Thứ Tư, 18 tháng 11, 2009

Tiếng Anh bài 9. Dùng dấu phẩy

Tưởng rằng chuyện dùng dấu phẩy là đề tài của học sinh tiểu học, nhưng trong thực tế thì cách dùng dấu phẩy không đơn giản như chúng ta tưởng. Chả thế mà sách dạy tiếng Anh cho các nhà chuyên môn vẫn có một chương hay phần dài của chương sách để chỉ dẫn cách dùng dấu phẩy cho đúng.

Chẳng nói đâu xa, trong cái concept paper mà tôi có dịp bàn trước đây, tác giả có viết một câu mà tôi nghĩ rằng thiếu dấu phẩy: “Developments in and related to the South China Sea have by and large been consistent to the overall contemporary trend toward greater cooperation in Asia-Pacific.”

Vậy thì dấu phẩy nên được dùng trong trường hợp nào? Sau đây là những trường hợp cần đến dấu phẩy.

1. Tách rời một danh sách sự việc hay đối tượng:

John, Fred, and Frank. (Chú ý: có khi người ta không dùng đến dấu phẩy cho đối tượng sau cùng, như “John, Fred and Frank”).

He wrote paper articles, books, and short stories.

He went across the sidewalk, down the street, and into the bar.

2. Tách rời các mệnh đề trong một câu văn phức tạp được nối bằng những liên từ:

The professor invited his students to lunch, and most of them accepted the invitation.

I have not completed my experiment, yet I plan to do another one.

3. Tách biệt những thán từ (interjection):

Oh, I thought so.

Hello, I am glad to see you here.

I try so hard, alas, to do it

Yes, I will be pleased to discuss with you.

4. Để khởi đầu một câu văn mang tính bổ nghĩa (modifier). Những từ mang tính bổ nghĩa thông dụng là however, nevertheless, moreover, furthermore, therefore, on the other hand.

However, the relationship did not exist.

On the other hand, we found that the CFG gene was associated with increased risk of hypertension.

5. Để khởi đầu một nhóm từ tuyệt đối (absolute phrase). Những nhóm từ tuyệt đối là thường được cấu trúc bằng động tính từ (participle) hay đại danh từ như the sun having risen:

The river being cold, we did not go swimming.

It seems sensible, the weather being warm, to pack a lunch.

6. Để bắt đầu một mệnh đề trước một chủ từ:

During the long winter of 1881, the King suffered a sever illness.

(Câu này cũng có thể viết: In 1818, the King suffered a severe illness).

7. Để bắt đầu một thán từ trong một thứ tự bình thường như:

The university, old and respected, went broke.

The year of his graduation, 1950, was an eventful one.

8. Để tách rời hai điều tương phản nhau:

I want to see a doctor, not a lawyer.

She longed to find happiness, but found misery instead.

9. Để khởi đầu những yếu tố không có giới hạn:

His father, Mr. Smith, was ill

My friend, who is an engineer, is coming for a visit

10. Để tránh hiểu lầm:

During the summer, days become longer
(nếu viết During the summer days become longer thì người ta có thể hiểu summer days là một danh-tính-từ)

Soon after, the meeting was adjourned
(nếu không có dấu phẩy, người đọc có thể hiểu after the meeting)

Với những hướng dẫn trên, chúng ta có thể quay lại với câu văn của Học viện Ngoại giao và viết lại như sau:“Developments in and related to the South China Sea have, by and large, been consistent to …”. Nhưng câu văn đó nhiều sai sót về cách dùng từ mà tôi đã bàn trước đây.

NVT

Thứ Ba, 17 tháng 11, 2009

Kết trái đơm bông

Hôm nay thấy PLoS Medicine mới công bố một công trình về sốt xuất huyết Dengue ở Thái Lan, Puerto Rico, và Mexico. Bài báo kết luận rằng bằng chứng về những dao động tỉ lệ phát sinh SXH Dengue và thời tiết là rất yếu. Nhưng có lẽ điều đáng học trong công trình này là phương pháp phân tích rất công phu.

