ mắc bệnh cúm cao bao gồm trẻ em dưới 5 tuổi; người cao tuổi (trên 65 tuổi); thanh niên dưới 18 tuổi đang uống aspirin dài hạn và hay bị nhiễm virút cúm; phụ nữ mang thai; những người bị bệnh xuyển (hen), tim mạch, viêm gan, tiểu đường, HIV, v.v...

Nguồn: http://www.cdc.gov/h1n1flu/masks.htm

NVT

Thứ Sáu, 31 tháng 7, 2009

Những thói quen không đẹp mắt

Trong bài sau đây tác giả thuật lại những kinh nghiệm của mình trong các buổi họp hội mà “chỉ có ở Việt Nam”. Đúng là cái thói quen này làm xấu hình ảnh người Việt Nam trên trường quốc tế. Theo kinh nghiệm tôi thì tác giả nói hoàn toàn đúng, nhưng cũng không hẳn là những thói quen tật xấu đó chỉ hiện diện ở Việt Nam; nó cũng có mặt trong hội nghị quốc tế, đặc biệt là ở các nước châu Á. Tuy nhiên, vẫn theo kinh nghiệm cá nhân, tần số xảy ra ở Việt Nam có vẻ cao hơn các nước trong vùng. Ở cộng đồng người Việt ở nước ngoài, những người đã có ít nhiều tiếp xúc với Tây phương, cái thói quen đó vẫn còn tồn tại.

Trong các hội nghị khoa học, tôi thấy các diễn giả Việt Nam thường nói quá giờ. Đó là một sự mất lịch sự cho diễn giả kế tiếp, nhưng hình như “phe ta” chẳng quan tâm đến phép lịch sự đó. Họ nói thoải mái, ê a, như chẳng có ai dám làm gì họ! Thiệt là bực mình. Có lần một hội nghị ở Hà Nội, có một vị “cây đa cây đề” nói quá giờ gần 10 phút mà vẫn chưa chịu ngừng, một người trong ban tổ chức nhăn nhó mặt mũi nhưng không dám ngưng ông cụ, nên chị nhắn tin điện thoại cho tôi (và tôi vẫn còn giữ làm kỉ niệm): “Không thể control được phần phát biểu của mấy GS [giáo sư] anh nhỉ? Rất xin lỗi anh!” Còn khách dự người ngoại quốc thì lơ đảng nhìn ra ánh nắng chói chang ở ngoài, chẳng thèm để ý đến ông cụ nói cái gì!

Một thói quen xấu trong các hội nghị y khoa ở Việt Nam mà tôi hay thấy là buổi sáng hội nghị được khai mạc hoành tráng, diễn văn của các quan lớn quan nhỏ đọc ngon lành, người dự đông đủ, nhưng sau lần giải lao đầu tiên, các quan chức đọc diễn đi mất hết, và số người dự giảm thấy rõ; đến buổi chiều thì có khi chỉ còn 1/3 người dự.

Nói đến diễn văn, tôi thấy nhiều hội nghị khoa học ở Việt Nam cũng chẳng giống ai ở điểm quá nhiều diễn văn có khi chẳng ăn nhập gì với hội nghị. Nếu là hội nghị lớn thì thế nào cũng có bộ trưởng nói vài ba câu, rồi chủ tịch hội, rồi chủ tịch hay đại diện địa phương, rồi ban tổ chức, rồi nhà tài trợ, v.v… làm mất toi cả một giờ đồng hồ. Có lần tôi dự một hội nghị và ngồi bên cạnh một đồng nghiệp Singapore, anh ta cứ nhấp nhỏm hỏi tôi: còn ai đọc diễn văn nữa không, sao chưa thấy vào hội nghị? Tôi chỉ biết méo mặt mà an ủi anh ta là tại thủ tục nước Việt Nam của tao phải như thế mày ơi! :-)

