Thứ Ba, 20 tháng 10, 2009

Nhật kí Nagoya 2. Tham quan và ẩm thực

Có người nói rằng một trong những “đặc lợi” của giới khoa học là được đi du lịch miễn phí. Tôi nghĩ câu này chỉ đúng một phần thôi, bởi vì đi phó hội không có nghĩa là đi du lịch, và đi du lịch cũng không bao giờ miễn phí cả. Tuy nhiên, ý nghĩa chung thì vẫn đúng: đi phó hội cũng là một dịp đi tham quan, tìm hiểu về văn hóa của một địa phương. Do đó, tôi cũng phải nhân cơ hội mà tìm hiểu nước Nhật trong chuyến đi này. Cái khổ của tôi là với tư cách “invited speaker” (khách mời) tôi không thể bỏ hội nghị đi chơi được, vì người ta bỏ nhiều tiền đem mình sang đây, mình phải “biết điều” đáp lễ chứ. Nói thì nói thế thôi, chứ ban tổ chức cũng là giới làm khoa học, nên họ rất “biết điệu”, họ cứ thúc tôi đi chơi cho biết. Họ nói rằng vì có vài phiên họp chỉ nói tiếng Nhật, tôi nên nhân cơ hội để đi tham quan chung quanh thành phố.

Lâu đài Nagoya và điện Atsuta

OK. Họ biết điệu như vậy thì mình cũng cần biết điều. Ngay ngày thứ hai, khi xong symposium và đến phiên họp tiếng Nhật, tôi “bay” về khách sạn, thay đồ sport hơn, dò hỏi một lúc thì biết nơi nổi tiếng nhất mà tôi cần/nên phải ghé thăm là lâu đài Nagoya (hay Nagoya Castle) và điện Atsuta (Atsuta Shrine). Tôi ra ga xe điện mua vé (230Y) đi lâu đài Nagoya trước. Chỉ có 7 trạm xe điện và không đầy 20 phút tôi đã có mặt ở ga City Hall. Lội bộ khoảng 5 phút, và hỏi người đi đường bằng ngôn ngữ múa tay múa chân, tôi cũng đến nơi. Lâu đài Nagoya được xây từ năm 1612, những bị tàn phá nhiều trong thế chiến thứ 2. Lâu đài hiện nay chỉ được khôi phục lại từ năm 1959, nên mới có những tiện nghi như thang máy.


Nagoya Castle

Lâu đài không lớn như ở các nước bên Âu châu. Bề ngang chỉ khoảng 20 mét và dài cũng chỉ cỡ đó. Nhưng chiều cao đứng thì cũng cả chục mét. Họ xây theo kiểu giống như cung thành Huế, tức là bờ tường cao, có “giao thông hào” để ngăn chận những khách không mời mà muốn đến gần. Chu vi cung điện rất rộng, được trồng cây xanh rất đẹp. Kiến trúc đặc thù của cung điện có lẽ là mái cong được mô hình đuôi cá sư tử (lion fish). Phía trong cung điện chẳng có gì đáng chú ý. Tuy nhiên, họ có hẳn một rạp chiếu phim 3D (ba chiều) để cho khách tham quan biết huyền thoại và lịch sử xây dựng cung điện như thế nào. Chỉ có điều phim nói tiếng Nhật và phụ đề tiếng Anh nên rất khó theo dõi.

Điện Atsuta (Atsuta Shrine)

Đi vòng vòng một lúc tôi chụp được vài tấm hình, rồi tiếp tục đi Atsuta. Điện Atsuta là nơi được xem là nơi tôn kính vào hàng thứ 2 ở Nhật (chỉ sau điện Ise). Người ta tin rằng điện Atsuta là nơi cất giữ thanh kiếm Kusanagi, một trong 3 biểu tượng của hoàng đế Nhật. Tôi cũng chỉ ghé qua và đi một vòng cho biết. So với lâu đài Nagoya, tôi nghĩd9ie65n Atsuta rộng lớn hơn (sau này xem tài liệu du lịch mới biết là chu vi lên đến 200 ngàn mét vuông!) Ở đây, ngoài những di vật (không thấy được) tôi cũng không có ấn tượng gì đặc biệt.

Nhưng cũng là một dịp để biết đền đài ngày xưa ở Nhật như thế nào và cách thức họ tổ chức du lịch ra sao. Cái hay của người Nhật (và người Thái Lan nữa) là họ có thể biến những di tích, đền đài khá tầm thường thành những địa danh nổi tiếng mà bất cứ du khách nào đến cũng đòi phải ghé thăm. Phương tiện biến hóa của họ cũng đơn giản: họ trang trọng với từng trang sử, họ tỏ ra nghiêm nghị với những huyền thoại, và bày vẽ hình thức để du khách phải kính trọng nơi họ ghé thăm. Chẳng hạn như chỉ việc đơn giản như du khách phải bỏ giày dép ở ngoài trước khi bước vào cung điện cũng là một cách tăng tính tôn nghiêm cho địa danh. Còn ở nước ta, tôi thấy du khách ăn mặc hớ hênh, ba lô dơ dấy, ngang nhiên bước vào những nơi trang nghiêm của nước ta! Vấn đề là tại chúng ta không tỏ lòng tôn trọng di tích cha ông thì làm sao người khác tôn trọng được.

Chùa Vàng

Chùa vàng (Golden Temple hay còn gọi là Rokuon-ji Temple) là một trong những địa điểm du lịch mà bất cứ du khách nào đến Nhật cũng phải ghé qua. Tôi cũng không phải là một ngoại lệ. Lần trước khi đến Osaka tôi đã có ý định đi, nhưng vì bận quá nên đành bỏ ý định. Lần này, tôi có nguyên một ngày nghỉ (thứ Bảy) nên nhất định phải ghé thăm Chùa vàng cho biết.

Từ Nagoya đến Kyoto bằng xe điện tốc hành (bullet train, hay còn gọi là shinkansen) chỉ 35 phút. Đây là loại xe tốc hành đúng nghĩa (chứ không phải loại tốc hành dỏm của Úc), vì tốc độ dao động từ 250 đến 300 km/giờ. Sẵn đây, tôi phải kinh ngạc tính chính xác của xe điện ở Nhật. Tôi đi cũng trên 10 chuyến xe điện địa phương và xe shinkansen, nhưng chưa lần nào họ trễ hay sớm cả. Chuyến nào cũng đúng giờ, chính xác đến từng giây! Hiroshi mua vé hạng nhất cho tôi đi vì anh ấy nói “đi cho biết”. Tôi không biết sự khác biệt giữa vé hạng nhất và hạng bình dân (economy) là gì, nhưng chỉ biết giá vé hạng nhất thì đắt gần gấp 2 lần vé bình dân. Ghế hạng nhất rộng rãi, rộng hơn ghế hạng bình dân của máy bay B747. Thật ra, trên xe lửa, họ phục vụ y chang như trên máy bay! Tôi đã có một chuyến đi xe điện shinkansen hết sức thú vị, và phải nói là kinh nghiệm nhớ đời. Tôi ước gì nước Úc có một xe như thế này để đi lại giữa các bang dễ dàng hơn. Cái gọi là xe tốc hành của Úc, nếu so với Nhật hay Pháp, tôi thấy sao mà tội nghiệp cho 2 chữ “tốc hành” quá!

Rokuon-ji Temple khởi đầu là một villa của dòng họ Ashikaga Yoshimitsu (một dòng họ shogun) được xây vào năm 1397. Sau khi Yoshimitsu qua đời, căn villa này được biến thành chùa. Năm 1950, một ông sư tên là Hayashi Yoken muốn tự tử và đốt cháy ngôi chùa (nhưng ông không chết mà bị bắt bỏ tù!) Chùa hiện nay được trùng tu lại từ năm 1955. Năm 1987, chùa được đại trùng tu và duy trì cho đến ngày nay. Chùa nổi tiếng vì được bao bọc bằng vàng ròng, và hình ảnh của chùa tỏa chiếu dưới ao Kyokochi.

Chùa Vàng (Golden Temple), Kyoto
Du khách không vào được chùa, mà chỉ đứng ngoài … chụp hình và đọc lịch sử. Theo sử sách thì Rokuon-ji Temple là một tòa nhà 3 tầng. Hai tầng trên được bao phủ bởi vàng lá. Tầng trên cùng được xây theo kiểu Tàu, tầng hai thì xây theo kiểu quí tộc, còn tầng trệt thì xây theo kiến trúc cung đình. Chùa có lều nổi tiếng shariden là nơi chưa tro của Phật. Chùa không cao lắm, và cũng chẳng đồ sộ, nhưng chính vì di vật của Phật và kiến trúc vàng mà chùa rất nổi tiếng trên thế giới. Du khách có thể đi dạo một vòng không đầy 10 phút là xong một tour tham quan.
Vườn Đá (Rock Garden)
Kyoto còn có một điểm du lịch nổi tiếng khác là Vườn đá, còn có tên là Ryoan-ji Temple. Nói cách khác, vườn đá (hay nói cho Hán hơn là Thạch Uyển!) nằm trong khuôn viên của chùa Ryoan-ji (có nghĩa là Chùa của Rồng Hòa Bình). Năm 1994, chùa được UNESCO xếp vào danh sách di sản thế giới.