Nói đến ảnh hưởng của thời tiết đến bệnh nhiệt đới loại này tôi chợt nhớ đến một công trình của "phe ta" mà tôi quên quảng cáo. Đó là bài báo về bài báo về xu hướng phát sinh bệnh dịch hạch và biến đổi thời tiết trong năm ở vùng Tây Nguyên. Bài này đã được công bố online trên tập san International Journal of Epidemiology. Hiện nay, tập san IJE này đứng vào hàng số 1 trên thế giới về lâm sàng dịch tễ học, với impact factor cao hơn cả tập san American Journal of Epidemiology. Do đó, được công bố trên tập san IJE cũng là một vinh hạnh vậy. Trong bài này, chúng tôi kết luận rằng các chỉ số như bọ chét, chuột, và lượng mưa có liên quan đến tỉ lệ phát sinh bệnh dịch hạch ở Tây Nguyên.

Sự ra đời của công trình này trên IJE là một nỗ lực "trầy da tróc vẩy" chứ chẳng chơi, và là một bài học về chuyện đương đầu với các tập san y khoa quốc tế. Khi bắt tay vào việc giúp cho BS Hậu và đồng nghiệp thuộc Viện Vệ sinh dịch tễ Tây Nguyên, tôi hoàn toàn chẳng để ý gì đến tình trạng dịch hạch ở VN vì trước đó tôi nghĩ bệnh này đã giải quyết dứt điểm rồi. Cũng mấy tháng trời phân tích, trao đổi qua lại bằng email, thảo luận này nọ, rồi cũng đến ngày nộp cho tập san. Lúc đó, tôi định chọn AJE, nhưng sợ tập san này không ưa nghiên cứu từ Việt Nam, nên tôi chọn IJE vì trước đây tôi từng công bố một công trình về chất độc da cam ở đây.

Sau mấy tháng bình duyệt, họ gửi về báo cáo bình duyệt của 3 chuyên gia, dài 6 trang! Đọc qua những phê bình của 3 chuyên gia này, tôi và Nguyên nhìn nhau ... lắc đầu, vì cơ hội được công bố trên IJE coi như zero. Một trong những phê bình là chúng tôi không xem xét đến các nghiên cứu của giới quân y Mĩ về dịch hạch tại Việt Nam trong quá khứ. Thế là chúng tôi phải tất tả qua thư viện UNSW tìm những bài nghiên cứu từ thập niên 1960s và 1970s mà quân y Mĩ đã từng làm. Đọc qua những gì họ làm trước đây (mà tôi chưa bao giờ biết được vì không quan tâm) tôi phải ngả nón kính cẩn tôn họ làm bậc thầy. Vào những năm cuối thập niên 1960s, dịch hạch bùng phát ở Tây Nguyên gây bệnh cho lính Mĩ. Chính phủ Mĩ quyết định gửi một phái đoàn quân y thuộc Trung tâm Quân y Walter Reed sang Việt Nam nghiên cứu. Tuy kĩ thuật nghiên cứu thời đó của họ rất thô sơ, nhưng những ghi chép của họ rất chi tiết, dữ liệu thu thập hết sức cẩn thận, và nhận xét thì rất chính xác. Đó là một tinh thần làm khoa học đáng lấy làm tấm gương cho thế hệ trẻ thời nay. Đọc qua những gì họ làm, chúng tôi mới nhận ra là những gì mình đang làm chỉ là kế thừa từ những gì họ làm trước đây mà thôi. Chỉ có cái mới là dữ liệu mới và phương pháp thì hoàn chỉnh hơn.