Lại còn có một thói xấu của các vị giáo sư giáo sĩ Việt Nam nữa là thay vì hỏi diễn giả thì họ lại lên lớp diễn giả.Thông thường khi một bài thuyết trình hay bài nói chuyện xong, chủ tọa hỏi có ai đặt câu hỏi và thảo luận với diễn giả, và theo qui ước chung là người hỏi và trả lời phải giới hạn trong nội dung bài nói chuyện và giới hạn trong vòng 1 hay 2 phút. Thế nhưng rất nhiều lần tôi thấy các vị "cây đa cây đề" không đặt câu hỏi mà lại đứng lên lên lớp diễn giả, hay phát biểu quan điểm của mình, tức chẳng ăn nhập gì với bài nói chuyện! Lại có người rất thích tấn công diễn giả bằng những bắt bẻ chi tiết chẳng quan trọng, làm mất thì giờ buổi hội thảo. Tôi có cảm giác một số người muốn sử dụng buổi họp hội như là một cơ hội để trả đũa những xung độ cá nhân trước đó, chứ không phải là cơ hội để bàn thảo một cách khoa học.

Mấy thói hư tật xấu mà tác giả bài này mô tả liên quan đến văn hóa họp hội. Mà, văn hóa thì nó mang tính “truyền nhiễm” hay có thể nói là “di truyền” từ đời này sang đời khác. Có lẽ những quan chức phe ta mang trong người cái văn hóa quan liêu từ thời bao cấp, hay văn hóa làng xã từ thời xửa thời xưa nên mới có những hành xử vô văn hóa trong thời nay. Chắc cần phải một hay hai thế hệ nữa thì cái gene của văn hóa này mới chịu đột biến và lúc đó chúng ta không còn cụm từ “chỉ có ở Việt Nam”.

NVT


http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=329420&ChannelID=237

Thứ Bảy, 01/08/2009, 04:01 (GMT+7)

Những thói quen không đẹp mắt


TT - Cụm từ “chỉ có ở VN!”, theo trí nhớ của tôi, có lẽ xuất phát từ vài tấm ảnh trên mạng Internet, thể hiện cảnh một chiếc xe gắn máy có thể chở biết bao nhiêu là thứ...mà chưa nơi nào khác trên thế giới có thể làm như vậy. Thế rồi theo thời gian, cụm từ này thỉnh thoảng lại biến thành câu bình luận của một số người nước ngoài khi đặt chân đến VN, nhưng mang một nghĩa khác với hàm ý chê bai.

Tôi làm nghề phiên dịch, nhiều lần lúng túng không biết phải giải thích thế nào khi thấy mấy ông sếp người nước ngoài lắc đầu với nhau: “Only in Vietnam!” (Chỉ có ở VN) khi nói về những biểu hiện mà họ thấy không bình thường. Chẳng hạn như nhiều người có tật hay trao đổi riêng với nhau trong phiên họp một cách khá vô ý, đôi khi sôi nổi một cách quá đáng. Có lần một ông sếp nước ngoài đã nổi giận, nhờ tôi nói với mấy người đó “ra ngoài kia mà nói chuyện riêng!”.

Lần khác, một ông diễn giả người nước ngoài cứ đứng đực ra, mặt chảy dài, không hiểu vì sao mình đang nói mà có người bàn luận với nhau hăng quá... Ông lịch sự bảo: “Xin lỗi, có gì cần tranh luận thì trao đổi với tôi được không?”. Lại còn cái cảnh trong phiên họp, một ông sếp VN cứ để yên cho cái điện thoại đời mới của mình reo vang một điệu nhạc mà có lẽ ông ta ưa thích, rồi mới khệnh khạng móc điện thoại ra nói chuyện oang oang bằng một giọng rất oai vệ, chẳng cần phải xin lỗi vì gây gián đoạn, chẳng thèm ra ngoài cho dù ngay từ đầu phiên họp ông sếp nước ngoài đã nhã nhặn đề nghị mọi người tắt điện thoại hoặc để chế độ rung để buổi họp nhanh chóng đạt kết quả.