Vườn xây từ thế kỉ 15, theo hình chữ Nhật, với 25 mét chiều ngang và 10 mét chiều dài. Vườn chỉ có sỏi trắng và đúng 15 hòn đá. Không có cây. Không ai biết ý nghĩa của cách bố trí này là gì. Du khách muốn hiểu thế nào là tùy vào cảm nhận của du khách. Du khách đến thăm vườn chỉ việc thả chân lơ lửng ở bậc thềm, nhắm mắt lại và thả hồn theo những viên sỏi và 15 hòn đá.

Vườn Đá (Kyoto)
Đại học Nagoya

Tôi có dịp ghé thăm một đồng nghiệp ở Đại học Nagoya, và cảm thấy rất ấn tượng với đại học này. Đại học Nagoya là đại học lón vào hàng thứ 4 của Nhật, với khoảng 15.000 sinh viên toàn thời gian (trong số này 40% là sinh viên sau bậc cử nhân). Theo “chính sử” thì trường được xây dựng thế kỉ 19 (1871), nhưng nhìn từ ngoài, tôi chẳng thấy những building sandstone vốn tiêu biểu cho thời thế kỉ 19, mà toàn là những tòa nhà hiện đại theo kiến trúc của thế kỉ 20.

Tuy còn trẻ, nhưng trường này có nhiều thành tựu đáng nể. Anh bạn tôi cho biết trong thời gian 10 năm qua trường có đến 4 giáo sư từng đoạt giải Nobel về hóa học và vật lí. Tôi hỏi về con số bài báo khoa học thì anh ta nói không biết, nhưng chắc chắn là cao, bởi vì mỗi giáo sư ở đây phải làm nghiên cứu khoa học và phải công bố quốc tế thì mới duy trì được chức vụ của mình. Trường có đến 1706 giảng viên và giáo sư; trong số này có 649 giáo sư, 507 phó giáo sư, 118 lecturer, và 432 assistant professor. Hệ thống khoa bảng ở đây xếp lecturer cao hơn assistant professor. Một điều đáng chú ý khác là con số giáo sư cao hơn số phó giáo sư (ở các nước Âu Mĩ thì xu hướng ngược lại: phó giáo sư nhiều hơn giáo sư). Điều này cũng dễ hiểu ở Nagoya, vì trường có mục tiêu là một đại học mạnh về nghiên cứu khoa học, nên họ có nhiều giáo sư.

Theo cách xếp hạng của tạp chí Times thì Nagoya đứng vào hàng 92 trên thế giới, trên trường Đại học Quốc gia Đài Loan (hạng 95), McMaster (Canada, 143), Texas A&M University (179), Đại học Malaya (180).
Văn hóa ẩm thực

Ẩm thực là một đặc tính văn hóa, cho nên tôi phải tận dụng thời gian ngắn ngủi ở đây để thưởng thưởng thức ẩm thực của xứ Phù tang. Phải nói là ẩm thực Nhật thật là đặc sắc, vì món ăn ở đây rất khác với các nước khác.
Sáng nào tôi cũng thức dậy sớm, mon men xuống ăn sáng ở khách sạn. Mới có 6:30 am mà đã có rất nhiều thực khách đang ăn uống. Thức ăn sáng ở đây được chia thành 2 khu chính: một khu gồm các món ăn Nhật, và một khu gọi là món ăn quốc tế hay nói chính xác hơn là món ăn sáng theo kiểu Tây. Chẳng hiểu sao món ăn sáng của Nhật mà lại có cả sushi (tôi cứ tưởng món dành cho ăn trưa chứ)! Nhưng thật ra, ngoài sushi còn có nhiều món khác ngon hơn: nattou (một loại thức ăn làm từ đậu nành lên men), như súp miso, cháo trắng, cá ướp mặn, v.v… Còn món Tây thì cũng như các khách sạn khác bên Mĩ, tức là gồm bacon, sausage, bánh mì, bơ … nói chung là rất chán. Lại còn có thịt bò chiên với khoai tây nữa! Tôi thích nhất món súp miso, ăn với mì sợi (nghe nói mì này là đặc sản của Nagoya), chẳng biết nước súp nấu bằng chất liệu gì, nhưng nó có mùi vị rất nước biển (đương nhiên không phải là nước biển) và rất đặc thù khó có thể nhầm lẫn với các món súp khác được. Trong suốt thời gian 1 tuần ở đây, sáng nào tôi cũng gọi món này, rắc thêm một ít hành lá và một lát cá khô rất rất mỏng, thêm chút ớt tươi, ngon ơi là ngon! Sau đó mới “thanh toán” các món cá mặn, củ cải muối, cháo trắng và rau xanh.

Hôm thứ Bảy, tôi và Hiroshi Suzuki đáp xe điện đi Kyoto để tham quan danh lam thắng cảnh ở thành phố nguyên là thủ đô của Nhật. Trưa hôm đó, hai chúng tôi đến một nhà hàng được bầu là nhà hàng có chất lượng thức ăn đứng vào hàng thứ 2 ở Nhật. Tôi quên tên nhà hàng, mà chỉ nhớ nó nằm bên cạnh con rạch nhỏ, gần ga xe điện, đông người qua lại. Nhà hàng có diện tích rất khiêm tốn, hai tầng, bề ngang chỉ 5 mét và dài khoảng 10 mét. Ngay trước nhà hàng có treo cái chứng chỉ do hội nhà hàng Nhật công bố vào năm 2009. Theo giới thiệu của Hiroshi thì chúng tôi sẽ ăn theo kiểu truyền thống Nhật, có nghĩa là đầu bếp trực tiếp làm đồ ăn trước mặt khách ngồi bàn. Bữa ăn kiểu này là một bữa ăn tiêu biểu của một gia đình Nhật, nhưng Hiroshi thêm rằng nói thế thôi, chứ đâu phải ngày nào một gia đình Nhật cũng ăn như thế (vì giá cả đắt lắm!)
Bữa ăn tại một nhà hàng ở Kyoto (người bên trái là Hiroshi Suzuki)
Chúng tôi mới đến cửa nhà hàng đã được chào đón nồng nhiệt. Người tiếp viên nam cuối gập người chào chúng tôi bằng những câu nói Nhật mà tôi chẳng hiểu anh ta nói gì (nhưng tôi có thể đoán được ý nghĩa). Vì có đặt trước, nên chúng tôi được xếp cho ngồi ở một ví trị tốt nhất của bàn. Tôi nhìn chung quanh có khoảng 10 thực khách, nam có nữ có, cũng ngồi ăn như chúng tôi. Phía trước tôi là 5 đầu bếp, tất cả chỉ tuổi 30-40, đang say sưa với công việc của họ. Người thì đang ngấm ngía con cá để tìm cách xẻ thịt làm sao đẹp nhất, người thì chú tâm trang trí một đĩa salad cho khách, người thì đang cuốn thịt sushi, người thì miệng nói gì liên tục còn tay thì múc súp cho khách và trang trí tô súp sao cho đẹp mắt, v.v…

Một tiếp viên đến hỏi chúng tôi uống gì, tôi và Hiroshi không do dự nói: sake. Đến đây chẳng lẽ uống rượu chát coi sao được! Một bình rượu sake giống như một ống tre lập tức được đem đến cho chúng tôi. Hiroshi nhẹ nhàng rót rượu và chén và chúng tôi cụng li để tự chúc mừng. Rượu sake thường uống khi ấm, nhưng chẳng hiểu sao ở đây họ để rượu trong ống tre lạnh. Tuy nhiên, rượu sake uống cũng ngon, không quá mạnh cũng không quá yếu. Nếu so với rượu đế có chất lượng ở Việt Nam, tôi e rằng rượu sake còn thua một bậc. Sau đó, đầu bếp dọn ra từng món ăn một. Có tất cả đển 7 món, từ các món với cá sống, ba món súp, đến cơm là món sau cùng. Tôi có một bữa ăn no nê và cũng có thể nói là ngon. Vừa ăn, vừa nói chuyện, vừa ngắm đầu bếp làm đồ ăn thật là một kinh nghiệm khó quên.