Nhưng chúng tôi quyết chí trả lời và giải quyết những vấn đề họ nêu. Gần 3 tháng sau, chúng tôi cũng giải quyết tất cả những vấn đề, và gửi lại bản thảo với những sửa đổi và thêm bớt. Phản hồi của chúng tôi dài đến 14 trang! Tôi mất đâu 2 kg cho cái phản hồi này, và tóc có thêm vài cọng bạc :-). Lại chờ thêm một tháng mới có tin vui: được chấp nhận cho công bố, nhưng vẫn phải sửa thêm vài đoạn văn theo yêu cầu của chuyên gia bình duyệt. Mừng quá. Tôi nói đùa với Hậu là đáng lẽ phải mở tiệc ăn mừng, vì được công bố trên IJE là cũng "ngon lành" lắm.

Thật ra, công trình này là một "kết trái đơm hoa" từ những khóa học hè về research methodology mà tôi đã làm từ 5 năm qua. Khóa học đầu tiên năm 2005 tôi và Hậu gặp nhau lần đầu. Khóa học đó, có người – hình như là Hậu – nói với tôi đại khái rằng những gì tôi nói rất khó nghe thậm chí chối tai, nhưng có điều không có ý xấu. Chắc vì thấy không có ý xấu, nên sau này, Hậu còn tham dự một vài khóa học hè khác nữa, và khi đã đủ "võ công", Hậu mới nghĩ đến chuyện công bố quốc tế. Đây là công trình đầu tiên của Hậu và đồng nghiệp ở Viện Vệ sinh Dịch tễ Tây Nguyên trên một tập san số 1 về dịch tễ học trên thế giới. Ông bà mình hay nói "vạn sự khởi đầu nan", và hi vọng rằng đây là viên gạch đầu tiên cho những đóng góp sau này để nâng cao sự có mặt của y học VN trên trường quốc tế.

NVT

Truy tìm ung thư bằng mammography từ tuổi 50

Truy tìm ung thư qua chụp hình vú bằng quang tuyến (gọi là mammography) là một phương án được áp dụng rộng rãi ở các nước phương Tây. Nhưng lợi và hại của phương pháp này là đề tài tranh luận từ cả 20 năm qua. Một trong những điểm tranh luận về xét nghiệm ung thư vú là nên bắt đầu từ tuổi nào để đem lại lợi ích tối đa cho phụ nữ mà giảm ngân sách cho Nhà nước.

Tuần này, tập san Annals of Internal Medicine công bố một phác đồ mới về truy tìm ung thư. Theo nhóm USPSTF (United States Preventative Services Task Force), phụ nữ Mĩ tuổi từ 50 trở lên nên thường xuyên đi khám ung thư vú mammography. “Thường xuyên” ở đây có nghĩa là cứ 2 năm thì xét nghiệm một lần.

Phác đồ mới nhất ra đời sau một thời gian tranh luận gay gắt giữa các nhóm chuyên nghiên cứu về ung thư. Bảy năm trước đây, cũng nhóm USPSTF khuyến cáo phụ nữ nên thường xuyên khám ung thư vú bằng mammogram từ tuổi 40. Nhưng có nhiều bằng chứng khoa học gần đây cho thấy xét nghiệm từ tuổi 40 không có hiệu quả ngăn ngừa ung thư vú hay giảm tỉ lệ tử vong từ bệnh này. Do đó, dựa vào những bằng chứng mới nhất, nhóm USPSTF phân tích lợi và hại, và đi đến kết luận rằng xét nghiệm ung thư vú thường xuyên từ tuổi 50 là “tối ưu”.

Theo các dữ liệu nghiên cứu được trích dẫn trong bài báo, xét nghiệm ung thư vú từ tuổi 50 có thể giảm nguy cơ tử vong từ ung thư vú khoảng 15%. Họ còn tính toán rằng cứ 1339 phụ nữ trong độ tuổi 50 đến 74 tham gia xét nghiệm suốt 10 năm, thì có thể giảm 1 ca tử vong. Còn đối với phụ nữ trong độ tuổi 60 – 69, cứ 377 người xét nghiệm thường xuyên (trong vòng 10 năm) thì sẽ giảm được 1 ca tử vong. Tuy hiệu quả rất khiêm tốn, nhưng đứng trên phương diện kinh tế, hiệu quả này có thể chấp nhận được.