Còn nhiều ví dụ khác nữa về những thói quen, những cư xử không đẹp mắt ở nơi công cộng của dân mình, nhưng mấy người nước ngoài biết làm gì hơn là lắc đầu với nhau: “Đúng là chỉ có ở VN!”.

NGUYỄN MẠNH BÍCH NGỌC
(P.16, Q.Gò Vấp, TP.HCM)

Phòng chống cúm từ cá nhân: bài học kinh điển

Bài sau đây đã đăng trên báo Pháp Luật TPHCM, trong đó tôi có nói đến vài biện pháp đơn giản của Úc trong chiến dịch phòng chống dịch cúm A/H1N1.

Có một nghịch lí là trong khi dịch cúm A/H1N1 đang lan nhanh ở các nước như Úc (đang vào mùa đông) và Mĩ, nhưng giới báo chí ở đây không mấy quan tâm đến chuyện này, còn ở Việt Nam (đang trong mùa hè) tuy có dấu hiệu dịch cúm lây lan và hình như số ca không nhiều, nhưng báo chí có vẻ rất bận rộn, làm rùm beng. Chỉ theo dõi báo chí qua mạng, nhưng tôi có cảm giác mấy tin về cúm A/H1N1 đều được các báo lớn nhỏ đưa lên trang đầu. Có báo mới đây thậm chí còn đưa tin một sinh viên đại học bách khoa tử vong vì cúm, nhưng sau đó thì khẳng định là tin vịt.

Rồi như là một hiệu ứng, người dân thấy nguy cơ nên phản ứng bằng các biện pháp như mua khẩu trang. Hiệu quả của khẩu trang trong việc phòng chống cúm nói chung (không riêng gì cúm H1N1) chưa được nghiên cứu kĩ nên thông tin có khá hạn chế. Tuy nhiên, có ít nhất là 2 nghiên cứu cho thấy khẩu trang không có hiệu quả phòng chống virút cúm. Thật vậy, ở cộng đồng người đeo khẩu trang có nguy cơ mắc bệnh cúm cao hơn người không đeo khẩu trang. Xin nhấn mạnh rằng đó là nghiên cứu ngoài cộng đồng, chúng ta vẫn chưa có nghiên cứu trong môi trường bệnh viện và cơ sở y tế. Vì thế, đối với người có triệu chứng cúm hay nhân viên y tế thì đeo khẩu trang vẫn được khuyến khích.

Cần biết một sự thật rằng virút H1N1 có kích thước khoảng 0,08 micromét đến 0,12 micromét. Nếu khẩu trang có mặt nạ lọc n-95 thì cũng có thể lọc được 95% các phần tử có kích thước 0,3 micromét. Do đó, khẩu trang phải có chất lượng tốt mới ngăn ngừa virút H1N1 một cách hữu hiệu. Chưa ai biết các khẩu trang được bày bán trên thị trường Việt Nam có chất lượng như thế nào, nên hiệu quả của các khẩu trang này là một dấu hỏi lớn.

Tôi vẫn bảo lưu ý kiến rằng cúm A/H1N1 không quan trọng bằng các bệnh thông thường khác, thậm chí không độc hại như cúm mùa. Do đó, tập trung tài nguyên vào việc phòng chống cúm A/H1N1 là điều cần thiết, nhưng mức độ tập trung tài lực phải tương ứng với các bệnh nguy hiểm khác.

NVT

http://www.phapluattp.vn/news/khoa-hoc/view.aspx?news_id=263764

Bài học kinh điển: phòng chống cúm từ cá nhân

Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), tính đến ngày 27-7, đã có trên 180 quốc gia báo cáo trên 134.000 ca bệnh cúm A/H1N1 và trong số này có 816 người chết.

Như vậy, tỷ lệ chết là khoảng 0,6%. Trong thực tế, tỷ lệ này có thể thấp hơn vì nguyên nhân chết rất khó xác định là do virus H1N1. Riêng ở nước ta chưa có ai chết.