Tôi nghĩ Nhật cũng là một nước văn minh nông nghiệp, cho nên nhiều món ăn ở đây được chế biến từ gạo và đậu nành. Nhưng Nhật còn là xứ sở của những người yêu biển, cho nên hầu như món ăn nào của họ cũng có vị biển trong đó. Chẳng hạn như món súp, tôi thấy súp nào của họ cũng có mùi vị biển, không mặn lắm, nhưng vừa đủ để thực khách biết đây là món có hương vị biển.

Một điểm đáng chú ý là món ăn Nhật cũng giống như món ăn Huế ở chỗ món nào cũng nho nhỏ. Có khi một vài lát cá, nhưng họ cũng biến thành một món ăn thú vị. Nhưng khẩu phần ăn thì rất đa dạng và nhiều. Một bữa ăn bình thường như tôi nói cũng lên đến 7-8 đĩa khác nhau. Bù lại khẩu phần ăn nhỏ là cung cách cầu kì trong cách trình bày món ăn. Tôi thấy hình như người Nhật rất quan trọng trình bày món ăn một cách cầu kì, hoa mĩ, với đủ thứ màu sắc. Cá thì có loại trắng, vàng, đỏ, xanh, và rong đen. Vì thế khi món ăn được bày lên mâm, trông cũng bắt mắt lắm.

Kể ra thì món ăn của người Nhật không ngon hơn và chắc chắn là không phong phú hơn món ăn của chúng ta. Món ăn của người Nhật có vị biển, còn món ăn của ta có vị sông nước và đậm đà hơn. Tuy nhiên, chúng ta chưa chú trọng đến cách trình bày món ăn cho đẹp, nên nhiều khi người nước ngoài có xu hướng xem món ăn của mình kém phần sang trọng. Chỉ là rong biển, nhưng họ ‘đánh bóng” bằng những nhành cây bên cạnh vài khía dưa leo, trông thấy đẹp và sang ngay. Tôi nghĩ đến món salad bắp chuối mà trang trí với rau răm và rau thơm, thêm chút “dressing” thì chắc chắn ngon hơn rong biển nhiều. Hay như món dưa mắm, hoặc dưa điên điển, mà chịu khó trang điểm thêm vài cọng rau xanh, để trong cái dĩa màu trắng tinh có thêm chút hoa văn nhẹ nhàng, thì trời ơi, thèm chảy nước miếng như không. Do đó, nếu tôi có lời khuyên gì cho nhà hàng Việt Nam là: trang điểm món ăn của mình!
(Còn tiếp)













































Thứ Hai, 19 tháng 10, 2009

Nhật kí Nagoya 1. Trở lại Nhật lần 3

- Ông đến Nhật để làm gì ?

Một nhân viên hải quan tuổi độ 30 vừa nhìn vào passport, vừa hỏi tôi một cách dò xét. Tôi vốn không ưa mấy câu hỏi loại “rất hải quan” này, nhưng cũng biết đó là loại câu hỏi chuẩn, nên cũng chịu khó trả lời cho qua:

- Tôi đi dự hội nghị.

- Hội nghị gì?

Năm nay, Hội loãng xương Nhật kết hợp với Hội loãng xương Hàn Quốc tổ chức hội nghị khoa học thường niên (lần thư 11) tại Thành phố Nagoya. Ban tổ chức có nhã ý mời tôi đi nói chuyện 2 bài cho hội nghị. Tôi đã từng đến Nhật 2 lần trước, một lần ở Tokyo và một lần ở Osaka (mà tôi có lần viết bài tường thuật). Nagoya nằm bên cạnh bờ biển Thái Bình Dương là thành phố lớn thứ 3 của Nhật, với gần 2.2 triệu dân. Hai thành phố lớn kia là Tokyo và Osaka. Nagoya thực ra là một thành phố kĩ nghệ, là thủ phủ của hãng Toyota. Cũng đã gần 10 năm nay, tôi mới có dịp quay lại Nhật và đi một thành phố mới, nên tôi nhận lời ngay.

- Hội nghị về loãng xương.

Anh ta tỏ vẻ thân thiện hơn với tôi, hỏi tôi đây là lần đầu đến Nagoya hay sao, và sẽ lưu lại Nagoya mấy ngày. Tôi cũng nhân dịp mà “bắt chuyện” cho vui. Anh ta không quên nói câu “Welcome to Nagoya”, rồi chúc tôi nhiều may mắn trong công việc. Đi đường mệt mà có một nhân viên hải quan thân thiện như thế này tôi cũng cảm thấy thoải mái đôi chút (chứ kiểu như hải quan Việt Nam thì càng mệt thêm J).

Lấy hành lí xong xuôi, tôi ra ngoài chờ người đối tác đến đón. Thật ra, tôi chẳng chờ gì cả, vì đã có ông Hiroshi Suzuki đang cầm bảng “Prof. Tuan V. Nguyen” để đón. Thấy tấm bảng, tôi từ xa nhìn ông ta và chỉ vào tôi như nói người ông đang tìm là tôi đây. Tay bắt mặt mừng. Chúng tôi ra bãi đậu xe, và ông lái xe đưa tôi về khách sạn. Trên đường đi, ông hỏi tôi liên miên, nào là đi đường có mệt không, chuyến bay có nhiều hành khách, ghế ngồi ông ta chọn có ok không, ăn uống ra sao … đến nỗi tôi thấy cảm động vì sự quan tâm có vẻ thật tình của người tôi mới gặp và quen lần đầu.

Phi trường Nagoya cách trung tâm thành phố cũng khoảng 40 phút lái xe. Đường đi rất tốt, không bị kẹt xe. Tuy nhiên, đường xá ở đây hẹp hơn nhiều so với Mĩ (ở điểm này thì Nhật có vẻ giống Úc). Tôi được ban tổ chức sắp xếp cho ở tại khách sạn Hotel Grand Court Nagoya (hình như là của tập đoàn ANA, hãng hàng không của Nhật). Khách sạn nằm ngay bên cạnh ga xe điện Kanayama, rất tiện cho việc đi lại trong thành phố.

Hội nghị lần thứ 11 của Hội loãng xương Nhật
(Nagoya Congress Center, 14-16/10/2009)

Đến khách sạn, Hiroshi đưa cho tôi một tờ chương trình làm việc cho tôi. Tôi ngạc nhiên khi xem qua chương trình, không phải vì nội dung, mà vì những chi tiết trong đó. Mỗi ngày, từng giờ một, tôi sẽ làm gi, ở đâu, và ai hướng dẫn. Đương nhiên, trong tiết mục “làm gì” ngoài những công việc chính thức ra, còn có cả những phần ăn uống, thăm những danh lam thắng cảnh, thăm viện bảo tàng và đi du lịch. Sau đó, anh ta nói để cho tôi yên nghỉ để chuẩn bị cho vài ngày làm việc sắp tới, anh ta xin cáo lui về phòng ở khách sạn khác. Tôi ngạc nhiên hỏi sao không ở đây cho vui, anh ta nói rằng vì khách sạn này đắt lắm (hình như là 25.000Y một ngày), nên anh ta chọn ở một khách sạn tương đối “khiêm tốn” hơn. Ui chao, nghe anh ấy nói thế tôi cũng chạnh lòng vì sự hiếu khách của ban tổ chức.

Thật ra, sau vài ngày tôi mới nhận ra đây là một phong cách làm việc của người Nhật. Tôi đi nhiều nơi ở các nước phương Tây, họ cũng có chương trình làm việc như thế này, nhưng có lẽ đây là lần đầu tiên tôi kinh nghiệm qua cách sắp xếp hết sức chi tiết và chính xác đến từng phút. Thật ra, anh ta nhắc đi nhắc lại cho tôi biết rằng mỗi sáng, tôi nên có mặt lúc mấy giờ và anh ta đến đón để đi phó hội. Ngay cả ăn uống, anh cũng hỏi tôi thích ăn món gì, Tây, Tàu, Ấn, Nhật, Hàn, v.v… để anh ta chuẩn bị tốt hơn. Chẳng lẽ tôi nói muốn ăn món Việt Nam, nhưng vì biết rằng ở thành phố này chẳng có bao nhiêu người Việt định cư nên một đòi hỏi như thế tôi e rằng làm phiền chủ nhà quá đáng, nên đành chọn món ăn địa phương cho “đậm đà” bản sắc dân tộc!