Đương nhiên, không có phương pháp xét nghiệm nào được xem là hoàn hảo. Đối với mammography, tỉ lệ dương tính thật (sensitivity) dao động từ 77% đến 95%, và tỉ lệ âm tính thật (specificity hay độ đặc hiệu) dao động từ 94% đến 97%, tùy thuộc vào độ tuổi, mật độ mô trong vú, thiết bị, và kĩ năng diển giải của bác sĩ chuyên khoa quang tuyến (16). Điều này có nghĩa là trong số 100 phụ nữ có kết quả mammography dương tính, thì có đến 23 người không bị ung thư vú, nhưng trong số 100 người có kết quả âm tính thì có 6 người thật sự mắc bệnh ung thư vú. Do đó, kết quả dương tính giả và âm tính giả là một trong những khiếm khuyết của xét nghiệm ung thư vú bằng mammography.

Một vấn đề khác là mammography phát hiện nhiều ung thư vú ở dạng “nhẹ” (DCIS, ductal carcinoma in situ), không gây tác hại lâu dài. Nhưng nhiều phụ nữ với DCIS thường được giới thiệu đi xét nghiệm tiếp, thậm chí bị điều trị một cách không cần thiết. Tuy nhiên, với phát triển mới trong công nghệ X quang, các chuyên gia hi vọng rằng tỉ lệ DCIS sẽ giảm dần trong tương lai.

Phác đồ khuyến cáo xét nghiệm ung thư vú thường xuyên từ tuổi 50 được hiểu như là một cách thức tiết kiệm ngân sách cho Nhà nước. Theo ước tính của một chuyên gia ở MD Anderson Center (trung tâm chuyên điều trị và nghiên cứu về ung thư ở Texas, Mĩ) thì chỉ với phác đồ này, ông Obama đã tiết kiệm nhiều tỉ đôla.

Tình hình nước ta

Ở nước ta, theo tôi biết thì chưa có một phác đồ truy tìm ung thư vú ở phụ nữ. Có lẽ chúng ta thiếu dữ liệu nghiên cứu, nên chưa thể có phác đồ gì rõ ràng. Theo thống kê chưa đầy đủ ở nước ta, trong tất cả các loại ung thư mà phụ nữ mắc phải, ung thư vú thuộc vào bệnh phổ biến nhất (chiếm 22% trong tổng số ung thư ở phụ nữ). Theo ước tính của tôi, nếu tỉ lệ ung thư vú là 26.7 trên 100.000 dân số (tuổi 40+) thì mỗi năm nước ta có khoảng 2600 phụ nữ bị ung thư vú.

Câu hỏi đặt ra là nếu những dữ liệu của Mĩ áp dụng cho nước ta thì chúng ta có cần một chương trình xét nghiệm ung thư thường xuyên hay không? Nếu chi phí một lần xét nghiệm mammography ở Việt Nam là 200.000 đồng (trong thực tế có lẽ thấp hơn), và nếu phụ nữ tuổi 50 tuổi phải xét nghiệm 10 lần (trong vòng 20 năm), thì chi phí xét nghiệm cho mỗi phụ nữ chỉ 2 triệu đồng. Nhưng chúng ta cần xét nghiệm cho 1339 người để ngăn ngừa một ca tử vong, và điều này cũng có nghĩa là chi phí xét nghiệm 2.68 tỉ đồng (~148,000 USD) để giảm một ca tử vong. Cố nhiên, chi phí này chưa kể đến chi phí điều trị. Tuy nhiên, để giảm một ca tử vong với chi phí xét nghiệm ~148 ngàn USD, tôi nghĩ cũng xứng đáng.