Dù vậy, các chuyên gia dịch tễ học đều nhất trí rằng số người nhiễm virus H1N1 trên thế giới có thể cao gấp 10 lần con số được báo cáo chính thức. Rất khó xác định số ca bệnh bởi thực tế có rất nhiều ca bệnh chưa biểu hiện triệu chứng hay chưa được xét nghiệm.

Ở nước ta, các giới chức y tế đã có nhiều biện pháp có thể nói là “mạnh tay”, như đóng cửa trường học và cách ly bệnh nhân. Mặc dù các biện pháp này có thể cần thiết để phòng chống sự lây lan của virus H1N1 nhưng trong bối cảnh cúm A/H1N1 đã trở thành cúm mùa thì tôi e rằng các biện pháp đó không cần thiết.

Trước đây, khi cúm A/H1N1 mới khởi phát, các nước như Hàn Quốc, Trung Quốc, Ai Cập và Nhật cũng có những biện pháp mạnh như cách ly bệnh nhân, kiểm dịch, đóng cửa trường học, biến trường học thành bệnh viện dã chiến... Nhưng chỉ sau vài tuần, các nước trên cũng bỏ những biện pháp trên. Đó là những biện pháp mà các chuyên gia và giới chức y tế Mỹ và Âu châu xem là vô lý.

Vậy thì chúng ta phải làm gì để giảm sự lây lan của cúm A/H1N1? Câu trả lời có lẽ tìm thấy ở Úc. Nước Úc đang vào mùa đông, tức là mùa cúm hoành hành. Chỉ vài tuần trước đây, Úc có hơn 16.000 ca bệnh và hơn 40 người chết được xem là xuất phát từ virus H1N1 nhưng họ đã thành công trong khống chế tình trạng lây lan. Úc không áp dụng biện pháp đóng cửa trường học hay cách ly bệnh nhân. Họ chỉ đơn giản áp dụng chiến lược kinh điển: ngừa bệnh từ cộng đồng.

Đường lây lan chính của virus H1N1 là từ người sang người. Hắt hơi được xem là một yếu tố nguy cơ lây lan của vi khuẩn. Do đó, ta cần hướng dẫn người dân cách che mũi bằng tay, bằng giấy. Ngoài ra, biện pháp phòng ngừa khá đơn giản nữa là thường xuyên rửa tay bằng xà phòng. Thói quen này được xem là rất hữu hiệu cho việc phòng ngừa virus cúm ở quy mô cộng đồng.

Ở nhà và cơ quan hay trường học, những chỗ mà virus thường “nương tựa” là bàn ghế, cửa, những vật dụng có tay cầm... Nghiên cứu khoa học cho thấy virus phát triển trong điều kiện nhiệt độ ôn đới. Trong nhiệt độ 25 độ C, virus H1N1 có thể sống trên mặt bàn khoảng 2 giờ mà thôi. Do đó, cần phải khử trùng những nơi virus lưu trú một cách triệt để.

Nguyên tắc của y tế cộng đồng vẫn là phòng bệnh hơn chữa bệnh. Nhưng phòng bệnh phải bắt đầu từ cơ sở. Mỗi cơ quan hay mỗi trường học cần hợp tác chặt chẽ với các cơ sở y tế, chỉ dẫn cho người dân cách nhận dạng hay phát hiện những ca bệnh cúm A/H1N1.

Chúng ta không thể tiêu diệt virus H1N1 (hay các virus cúm khác) một cách vĩnh viễn. Virus tiến hóa rất nhanh. Một nghiên cứu mới nhất công bố trên tập san Science cho thấy virus H1N1 sẽ tồn tại với con người. Do đó, chúng ta phải học cách sống chung với virus.