Symposium đột xuất
Sáng đến đăng kí và nhận tài liệu hội nghị. Nhìn qua đống tài liệu toàn là tiếng Nhật, nhưng cũng thỉnh thoảng có vài abstract tiếng Anh. Theo chương trình, tôi sẽ nói chuyện hai bài trong hội nghị: một bài về clinical trial và một bài về di truyền. Nhưng trong thực tế, vì lí do đột xuất (hay vì họ thích tôi ?) nên ban tổ chức đề nghị tôi nói thêm một bài về tiên lượng và ứng dụng mô hình tiên lượng trong việc chọn đối tượng điều trị. Đương nhiên là tôi vui vẻ nhận lời.

Đi dạo một vòng hội trường Nagoya Congress Center (NCC), tôi thấy poster quảng cáo symposium về di truyền với tên tôi khắp nơi. Điều này cũng không ngạc nhiên, vì bài đầu là do ban tổ chức hội nghị mời giảng, còn bài hai là do một công ti sinh học bảo trợ. Mà, công ti thì họ có tiền nên họ làm rầm rộ hơn ban tổ chức nhiều. Đối với tôi thì ai bảo trợ không quan trọng bằng việc mình phải làm cho tốt để không phụ lòng người bảo trợ. Do đó, thấy tên mình tùm lum trong hội trường mênh mông này, tôi cảm thấy như mình có thêm … gánh nặng.

Poster quảng cáo bài nói chuyện của tôi
(vì cái poster này mà tôi phải mang thêm gánh nặng trên vai)
Hội nghị khoa học thường niên lần này là lần thứ 11. Năm nay, họ phối hợp với Hội loãng xương Hàn Quốc để tổ chức, với mục đích giao lưu khoa học, và cũng là một hình thức nâng cao con số người tham dự. Thật ra, tổng số bác sĩ tham dự lên đến >700 người, phần lớn là từ Nhật, kế đến là Hàn Quốc, phần còn lại là từ Thái Lan, Singapore, Philippines, và Mã Lai. Không có ai từ Việt Nam sang dự (và chắc cũng không cần thiết). Tuy con số chính thức là trên 700 người, nhưng tôi chưa bao giờ thấy số tham dự đầy đủ. Có lẽ con số người thật sự tham dự cao nhất là 400 người, vì hội trường lớn nhất chứa 500 người, và vẫn còn ít nhất 20% ghế còn trống. Điều này cũng bình thường, vì một số người chỉ đăng kí đóng tiền, nhưng do bận tham quan nên không tham gia thường xuyên.

Diễn giả được mời (invited speaker) của hội nghị năm nay chỉ có 4 người. Hai người từ Mĩ là Gs Steve Cummings (Đại học California, San Francisco), Gs Sarah Booth (Đại học Tuft), Gs Andre Uitterlinden (Hà Lan), và tôi từ Úc. Cả ba người kia đều là chỗ quen biết của tôi, đặc biệt là Gs Cummings và Uitterlinden, người rất thân mật với cá nhân và nhóm của tôi vì chúng tôi theo đuổi cùng một lĩnh vực nghiên cứu. Gặp nhau ở đây, trong môi trường Nhật và rất ít người nói thạo tiếng Anh, nên chúng tôi có vẻ tâm đầu ý hợp nhau. Tuy nhiên chỉ được 2 ngày đầu, vì ngày thứ 3 thì các vị kia bận đi tham quan do họ đã làm xong nhiệm vụ, còn tôi thì ngày nào cũng có việc để làm, nên chẳng đi đâu được. Thật ra, cũng không hẳn như thế, vì ngày thứ 3 là ngày tôi cũng “cúp cua” được một buổi để đi thăm lâu đài Nagoya và điện Atsuta trong thành phố.

Buổi symposium về di truyền của tôi diễn ra êm xuôi, với số người tham dự chỉ trên 100. Ngày hôm đó có đến 3 symposium, nên có lẽ các nhóm phải cạnh tranh nhau để thu hút người tham dự. Nhìn qua hội trường, tôi cũng thấy nhiều khuôn mặt quen thuộc. Điều này cũng dễ hiểu, vì chỉ có người quan tâm đến vấn đề mới vào đây nghe. Cũng không loại trừ khả năng một số người vì tò mò muốn biết cái ông Prof Nguyen này nói gì. Cũng như các symposium bên Mĩ, ở đây người ta vừa ăn vừa nghe. Tôi nói về những khám phá gien mà nhóm tôi và trên thế giới đã công bố, rồi đề nghị một vài cách ứng dụng kết quả gien để tiên lượng bệnh tốt hơn. Thật ra, đây là những gì tôi đã nói và viết trong thời gian 10 năm qua, nên nếu ai hay đọc bài của tôi thì chắc sẽ nói ... nghe quen quen! Tôi nói đúng 50 phút, để dành 10 phút trao đổi và thảo luận. Phần thảo luận chỉ có đúng 5 câu hỏi, ít hơn là tôi dự đoán. Sau này tôi mới biết là ở đây cũng có văn hóa chiếu trên chiếu dưới như ở Việt Nam ta, tức là người trẻ ít khi nào đặt câu hỏi với giáo sư, chỉ có mấy ông bà “già” mới có ý kiến và bình luận nhiều. Không biết họ vì ngoại giao hay thật tình, nhưng sau khi tôi ra ngoài thì có nhiều người đến bắt tay khen tôi nói … hay. Có vài người còn lại xin chữ kí vì họ nói nghe tên tôi đã lâu, nay mới gặp mặt và nghe tôi nói chuyện. Trời, cứ như là ca sĩ !

Symposium thứ 2 của tôi là về áp dụng kết quả nghiên cứu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên vào thực hành lâm sàng (translating results of randomized clinical trials into clinical practice). Symposium này tổ chức ở hội trường chính (main hall), thu hút số người tham dự đông hơn (con số có lẽ lên đến 300) là symposium về di truyền. Tôi duyệt qua các kết quả của các nghiên cứu nổi tiếng trong quá khứ và đặt câu hỏi: phải sử dụng những kết quả này như thế nào cho bệnh nhân. Tôi sử dụng một số khái niệm về y học thực chứng như NTT (number needed to treat), NNH (number needed to harm) và chỉ cách ứng dụng chỉ số này để cân bằng giữa lợi và hại, để xác định ngưỡng nguy cơ cần được điều trị. Tôi cũng nói 50 phút và dành 10 phút thảo luận. Phần thảo luận này rất hào hứng, có lẽ vì đề tài dễ hiểu hơn là di truyền học. Tôi để ý đến một ông giáo sư Hàn Quốc hỏi tôi một câu hơi … buồn cười. Ông ấy (nói là “ông” chứ tuổi chỉ 50 gì đó thôi – tôi đoán thế) nói rằng đây là lần đầu tiên ông nghe đến khái niệm NTT (number needed to treat) và hỏi tôi là khái niệm này đã được chấp nhận trong y khoa hay chưa. Tôi ngạc nhiên vì ông này xem ra chẳng biết gì về EBM cả, nhưng cũng lịch sự trả lời cho ổng rõ. Tôi nhắc nhở nhẹ nhàng rằng khái niệm này đã được biết đến hơn 23 năm qua rồi, và hầu như nghiên cứu randomized clinical trial nào cũng trình bày NNT cả. Tuy nhiên, ông ta có vẻ rất thích thú với những ý tôi trình bày. Sau giờ giải lao ông ta lại hỏi tôi là “Bộ ông đến từ Việt Nam hả?” Tôi vui vẻ và còn hãnh diện nói: ừ, Việt Nam; còn mày, Nam Hàn phải không? Chúng tôi có những trao đổi chính trị Tàu – Việt Nam – Hàn Quốc hết sức thú vị, và tôi cũng chịu trận với những đòn anh ta chửi Tàu quá cỡ. :-)