Tuy nhiên, những tính toán trên dựa vào giả định khoa học lấy từ nghiên cứu trên các phụ nữ Mĩ. Chúng ta vẫn không có những dữ liệu như thế ở Việt Nam, và các ước tính trên có thể chưa đúng. Chúng ta cần nhiều nghiên cứu hơn nữa để tìm hiểu kĩ hơn về tỉ lệ mắc bệnh ung thư (kể cả ung thư vú), yếu tố nguy cơ, chi phí điều trị và hiệu quả của chương trình truy tìm ung thư.

NVT

Tham khảo:

U.S. Preventive Services Task Force. Screening for Breast Cancer: U.S. Preventive Services Task Force Recommendation Statement. Ann Int Med 2009; 151:10 716-726
http://www.annals.org/content/151/10/716.full

Truy tìm ung thư và thông điệp một chiều
http://tuanvannguyen.blogspot.com/2009/10/truy-tim-ung-thu-va-thong-iep-mot-chieu.html

Ngoài ra, tôi còn có viết cuốn sách "Truy tìm ung thư: lợi và hại" (Nxb Trẻ in năm 2004).

Thứ Hai, 16 tháng 11, 2009

Về "Concept Paper" của Học viện Ngoại giao

Hôm cuối tuần, tôi có vài nhận xét ngắn về tiếng Anh trong cái “Concept Paper” của Học viện Ngoại giao Việt Nam, dựa trên một đoạn văn ngắn trong blog của Đinh Tấn Lực. Hôm nay, một bạn đọc giới thiệu toàn văn của cái paper đó cũng trên blog của ĐTL. Tôi lại tò mò đọc qua, và “phát hiện” vài điều thú vị. Trong entry này, tôi sẽ tóm tắt vài nhận xét chính như sau:

Thứ nhất, thiếu ý tưởng. Thật vậy, cái gọi là bài báo về khái niệm (concept paper) này chỉ vỏn vẹn có 2 trang, và thiếu ý tưởng. Viết một bài báo khoa học mang tính khái niệm mà chỉ 2 trang giấy thì đó là dấu hiệu cho thấy hoặc là tác giả rất “cao thủ” trong viết văn (vì phải là người giỏi viết văn mới có khả năng diễn tả những khái niệm cao siêu một cách ngắn gọn), hoặc là tác giả không có ý tưởng gì đáng kể để phát biểu. Tôi nghiêng về cách giải thích thứ hai hơn. Đoạn văn đầu nói về những phát triển trong vùng Biển Đông phù hợp với xu hướng hợp tác trong vùng, nhưng tác giả không cho biết đó là những phát triển gì. Tuy đoạn thứ nhất hàm ý cho rằng những phát triển trong quá khứ là ok, nhưng đoạn thứ hai thì nói là các nước trong vùng đã có những nỗ lực để đem lại ổn định tình hình, nhưng chẳng biết tình hình gì! Thật ra đoạn thứ 2 này không có thông tin. Đoạn văn thứ 3 nói về sự khát khao (tác giả dùng động từ “desire”) về hợp tác và giải pháp cho những tranh chấp, nhưng không thấy nói tranh chấp gì trước đó cả. Đây là đoạn văn mang tính khẩu hiệu, chứ cũng chẳng có ý nghĩa gì đáng ghi nhận. Đoạn văn thứ 4 liệt kê một số hội thảo trong quá khứ, và hội thảo sắp đến tại Hà Nội như là một cơ hội cho các học giả trong vùng ASEAN và quốc tế, nhưng cơ hội để làm gì thì không thấy nói đến. Nói tóm lại, phần mở đầu chẳng có thông tin gì đáng ghi nhận cả.

Dấu hiệu thiếu ý tưởng còn thể hiện qua cách viết “etc” (vân vân) trong câu: “Such an endeavor has been pursued by various scholarly efforts including the South China Sea workshops series sponsored by Canadian International Development Agency and research projects such as the conference on “South China Sea: Towards A Cooperative Management Regime” held by S. Rajaratnam School of International Studies, Nanyang Technological University in Singapore in 2007 etc” (đáng lẽ phải có dấu phẩy trước “etc”). Khi không có ý tưởng gì rõ ràng, hay quên, hay lười biếng kiểm tra, người ta hay sử dụng “etc”. Trong khoa học, đây là điều tối kị, vì người đọc đánh giá rằng tác giả lười biếng và không xem trọng người đọc.