Virus H1N1 không quá độc hại như nhiều người tưởng. Tỷ lệ chết ở những bệnh nhân cúm A/H1N1 thấp hơn tỷ lệ chết do cúm mùa gây ra. Do đó, tập trung vào việc phòng chống đại dịch cúm A/H1N1 là một định hướng đúng, chúng ta không nên xao lãng những bệnh thông thường nhưng nguy hiểm hơn virus mới.

Thứ Năm, 30 tháng 7, 2009

Báo cáo thủ tướng và trách nhiệm bộ trưởng

Dạo này hình như việc lớn hay nhỏ gì cũng báo cáo cho thủ tướng. Vụ tai nạn xảy ra ở Keangnam, bà bộ trưởng báo cáo cho thủ tướng. Bà bộ trưởng này từng có “thành tích” báo cáo và "chuyển giao" vấn đề cho người khác trước đây. Ở phương Tây, người ta gọi kiểu làm việc này là đá bóng. Chẳng biết cái nhiệm vụ bộ trưởng có mục nào ghi đá bóng không?

Vụ việc xảy ra ở Bệnh viện Phú Lương người ta cũng báo cáo cho thủ tướng, và “Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ngày 29/7 đã giao UBND tỉnh Thái Nguyên kiểm tra, làm rõ nội dung báo VietNamNet nêu về những sự việc xảy ra tại bệnh viện đa khoa Phú Lương, Thái Nguyên”. Tôi tưởng tượng sau khi tỉnh điều tra, rồi lại báo cáo cho thủ tướng; thủ tướng xem xong lại giao cho tỉnh tìm cách giải quyết; tỉnh xin ý kiến của Bộ Y tế; Bộ Y tế báo cáo thủ tướng; v.v… tức là một cái vòng luẩn quẩn. Và, trong khi các quan chức đá bóng cho nhau, người dân lãnh đủ: chết.

Ở Úc, những chuyện nghiêm trọng như xảy ra ở Bệnh viện Phú Lương chắc chắn làm rúng động đến chính quyền, và bộ trưởng y tế chắc chắn sẽ mất chức (thường thì bộ trưởng xin từ chức, chứ không để đến lúc thủ tướng ra lệnh cách chức). Trong quá khứ đã có nhiều bộ trưởng Úc mất chức chỉ vì một sự cố có khi chẳng nằm trong vòng kiểm soát của họ. Nhưng ở nước ta thì bộ trưởng vẫn ok, như chẳng có chuyện gì xảy ra, chẳng có phát biểu hay bình luận gì.

Còn nhớ cách đây mấy năm, khi một bệnh viện cấp huyện ở Queensland, vì thiếu bác sĩ nên họ mướn một ông bác sĩ Ấn Độ từ Mĩ sang làm việc. Trong thời gian 2 hay 3 năm làm ở đây, ông gây ra nhiều “sự cố” làm tổn thương đến sản phụ và gây tử vong cho vài bệnh nhân. Khi sự việc đổ bể, ông chạy trốn về Mĩ.

Thế là chính quyền thành lập một ủy ban chuyên trách với nhiệm vụ là điều tra từng trường hợp một, thu thập dữ liệu và bằng chứng, và phải có đề nghị để khắc phục. Khắc phục không phải chỉ cho bệnh viện đó, mà cho toàn hệ thống bệnh viện của Úc. Ủy ban phải chỉ ra những bài học nào cần được rút ra để phòng ngừa những tai nạn như thế không xảy ra nữa. Sau hơn 1 năm trời làm việc, tốn nhiều triệu đô la, ủy ban đệ trình một báo cáo gần 500 trang và mớ tài liệu gấp 10 lần bản cáo. Bộ trưởng y tế dựa vào bản báo cáo và kiến nghị của ủy ban, tiến hành một cuộc cải cách qui mô hệ thống bệnh viện của Úc.