Symposium 3 là một “sự cố” đột xuất. Theo chương trình, ban tổ chức dành 2 giờ để bàn về ứng dụng mô hình FRAX (do WHO phát triển) trong việc tiên lượng gãy xương cho bệnh nhân. Trong một buổi nói chuyện kiểu trà dư tửu hậu với ông chủ tịch ban tổ chức, tôi có nói sơ qua ý kiến của mình về FRAX. Tôi nói đại khái rằng mô hình FRAX chưa đạt những tiêu chuẩn khoa học để có thể áp dụng rộng rãi cho bệnh nhân. Ông này nghe qua có vẻ hấp dẫn, nên hỏi tôi có thể dành 20 phút để nói thêm chuyện này trong symposium. Đương nhiên là tôi vui vẻ nhận lời, và ông ta phải thay đổi chương trình một chút. Thế là đêm đó về khách sạn, tôi phải thức đến gần nửa đêm để chuẩn bị slides nói chuyện. Cái khó là phải nói làm sao cho thuyết phục mà không mang tiếng là phê bình nặng nề mô hình FRAX! Sáng hôm sau, ông chủ tịch tuyên bố có một thay đổi nhỏ, đó là ông ta đã mời được tôi chia sẻ kinh nghiệm và ý kiến với hội nghị. Ông ta giới thiệu tôi quá nồng nhiệt, làm tôi thấy hơi ngượng vì nghe ông ta đọc về mình cứ như là ông bầu quảng cáo ca sĩ không bằng. Tôi nói về 5 tiêu chuẩn khoa học cho một prognostic model, và chỉ ra rằng FRAX không đạt bất cứ nào một tiêu chuẩn nào. Tôi có dữ liệu lấy từ các báo cáo trong hội nghị của chính người Nhật để chứng minh những gì tôi nói là có cơ sở. Điều làm tôi tự hào là có lẽ qua bài nói chuyện này, tôi đã làm thay đổi cục diện của vấn đề. Ông chủ tịch cho biết là trước đây Hội loãng xương Nhật định dùng symposium này để kêu gọi áp dụng FRAX rộng rãi cho bệnh nhân, nhưng qua những ý kiến thành thật của tôi, Hội đã đề nghị phải nghiên cứu thêm về FRAX trước khi áp dụng. Nếu cho đó làm một đóng góp, tôi nghĩ mình cũng đã đóng góp cho họ, xứng đáng với đồng tiền bát gạo họ bỏ ra để mời tôi sang đây. Đêm đó về khách sạn, tôi có một giấc ngủ ngon.

(Còn tiếp)

Thành phố thiếu cây xanh:
Nagoya, nhìn từ tầng 25, khách sạn ANA Grand Court Hotel Nagoya.








Chủ Nhật, 18 tháng 10, 2009

Thế nào là phê bình thiếu xây dựng ?

Mới đây, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng chỉ thị cho UBND TP Hà Nội và Bộ Khoa học và Công nghệ “xử lý thích hợp, đúng quy định của Đảng và Nhà nước đối với việc tự giải thể của Viện Nghiên cứu phát triển (IDS) và những phát biểu thiếu tinh thần xây dựng của một số cá nhân thuộc IDS”. Nghe quen quen, cảm giác déjà vu. Nghĩ một hồi, lục soát trong bộ nhớ, tôi chợt nhận ra: đó chính là cụm từ “thiếu tinh thần xây dựng”, một kiểu nói tôi đã nghe từ hơn 30 năm trước. Nay lại thấy nó trên báo chí và chỉ thị của Thủ tướng, nên tôi lại miên man suy nghĩ.

Đây là vấn đề có liên quan đến nhiều người hay phản biện, trong đó có … tôi. Khoảng chục năm qua, tôi viết nhiều bài phản biện về chính sách giáo dục và y tế, và cũng đem lại cho mình vài hệ quả. Những người không ưa ý kiến của tôi thay vì phản biện lại những ý kiến đó thì họ lại nhắm vào cá nhân: họ nói rằng tôi không có tinh thần xây dựng. Thế nhưng không ai chịu định nghĩa phê bình như thế nào là có “tinh thần xây dựng”, hay nói như thế nào là thiếu tinh thần xây dựng. Tức là, người ta chỉ lấy cái nhãn hiệu “thiếu tinh thần xây dựng” để dán vào đầu của ai đó, mà chẳng cần để ý đến hệ quả của cá nhân đó. Tôi nghĩ làm như vậy là không công bằng chút nào cho người phê bình.

Vậy thì câu hỏi đặt ra: thế nào là phê bình mang tính xây dựng? Tôi phải quay sang giới thần kinh học và tâm lí học để xem họ nói gì về tinh thần xây dựng. Hai nhóm chuyên gia này nói rằng phê bình xây dựng là nhằm vào mục tiêu cải thiện một lĩnh vực nào đó của một cá nhân hay làm cho công việc tốt hơn. Định nghĩa này chung chung quá! Thế nào là “tốt hơn”, và tốt hơn nhìn dưới lăng kính của ai? Tôi thấy cách hiểu kiểu này không ổn chút nào.

Bởi vì không đủ trình độ lí thuyết để định nghĩa vấn đề, tôi đành phải dựa vào kinh nghiệm và cảm nhận cá nhân. Theo kinh nghiệm cá nhân, tôi nghĩ phê bình xây dựng phải hội đủ tất cả 3 điều kiện sau đây:

Thứ nhất, tôi đồng ý về mục tiêu của phê bình xây dựng, đó là góp ý sao cho sự việc tốt hơn. “Tốt hơn” ở đây là theo cái nhìn của người phê bình. Chẳng hạn như khi tôi phê bình về tiêu chuẩn “ngực nở chân dài” để có bằng lái xe gắn máy, tôi muốn tiêu chuẩn công bằng hơn, khách quan hơn, và muốn Nhà nước thay đổi tiêu chuẩn đó theo định hướng công bằng và khách quan. Nhưng vấn đề ở đây là công bằng và khách quan là hiểu theo quan điểm của tôi, mà Nhà nước chưa chắc có cùng quan điểm. Nhưng cũng như quyền tự do phát biểu, tôi có quyền phát biểu ý kiến cá nhân (cũng như Nhà nước cũng chỉ là … cá nhân), còn chuyện cộng đồng có chấp nhận hay không thì phải để cho người dân quyết định.

Thứ hai, phê bình xây dựng phải có “sản phẩm”, phải có “kết quả” (hay nói theo tiếng Anh là phải có “outcome”). Tôi nghĩ có rất nhiều động cơ để phê bình, nhất là xã hội có nhiều xung đột và mâu thuẫn lịch sử như ở Việt Nam hiện nay. Nhưng phê bình xây dựng rất khác với chửi đổng, và càng khác với phê bình để thỏa mản cá nhân hay để khoe khoang kiến thức, hay … tự quảng cáo mình. Trong xã hội, không thiếu những thành phần chỉ thích nói cho có nói, chứ chẳng bao giờ nhận lãnh trách nhiệm về những gì mình phát biểu. Cũng có nhiều người phê bình nhằm chỉ trích người khác để hàm ý nói mình tài giỏi hơn, có kiến thức nhiều hơn người bị phê bình. Tôi đã từng đọc vài “phản biện” các đề tài khoa học ở trong nước (tôi phải để trong ngoặc kép vì thật ra không phải là phản biện), và thấy đó là những chỉ trích nhỏ nhen, lạc đề, mang tính lên lớp, và có vẻ khoe khoang kiến thức về sách giáo khoa mà họ đã đọc đâu đó, nhưng rất tiếc đó là những kiến thức chắp vá rất thiếu hệ thống. Người không biết chuyện thì nghĩ rằng đó là phản biện sắc sảo, còn người biết chuyện thì mỉm cười. Trình độ và đẳng cấp rất khác nhau mà!

Lại có những người phê bình chỉ để giải quyết ân oán cá nhân, để nhớ lại thời “huy hoàng” thuở xa xưa khi mình còn ăn trên ngồi trước, để biện minh cho hành động sai trái của chính mình trong quá khứ. Những người này chỉ việc chửi đổng. Bất cứ điều gì đối phương làm cũng sai, cũng dở, và cần phải sửa đổi theo ý mình. Tôi thấy cung cách nói của một số người trong giới báo chí ở Bolsa, một số cũng làm bộ tỏ ra … trí thức, thể hiện cho xu hướng này: phê bình như là một hành động chửi bới cho … sướng miệng (hay cho mòn bàn phím máy tính).

Còn phê bình xây dựng là phải kiên trì theo đuổi quan điểm của mình, thuyết phục người được phê bình thay đổi cách làm với kết quả tốt hơn. Tôi nghĩ đến những phê bình của Viện IDS trong thời gian về chính sách kinh tế và giáo dục cũng là những phê bình xây dựng, bởi vì họ làm có kết quả, có người lắng nghe và sửa đổi. Ngoài ra, những góp ý về tiêu chuẩn đề bạt chức danh khoa bảng, tiêu chuẩn đánh giá thành tựu nhà khoa học, nghiên cứu y khoa, v.v… mà nhiều người đã làm trong thời gian qua nằm trong phạm vi của phê bình xây dựng.