Câu chuyện xảy ra ở Bệnh viện Phú Lương không phải chỉ là vấn đề địa phương, mà là vấn đề hệ thống: hệ thống y tế của Việt Nam có vấn đề. Vấn đề chính là chất lượng dịch vụ y tế và y đức. Một “nghiên cứu” mới đây ở Hà Nội cho thấy chỉ có 9% bác sĩ nhận thức đúng về y đức. Những gì xảy ra ở Phú Lương chỉ là một tín hiệu về cái hệ quả của hệ thống đó.

Tôi nhớ hồi ở Mĩ, mỗi khi đội bóng trường đại học thắng cuộc, người ta tìm ra một vài cầu thủ để vinh danh; nhưng khi đội bóng thua, không ai được đổ lỗi cho bất cứ cá nhân nào, mà cả đội phải chịu trách nhiệm về sự thất bại. Đó là một qui ước đã được phải tuân thủ từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tôi nghĩ không nên nêu tên các bác sĩ của bệnh viện Phú Lương như là những thủ phạm, mà phải xem lại cả hệ thống y tế Việt Nam. Cả hệ thống phải chịu trách nhiệm, và người đứng đầu hệ thống đó (bộ trưởng) phải chịu trách nhiệm đầu tiên.

Cần phải có một cuộc điều tra độc lập (không để cho người của Bộ Y tế làm chủ trì) để tìm hiểu tại sao, và bài học nào sẽ được rút ra để cho người bệnh cảm thấy an toàn hơn khi vào điều trị ở bệnh viện công.

NVT

Cơn sốt khẩu trang và hiệu quả thật của khẩu trang

“Ngày thường tôi mua một hộp khẩu trang y tế loại 60 chiếc nhãn hiệu Bảo Thạch chỉ giá 35 ngàn đồng. Nhưng hôm qua tôi đã bị một nhà thuốc ở phường Trung Dũng, TP Biên Hòa (Đồng Nai) đẩy lên 200 ngàn đồng/hộp. Khiếp quá!” Đó là phản ảnh của một độc giả cho biết con sốt khẩu trang ở Việt Nam hiện nay.

Đọc bản tin đó (về sốt khẩu trang) tôi chỉ biết lắc đầu. Rõ ràng là người dân phản ứng theo cảm tính của đám đông, chứ chưa hẳn dựa vào lí trí hay khoa học. Khẩu trang không có hiệu quả phòng chống virus cúm như người ta tưởng; nếu đeo không đúng cách, khẩu trang lại chính là yếu tố nguy cơ lây lan cúm. Ấy thế mà người ta kéo nhau đi mua khẩu trang! Tôi nghĩ một số người trong giới báo chí đã viết bài mang tính báo động, và thế là tạo cơ hội cho một vài con buôn làm giá, làm khổ người dân.

Đã có ít nhất là 2 nghiên cứu cho thấy đeo khẩu trang không có hiệu quả giảm lây lan virút cúm Thật ra, có một nghiên cứu cho thấy những người đeo khẩu trang có nguy cơ mắc bệnh cúm cao hơn người không đeo khẩu trang.

Mặc dù bằng chứng khoa học là như thế, và mặc cho khuyến cáo của các giới chức y tế, một số người dù chẳng có triệu chứng gì cũng đeo khẩu trang. Tuy nhiên, con số người đeo khẩu trang “tự nguyên” này rất ít. Vậy đeo khẩu trang có lợi và bất lợi như thế nào? Chúng ta thử phân tích xem sao.

Cái lợi của việc đeo khẩu trang là nó cho người chung quanh một tín hiệu hay một lời cảnh cáo là “đừng lại gần tôi”. Bởi vì sự lây lan của virút thường xảy ra khi hai cá nhân gần nhau, do đó, tín hiệu này cũng có thể có hiệu quả phòng ngừa lây lan ở một mức độ cá nhân.

Nhưng đeo khẩu trang là một bất tiện. Đúng như một độc giả nhận xét trên báo Pháp Luật TPHCM “Cúm đã đến bến xe đâu mà lo. Đeo khẩu trang y tế vừa ngộp thở vừa kỳ”. Chính vì sự bất tiện này mà trong công trình nghiên cứu tôi đề cập, chỉ có 50% người chịu đeo khẩu trang.

Đeo khẩu trang không dễ. Nhân viên y tế biết cách đeo khẩu trang đúng cách, nhưng phần đông quần chúng không được chỉ dẫn cách đeo khẩu trang, nên thường sử dụng không đúng cách. Như đề cập trên, đeo khẩu trang không đúng cách cũng là một yếu tố làm cho cúm lây lan trong cộng đồng.

Chính vì những nghiên cứu trên và lí do vừa kể mà các giới chức y tế các nước như Mĩ, Úc, Anh, Canada không khuyến cáo người dân đeo khẩu trang. Ở Việt Nam, theo tôi thấy, bác sĩ Phan Văn Nghiệm (Sở Y tế TPHCM) nói đúng: “chưa cần thiết buộc toàn dân phải mang khẩu trang.” Nhưng tôi muốn thêm rằng nếu người có triệu chứng cúm hay mắc cúm thì có thể đeo khẩu trang để giảm lây lan sang người khác.

Cần nói thêm rằng Việt Nam đang vào mùa hè, môi trường không tốt cho virút H1N1. Virút H1N1 thường thích môi trường ôn đới và khô ráo. Nhưng khi nhiệt độ 28oC đến 30oC và độ ẩm 80%, sự lan truyền của virút giảm đáng kể. Khí hậu ở Việt Nam lúc này thường ở 30 độ C và ẩm, nên không phải là môi trường lí tưởng để virút H1N1 lan rộng.

Do đó, nếu tôi có một lời khuyên, tôi sẽ nói: nếu bạn chưa có triệu chứng gì liên quan đến cúm, đừng tốn tiền mua khẩu trang và đừng đeo khẩu trang; nếu bạn có triệu chứng bệnh cúm thì nếu cần bạn có thể sử dụng khẩu trang đúng cách. Quan trọng hơn là vệ sinh cá nhân, rửa tay bằng xà phòng thường xuyên, khi hắt hơi hay xổ mũi nên che bằng tay hay giấy tissue và bỏ giất tissue trong thùng rác.

NVT

Thứ Tư, 29 tháng 7, 2009

Bảo quản thực phẩm đông lạnh bao lâu?

Hàng ngàn tấn thịt đông lạnh nhập khẩu đang tồn đọng ở nhà kho tỉnh Bình Dương, và thời hạn sử dụng được đặt ra. Trả lời phỏng vấn của phóng viên báo chí, một giám đốc công ti Vinafood nói rằng những sản phẩm đông lạnh ở âm 18 độ C có thể mất độ tươi nhưng không có vấn đề gì về chất lượng và an toàn. Ông còn cho biết “bảo quản ở nhiệt độ này thì 3-5 năm chất lượng sản phẩm cấp đông cũng không sao cả”. Ông cho biết rằng đây là tài liệu của Cơ quan an toàn thực phẩm thuộc Bộ Nông nghiêp Mĩ. Tôi e rằng phát biểu này không đúng và mang tính xem thường công chúng quá!

Có lẽ người tiêu thụ nào cũng biết rằng ở mức độ vi sinh, hàng triệu vi sinh vật, kể cả vi khuẩn, tồn tại trong thực phẩm. Chẳng những tồn tại, mà chúng còn có khả năng nhân bản theo cấp số nhân. Mục tiêu của chúng là xâm nhập vào cơ thể chúng ta (kí chủ) và tấn công hệ thống tiêu hóa. Những vi khuẩn như botulism, E. coli, salmonella, listeria, v.v... là những vi sinh vật đáng sợ nhất, không phải chỉ vì số lượng đông đảo mà còn khả năng gây bệnh của chúng. Đông lạnh thực phẩm là một biện pháp tương đối an toàn để dự trữ thực phẩm lâu dài.