Thứ ba, người phê bình mang tính xây dựng phải là những người có tấm lòng. Thầy cô phê bình học sinh, các bậc cha mẹ phê bình con cái, các bậc thức giả phê bình Nhà nước, v.v… đều xuất phát từ tấm lòng tốt. Họ không vụ lợi mà cũng chẳng cần danh – họ chỉ có tấm lòng. Do đó, cần phải phân biệt những người này với những người phê bình vì mục tiêu lợi ích cá nhân (như viết báo chửi chế độ để làm nguồn thu nhập). Cũng có những chính khách nước ngoài, những thương gia nước ngoài, hay giới báo chí nước ngoài, v.v… có thể họ cũng phê bình Việt Nam nhưng họ phê bình không xuất phát từ lòng thương yêu gì đất nước Việt Nam, mà có thể họ muốn Việt Nam phải theo một định hướng nào đó để sau cùng họ và đất nước họ hưởng lợi.

Thành ra, phê bình xây dựng phải đặt mục tiêu lợi ích dân tộc và đất nước lên hàng đầu. Trong thời đại này, ai cũng bận cả, ấy thế mà có người bỏ thì giờ ra nghiền ngẫm, ngồi xuống viết ra những dòng chữ, hay đi nói chuyện về những đề tài nằm ngoài phạm vi chuyên môn hẹp của mình. Nếu không mang trong người một tấm lòng trắc ẩn, một tấm lòng yêu quê hương xứ sở (chứ nếu không thì tốn thì giờ để nói làm gì) thì làm sao có thể làm như thế được.

Như tôi nói trên, phê bình xây dựng phải hội đủ 3 điều kiện: mục tiêu, kết quả, và tấm lòng vì dân tộc. Hội đủ 1 hay 2 điều kiện vẫn chưa đủ để nói là phê bình mang tính xây dựng. Nhiều người không thích chế độ hiện hành ở trong nước, nhưng họ vẫn có tấm lòng với quê hương xứ sở (đáp ứng điều kiện 3), họ cũng phê bình với mục tiêu tốt là cho quê hương khá lên (điều kiện 1), nhưng họ chưa chắc đáp ứng điều kiện 2, và do đó không thể xem là phê bình xây dựng.

Quay trở lại với viện IDS và nhận xét của Thủ tướng cho rằng họ phê bình thiếu xây dựng, chúng ta thử xét qua 3 điều kiện trên xem sao. Thứ nhất, những phê bình của IDS trong thời gian qua, trên giấy trắng mực đen, đều nhằm góp ý làm cho chính sách kinh tế, xã hội và giáo dục tốt hơn. Tôi xem đi xem lại các tài liệu và bài viết của họ, tôi cũng ghé qua trang nhà của họ, nhưng không hề thấy một ý định tiêu cực này trong những phê phán của họ. Có những ý kiến (như một vài khía cạnh trong chính sách giáo dục) cá nhân tôi không đồng ý với họ, nhưng tôi tôn trọng cách họ đặt vấn đề và cách họ lí giải. Chúng ta cần nhiều người có bản lĩnh như nhóm IDS, chứ không nên gây áp lực để họ tự đóng cửa phản đối.

Thứ hai, những góp ý của viện IDS cũng có hiệu quả, vì Nhà nước cũng lắng nghe. Họ kiên trì theo đuổi những vấn đề họ nêu và tận dụng mọi cơ hội để lên tiếng. Do đó, tôi nghĩ họ cũng đã đạt được mục tiêu là góp phần vào việc phản biện xã hội ở Việt Nam. Thật ra, chỉ sự ra đời của IDS cũng đã là một thành công, một kết quả đáng chú ý trong môi trường phản biện xã hội ở nước ta.

Thứ ba, những thành viên của IDS là những người ở trong nước, gắn bó với Nhà nước và Đảng. Có người từng phục vụ trong quân đội, có người từng phục vụ như là cán bộ cao cấp trong guồng máy Nhà nước, lại có người là chuyên gia về khoa học và giáo dục, v.v… Họ thật tình quan tâm đến những vấn đề vĩ mô của đất nước, bởi vì họ từng là những “diễn viên” (actors) trong kịch bản ở qui mô quốc gia và quốc tế trước đây. Có ai dám nói Gs Hoàng Tụy không có lòng với nền giáo dục nước nhà, hay có ai dám cho rằng ông Nguyễn Quang A hay Nguyễn Trung không quan tâm đến những vấn đề đối ngoại và kinh tế. Tôi nghĩ họ là những người “trí thức công cộng” (public intellectual) đúng vói ý nghĩa của chữ này. Tôi không thấy bất cứ một lí do nào để cho rằng họ không có lòng với Việt Nam.

Những phân tích trên cho chúng ta thấy những phát biểu (hay phê phán) của IDS mang tính xây dựng.

Tôi hiểu và rất thông cảm là những lời phê bình thường khó nghe và rất khó tiếp thu. Người Tàu có câu “trung ngôn nghịch nhĩ” để nói đến tình trạng khó tiếp thu những phê bình, nhất là trong bối cảnh văn hóa Á châu như ở nước ta. Thật ra, ông bà mình có câu hình tượng hơn và dễ hiểu hơn: “Thương thì cho roi cho vọt, ghét thì cho ngọt cho đường.” Đừng tự đắc vì những lời khen tặng của giới doanh nghiệp nước ngoài; hãy suy nghĩ kĩ vào những phê phán khó nghe của những người Việt Nam có lòng với quê hương.

Ở Việt Nam, các quan chức và chính quyền có quan điểm cho rằng để duy trì ổn định xã hội, cần phải hạn chế phản biện. Thật vậy, một trong những “rationale” cho Quyết định 97 hạn chế công bố phản biện là nhằm duy trì ổn định xã hội. Nhưng tôi nghĩ chưa có bằng chứng nào cho thấy hạn chế phản biện công khai là yếu tố làm cho xã hội ổn định. Thật ra, có thể suy nghĩ ngược lại: chính sự hạn chế phản biện công khai là mầm mống của những bất an xã hội. Bởi vì người dân không có cơ hội và phương tiện phát biểu ý kiến công khai, nên họ phải “phản biện chui”, tức là trên những diễn đàn không chính thống. Song song với những phản biện chui là những tin đồn nhảm nhí, lũng đoạn thông tin, biến có thành không (và ngược lại), và hệ quả là làm cho người dân hoang mang không biết đâu là thật và đâu là giả, dẫn đến bất an ngầm trong xã hội.

Những năm đầu khi mới định cư ở Úc, tôi rất ngạc nhiên về tinh thần phản biện ở đây. Báo chí, đài truyền hình, đài radio suốt ngày phê phán chính phủ hết chuyện này sang chuyện khác. Tôi ngạc nhiên là vì trong một xã hội ổn định, kinh tế phát triển, chế độ an sinh rất tốt như thế, mà họ lại vạch ra rất nhiều vấn đề. Sau này, khi tiếp cận với nền giáo dục ở đây, tôi mới nhận ra là trong nhà trường, người ta đã huấn luyện và tạo cho học sinh thói quen đặt vấn đề và tranh luận. Do đó, khi lớn lên, cho dù xã hội ổn định, nhưng đối với những người có tinh thần phản biện, họ nhìn đâu cũng thấy vấn đề. Tôi nghĩ cái “văn hóa” nhận dạng vấn đề chính là một yếu tố thúc đẩy xã hội phát triển hoàn chỉnh hơn, và cũng chính là yếu tố đưa nền khoa học phương Tây vượt hẳn so với các nước Á châu.

Viết đến đây tôi chợt nhớ một bài viết tôi đọc đâu đó mà tác giả (hình như là Umberto Eco ?) có kể lại rằng năm 1931, Chính phủ Mussolini bắt buộc tất cả 1200 giáo sư đại học trên toàn nước Ý phải tuyên thệ trung thành với Chính phủ của ông, nhưng có 12 người không chịu tuyên thệ và cả 12 giáo sư này đều bị cách chức. Tuy nhiên, chính 12 giáo sư thuộc loại “cừu đen” này lại là những người được lịch sử Ý đánh giá là đã cứu vớt danh dự của quốc gia Ý và giáo dục đại học Ý. Nếu sự việc đó là một bài học, tôi nghĩ rằng chúng ta cần những người như các thành viên trong IDS, những người dám phát biểu những ý kiến không hẳn là cùng định hướng với Nhà nước, và dám nhận lãnh trách nhiệm trước công chúng những gì họ nói. Có thể con số người như các thành viên IDS không nhiều, nhưng điều đó không quan trọng, bởi vì điều quan trọng hơn là phê bình có mục tiêu cụ thể, với định hướng có kết quả, và có lòng với đất nước.