Theo Cục thanh tra an toàn thực phẩm (FSIS – Food Safety and Inspection Service) thuộc Bộ Nông nghiệp Mĩ, thịt và thực phẩm nên giữ đông lạnh ở nhiệt độ âm 18oC (tức 0 độ F). Cần nói thêm rằng giữ thực phẩm ở nhiệt độ trên không có nghĩa là tiêu diệt vi khuẩn, mà chỉ giảm tốc độ tăng trưởng của chúng.

Bởi vì thành phần hóa học và cấu trúc tế bào rất khác nhau giữa các loại thực phẩm, tốc độ và nhiệt độ đông lạnh của thực phẩm cũng khác nhau giữa các loại thực phẩm. Nhiệt độ mà phần lớn thực phẩm đông lạnh dao động trong khoảng âm 0,6oC đến âm 7oC. Khi thực phẩm chậm đông lạnh, những hạt nước đá sẽ được hình thành làm vỡ tế bào và chất sợi trong cá, thịt, rau cải, và vì thế giảm chất lượng thực phẩm.

Câu hỏi thường được đặt ra là thực phẩm đông lạnh có thể giữ đông lạnh bao lâu. Như nói trên vì cấu trúc tế bào và thành phần hóa học rất khác nhau giữa các loại thực phẩm, nên thời gian dự trữ đông lạnh cũng dao động cao giữa các loại thực phẩm. Chẳng hạn như ở nhiệt độ âm18oC, thời gian an toàn dự trữ thịt bò dao động từ 3 đến 4 tháng, thịt heo 3-6 tháng, thịt gà 12 tháng. Nhưng chưa có tài liệu nào của Bộ Nông nghiệp Mĩ cho rằng thời gian bảo quản ở nhiệt độ âm 18oC kéo dài từ 3-5 năm cả.

Ở nước ta và các nước phát triển nói chung có một tâm lí (hay giả định) rằng các thực phẩm nhập cảng từ các nước tiên tiến là an toàn vì hệ thống kiểm dịch của họ rất nghiêm ngặt và khoa học. Nhưng tôi e rằng giả định rằng này không đúng với thực tế. Đã có không biết bao nhiêu trường hợp mà các doanh nghiệp từ các nước ”tiên tiến” lợi dụng hệ thống kiểm tra an toàn thực phẩm lỏng lẻo của các nước kém phát triển để xuất khẩu hay bán tháo những sản phẩm không được tiêu thụ ở nước họ.

Không cần nói ra, chắc ai cũng biết rằng ở các nước kĩ nghệ như Mĩ, Canada và Úc, việc nhập cảng thịt và thực phẩm phải qua một hệ thống kiểm dịch rất gắt gao. Các doanh nghiệm xuất cảng thực phẩm sang các nước này không lạ gì với những qui định có thể nói là khó khăn của các nước này. Tuy nhiên, các giới chức y tế và doanh nghiệp ở các nước vừa kể cẩn thận với thực phẩm vì họ có trách nhiệm phải bảo vệ sức khỏe cho người dân.

Kinh doanh thực phẩm là một ngành đặc biệt vì mối liên hệ đến sức khỏe của người tiêu thụ. Bởi vì thực phẩm thường do người mà mình không quen chế biến hay sản xuất, và những người này không hẳn có cùng khái niệm về an toàn với người tiêu thụ, cho nên xã hội cần giới kinh doanh thực phẩm phải có đạo đức kinh doanh (như y đức trong ngành y). Một trong những qui ước đạo đức kinh doanh là thông tin phải chính xác và có cơ sở khoa học.

NVT

TB: Bạn đọc có thể tham khảo thêm tài liệu về thời hạn thực phẩm đông lạnh ở đây:

CSIRO (Úc): http://www.foodscience.csiro.au/storagelife2.htm

USDA (Bộ Nông nghiệp Mĩ):
http://www.fsis.usda.gov/FactSheets/Focus_On_Freezing/index.asp