NVT

Y đức và phẫu thuật mới

Trên đường từ Nagoya về Sydney qua Singapore, tôi đọc được một bản tin thú vị về y đức và giải phẫu thẩm mĩ. Câu chuyện gây ra tranh cãi ở Singapore. Martin Huang (tôi có thể nêu tên vì báo chí đã nêu tên) là một bác sĩ thẩm mĩ ở Singapore. Ông tiêm các tế bào lấy từ phôi của cừu vào 3 bệnh nhân để làm cho họ trẻ lại. Ông cho biết đã từng nghiên cứu trên chuột, và từng tiêm tế bào của phôi cừu cho chính ông. Ông tin vào việc mình làm, tạm gọi là tế bào trị liệu, vì ông nghĩ rằng mình đem lại lợi ích cho bệnh nhân

Tuy nhiên, Bộ Y tế Singapore chất vấn phẫu thuật của ông. Theo Giáo sư Satku, giám độc y tế vụ của Bộ Y tế Singapore, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy tế bào trị liệu có thể trẻ hóa người già. Những gì Bs Huang mô tả là nghiên cứu thật ra chẳng phải là nghiên cứu có giá trị khoa học gì cả, vì ông chưa bao giờ và cũng chưa đủ tư cách khoa học để thực hiện nghiên cứu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên. Quan trọng hơn, Bộ Y tế rất quan tâm đến an toàn của bệnh nhân, vì trong quá khứ đã có báo cáo (không phải từ trung tâm của Bs Huang) là bệnh nhân được điều trị bị bất tỉnh và mang thương tật suốt đời vì tế bào trị liệu.

Câu chuyện ra đến hội đồng y khoa. Kết quả là Bs Huang bị phê bình nặng nề, bị phạt nặng, và rút bằng hành nghề một thời gian. Lí do (hay tội) mà hội đồng y khoa đưa ra là Bs Huang điều trị bệnh nhân không dựa vào bằng chứng khoa học.

Tôi nghĩ câu chuyện cũng có liên quan đến Việt Nam, bởi vì ở nước ta có nhiều bác sĩ không dựa vào bằng chứng khoa học để điều trị bệnh nhân. Thời gian gần đây, có vài chuyên gia đề nghị sử dụng tế bào gốc để điều trị một số bệnh mãn tính. Nhưng cho đến nay, chúng ta vẫn chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy điều trị bằng tế bào gốc đem lại lợi ích cho bệnh nhân. Những thành công (hay thất bại) trong vài ca bệnh không thể xem là bằng chứng khoa học. Những ý kiến của các chuyên gia, cho dù là được quảng cáo “chuyên gia hàng đầu” hay “chuyên gia đầu ngành”, không thể và không bao giờ được xem là bằng chứng khoa học. Lí do đơn giản là chuyên gia, bất cứ ở vị tí nào, cũng rất dễ phạm phải sai lầm và sai lầm thường xuyên. Do đó, trước một thuật điều trị mới, hàng loạt vấn đề cần phải đặt ra: bằng chứng khoa học ra sao, lợi ích và nguy cơ biến chứng là gì, chi phí điều trị như thế nào.

Giáo sư Satku nhắc nhở rằng bác sĩ phải nhận thức rằng họ ở một vị thế đặc quyền trong xã hội, bởi vì bệnh nhân tin tưởng vào bác sĩ và kì vọng rằng bác sĩ thông thạo về khoa học, rằng bác sĩ sẽ đặt lợi ích của bệnh nhân trên tất cả những quyền lợi khác. Nếu bác sĩ không nghĩ đến điều này và hành động một cách phi khoa học, hay không dựa vào bằng chứng khoa học, thì tư cách và y đức của người bác sĩ có vấn đề. Điều trị bệnh nhân không dựa vào bằng chứng khoa học là thiếu y đức. Theo Hải Thượng Lãng Ông, người thầy thuốc thiếu y đức còn tệ hơn là bọn lưu manh và ăn trộm!

Nhưng để có bằng chứng, bác sĩ cần phải tiếp cận với y văn mới nhất trên thế giới. Ở nước ta, tiếp cận y văn quốc tế là một vấn đề nan giải. Không phải VN quá nghèo để không có đường truyền internet, mà là các đại học và bệnh viện VN không chịu đầu tư thích đáng vào nghiên cứu khoa học, dịch vụ thư viện đại học và internet. Có dự hội nghị y khoa ở VN mới thấy một điều đau buồn là diễn giả chỉ oang oang lặp lại những gì đồng nghiệp phương Tây làm, mà nhiều khi họ cũng không hiểu đúng kết quả (vì họ đâu có tham gia vào công trình nghiên cứu). Nói cách khác, họ là những người đọc báo. Rất rất hiếm bác sĩ VN làm nghiên cứu, có lẽ do thiếu đầu tư từ Nhà nước. Vì ít làm nghiên cứu nên họ không có bằng chứng ở người Việt và áp dụng cho người Việt.

Nhìn vào thư viện của các đại học y thuộc vào hàng “lớn” ở VN người ta chỉ lắc đầu vì phương tiện quá nghèo nàn. Tạp chí y học chỉ le ngoe vài tờ (mà lại rất cổ xưa chẳng ai thèm để ý đến), sách quá ít mà lạc hậu cả 40 năm, đường truyền internet thì chập chờn và không đáng tin cậy, v.v… Với cơ sở vật chất như vậy thì làm sao bác sĩ VN có thể sánh vai cùng đồng nghiệp trên thế giới?

Thành ra, nói đến bằng chứng khoa học mà không nói đến đầu tư cho cơ sở vật chất thì chưa đầy đủ được. Vấn đề là … cơ chế.

NVT

Thứ Bảy, 17 tháng 10, 2009

376 trường đại học, cao đẳng nhưng chỉ có 330 giáo sư

Bài dưới đây có vài con số thú vị về giáo dục đại học ở VN:

http://vietnamnet.vn/giaoduc/200910/Mo-truong-dai-hoc-phai-lot-tay-2-ty-874127/

1. Hiện nay, cả nước có 376 trường ĐH, CĐ. Tính từ 1987 đến nay, con số trường tăng 3,7 lần, phần lớn là tăng trong thời gian 2006-2007 với gần 40 trường ra đời.

2. Tổng số SV tăng 13 lần (từ 133.136 SV năm 1987 lên trên 1,7 triệu năm 2009), nhưng số giảng viên chỉ tăng 3 lần, từ 20.212 lên 61.190 người.

3. Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục ĐH (Bộ GD-ĐT) Nguyễn Thị Lê Hương cho hay, cả nước có 376 trường ĐH, CĐ, nhưng chỉ có 330 giảng viên có chức danh GS, PGS.

Tôi thấy mấy con số về GS có vẻ lộn xộn quá. Trước đây (2008), ông bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân cho biết “Số GS còn hoạt động tích cực trong giảng dạy và nghiên cứu đến nay có 500 người,” nhưng nay thì nói chính xác là 330 người ! Thế là thế lào?

http://vietbao.vn/Giao-duc/Viet-Nam-Cu-1-trieu-dan-co-6-giao-su/20763772/202/

Tôi mới có dịp ghé thăm một đồng nghiệp ở Đại học Nagoya, trường đại học lớn vào hàng thứ 4 của Nhật, với khoảng 15.000 sinh viên toàn thời gian. Tuy nhiên, trường có đến 1706 giảng viên và giáo sư; trong số này có 649 là giáo sư và 507 phó giáo sư. Như vậy, tổng số GS/PGS đang dạy trong các đại học VN còn thấp hơn cả con số GS/PGS của một đại học lớn bên Nhật!

Tại sao? Theo thống kê thì hiện nay VN có khoảng 6600 Giáo sư và Phó giáo sư (trong số này có khoảng 110 người là GS). Như vậy, chỉ có 5% GS và PGS dạy đại học. Phần 95% còn lại làm việc hành chính hay làm gì đó. Chẳng trách tại sao năng suất khoa học của nước ta quá thấp trên trường quốc tế.

NVT

50% người Việt Nam bị loãng xương?

Báo Thanh Niên số ra ngày hôm nay cho rằng “50% người thành thị ở VN bị loãng xương”. Tôi rất ngạc nhiên với tỉ lệ này, vì quá cao, có lẽ cao nhất thế giới. Đọc kĩ hơn thì thấy phóng viên có nói một đoạn như sau: “Riêng tại VN, qua khảo sát trên 250.000 người (phần lớn sống ở các thành phố), thì tỷ lệ LX là 50%.” Tôi chưa bao giờ nghe nói đến một nghiên cứu trên 250.000 người ở Việt Nam. Theo tôi biết thì hoàn toàn không có nghiên cứu này. Do đó, có lẽ đây là một nghiên cứu tưởng tượng, chứ trong thực tế không có thật. Và, vì thế, con số 50% người thành thị ở Việt Nam bị loãng xương cũng là một con số tưởng tượng.

Sau đây là nghiên cứu thật ở Việt Nam. Nghiên cứu thứ nhất của Bs Nguyễn Thị Thanh Hương (Đại học Y Hà Nội) ở phụ nữ trên 50 tuổi, sử dụng máy DXA của GE-Lunar, cho thấy tỉ lệ loãng xương là 23%. Nghiên cứu thứ hai của Bs Hồ Phạm Thục Lan (Bệnh viện 115 và Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch) cũng ở phụ nữ trên 50 tuổi nhưng dùng mày DXA Hologic QDR4500 thì tỉ lệ là 17%. Nói tóm lại, tỉ lệ loãng xương ở phụ nữ trên 50 tuổi ở Việt Nam có thể dao động từ 17 đến 23%, chứ không thể nào 50% được. Trên thế giới, chẳng có nước nào mà có đến 50% dân số bị loãng xương.

Thật ra, Tổ chức Loãng xương Quốc tế (International Osteoporosis Foundation) có một báo cáo về loãng xương ở Á châu có liên quan đến VN tại đây:

http://www.iofbonehealth.org/download/osteofound/filemanager/publications/pdf/Asian-audit-09/14-2009-Asian_Audit-Viet_Nam.pdf

nhưng trong báo cáo đó, họ chỉ đề cập đến nghiên cứu của Bs Thục Lan về tần suất gãy xương đốt sống (23%) chứ cũng không nói gì đến loãng xương.

Tôi nghĩ phóng viên Thanh Niên phải đính chính, chứ đưa tin không đúng như vầy chỉ làm nhiều người hoang mang.

NVT

Địa chỉ bài báo trên tờ Thanh Niên ở đây:

http://www.thanhnien.com.vn/News/Pages/200942/20091015152015.aspx

Thứ Sáu, 16 tháng 10, 2009

Relative Deprivation và Annie Lê

Vụ giết hại Annie Lê, nghiên cứu sinh của Đại học Yale, đang được báo chí phân tích. Một trong những câu hỏi muôn đời trong các vụ án là: tại sao thủ phạm giết Annie? Chưa biết chính xác ai là thủ phạm, nhưng bằng chứng cho đến nay cho thấy Raymond Clark, 24 tuổi, nhân viên phụ tá trong phòng thí nghiệm nơi Annie nghiên cứu bị tình nghi là thủ phạm.

Hôm nay, báo Sài Gòn Tiếp Thị có đăng bài “Phát rồ vì mặc cảm hèn kém” của PGS TS Nguyễn Hữu Đức. Hình như bài này dựa một phần lớn vào những bài báo trên báo chí Mĩ, chẳng hạn như bài này trên abcnews..go.com:

http://abcnews.go.com/US/annie-le-success-suspect-ray-clark-cleaned-cages/Story?id=8618934&page=3

Trong bài này, tác giả đề cập đến “rối loạn mặc cảm hèn kém tương đối”, và trích dẫn ý kiến của “TS.BS Levin của đại học Northern University”. Thật ra, ở Mĩ không có đại học nào tên là Northern University cả. Ông Jack Levin là một điều tra viên của FBI, và nay là giáo sư xã hội học, chuyên về tội phạm học (criminology) thuộc Đại học Northeastern [University].

Cụm từ “mặc cảm hèn kém tương đối” kể ra cũng khó hiểu và cũng không dễ dịch. Gốc tiếng Anh của từ này là “relative deprivation”, do nhà xã hội học Sam Stouffer dùng lần đầu tiến vào năm 1949 trong cuốn sách American Soldier. Mãi đến thập niên 1980s các nhà xã hội học mới bắt đầu ứng dụng khái niệm relative deprivation trong các nghiên cứu của họ.

Relative Deprivation xảy ra khi một cá nhân hay một nhóm người có cảm nhận chủ quan rằng mình bị thua kém những người khác có cảnh ngộ giống với mình. Relative deprivation còn được sử dụng để đề cập đến tình huống mà một cá nhân hay nhóm người cảm thấy mình bị tước đoạt những cái mà người khác có, và họ nghĩ rằng đáng lẽ họ cũng phải có. Đối nghịch với Relative Deprivation là Absolute Deprivation. Cụm từ Absolute Deprivation hay được dùng đề cập đến sự yếu kém về giàu có hay sức khỏe là do các yếu tố bẩm sinh, . Do đó, tôi nghĩ Relative Deprivation không phải là “rối loạn” mà là một khái niệm xã hội học.

Giới xã hội học sử dụng khái niệm Relative Deprivation để giải thích nguyên nhân tội phạm và những xung đột trong xã hội. Trong trường hợp Annie Lê và Raymond Clark, có thể áp dụng khái niệm hay lí thuyết để giải thích vụ án mạng như sau:

• Annie Lê là người gốc Việt Nam, học giỏi, được nhận vào làm nghiên cứu sinh tiến sĩ của Đại học Yale. Đó là một vinh dự, một phần tưởng đáng kể.

• Raymond Clark là một người Mĩ da trắng, phụ tá (hay giúp việc) trong phòng thí nghiệm, rửa các y cụ trong phòng thí nghiệm.

• Clark cảm thấy chủ quan rằng đáng lẽ mình là người da trắng, phải hơn Annie, hay ít ra là phải có được những thành tựu như Annie. Nhưng trong thực tế thì Clark là người làm, người giúp việc cho Annie.

• Từ đó Clark cảm thấy mình phải cố gắng quân bình lại tình thế bằng cách tiêu diệt đối tượng làm cho tình thế mất quân bình.

Theo giới tội phạm học, đó có thể là một giải thích tại sao Annie bị thắt cổ cho chết. Giả dụ rằng Clark thắt cổ Annie, thì hành động thắt cổ đó được Giáo sư Levin giải thích là một hành động rất cá nhân, vì Clark muốn nhìn thấy người mình ghét chết một cách đau đớn để bù lại những khốn khó của y! Nếu Clark làm như thế thì hành động đó cũng cho thấy y là người có cá tính rất yếu và bất an (insecure).

Nhưng có lẽ chỉ có Clark hay thủ phạm giết Annie mới giải thích tại sao họ giết Annie. Tất cả lí thuyết tuy có phần thú vị, nhưng trong thực tế chúng ta vẫn chưa biết nguyên nhân của sự sát hại là gì.

Quay lại cụm từ “Relative Deprivation”, chúng ta nên dịch là gì? Tôi thì thấy “mặc cảm hèn kém tương đối” mà Gs NHĐ tuy thú vị nhưng không chính xác, bởi vì không hẳn là vấn đề hèn kém ở đây. Tôi thấy có lẽ “Mất mát tương đối” là dễ hiểu hơn, nhưng có lẽ các bạn đọc sẽ có ý kiến hay hơn. Tôi chở ý kiến của các bạn.

NVT

PS. Bài báo trên Sài Gòn Tiếp Thị tại đây:

http://www.sgtt.com.vn/Detail31.aspx?ColumnId=31&newsid=58201&fld=HTMG/2009/1015/58201

Ghi thêm: Một bạn đọc gửi email cho tôi góp ý về Relative Deprivation như sau:

"Cái Relative Deprivation dân luật bọn em, khi điều tra tâm lý tội phạm và trẻ vị thành niên phạm pháp, vẫn dùng là "Cảm giác bị tước đoạt". Thường thì những người này phạm tội do trầm uất lâu ngày, họ cho rằng chính người giỏi (xinh, giầu, khéo...) hơn mình kia là trở ngại để họ có thể "khá lên". Nếu không có "trở ngại" kia, đời họ có lẽ sẽ khác đi. Ý định phạm tội đến với họ nhiều khi bất chợt chứ không phải lúc nào cũng là nung nấu từ trước. Khi cơ hội triệt hạ "trở ngại" đột ngột hiện ra, nhiều người trong số họ nắm lấy và thực hiện việc phạm tội. Một số người sau khi thực hiện tội phạm thì hối hận, số khác thì thấy thanh thản, cũng có một số sau đó đã phát bệnh tâm thần.

Thật ra cái khó trong dịch thuật ngữ này là từ "Relative", nếu cứ dùng "tương đối" thì nghe nó hơi ngang tai. Về bản chất thì không có một sự tước đoạt nào cả mà chỉ là ở trong tiềm thức của người rơi vào trạng thái tâm lý này, vì vậy bọn em dịch nó là "cảm giác" để diễn tả trạng thái tâm lý đó. Nếu dùng chữ "mặc cảm" thì chỉ nói đến sự "thua kém", "tự ti" chứ không chỉ tính chất "thiệt thòi" "mất mát" trong tâm lý của người phạm tội."

Tôi thấy có lí: đây là "cảm giác bit tước đoạt" có lẽ đúng nhất với định nghĩa của khái niệm này.