Thứ hai, mục tiêu rất mù mờ. Cả 3 mục tiêu như phát biểu trong phần “THE OBJECTIVES” có thể nói là rất mù mờ. Chẳng hạn như “to discuss, share and gain new insights from their researches and expertise” (thảo luận, chia sẻ, và thu thập những kiến thức chuyên sâu qua nghiên cứu), hay “to foster camaraderie among academics working on the South China Sea-related topics” (nuôi dưỡng tình đồng chí giữa các nhà khoa bảng làm việc về chủ đề Biển Đông), hay “to contribute – from scholarly point of view – to possible solutions to the dispute over the South China Sea” (đóng góp giải pháp khả dĩ cho sự tranh chấp ở Biển Đông trên quan điểm học thuật). Thú thật, đọc 3 mục tiêu này tôi chẳng hiểu tác giả nói gì cả. Thế nào là giải pháp khả dĩ trên quan điểm học thuật?

Thứ ba, cách hành văn bằng tiếng Anh có quá nhiều thiếu sót. Trong entry trước [1] tôi đã đề cập đến một số thiếu sót về văn phạm và cách hành văn, nhưng vẫn chưa đủ. Sau đây là vài sai sót khác:

(a) Sai văn phạm. Trong câu “The themes of discussion include, but not restrict to the followings” có 3 điểm sai. Điểm sai thứ nhất là dùng động từ “not restrict” không đúng (chẳng ai viết “the themes not retrict to”). Điểm sai thứ hai là không ai viết followings cả. Danh từ following có thể dùng để nói đến một nhóm đối tượng hay nhóm người, nhưng không có “s”. Điểm sai thứ 3 là thiếu dấu phẩy sau chữ “restrict to”. Câu này đáng lẽ phải viết là: “The workshop themes include, but are not restricted to, the following:”, hay “The workshop themes include, but are not limited to, the following:”, hay “The workshop will focus on, but will not be limited to, the following principal topics:” Câu sau cùng theo tôi là thích hợp nhất, vì chúng ta nói đến thì tương lai và chữ following được sử dụng rõ ràng hơn như là một tính từ.

(b) Chọn từ không thích hợp. Để minh họa cho nhận xét đó, chúng ta có thể đọc câu văn này: “Boosting greater cooperation in the South China Sea-related issues and suggesting possible solutions to the dispute – acceptable for all – therefore are desired.” Có nhiều vấn đề trong câu này. Thứ nhất, ở đây tác giả sử dụng 2 từ gerund (boosting và suggesting), nhưng từ boosting có vấn đề, vì nó mang tính informal của giới báo chí, và nên nhớ rằng trong tiếng Anh kiểu Mĩ động từ boost còn có nghĩa là “ăn cắp”. Thứ hai, danh từ issues (vấn đề) mà làm qualifier cho cooperation (hợp tác) thì quả là dị kì. Có ai nói “đẩy mạnh hợp tác trong các vấn đề liên quan đến Biển Đông” không? “Hợp tác trong các vấn đề” nó chẳng có ý nghĩa gì cả! Thứ ba, động từ desire mà để đến cuối câu là một cách đặt từ bất bình thường. Ngay cả sử dụng động từ desire cũng là một cách chọn từ không hay, vì nó có nghĩa đòi hỏi một cái gì đó rất cấp thiết, và nó còn có nghĩa là … đòi hỏi sex nữa. Thứ tư, rất ít ai đặt trạng từ phía trước động từ to be (như kiểu … therefore are desired), mà phải đặt sau động từ đó (như are therefore desired).

Còn câu “suggesting possible solutions to the dispute – acceptable for all” lại có vài vấn đề khác. Thứ nhất là giải pháp cho tranh chấp nào mà tác giả nói là “the dispute”. Trên kia, đâu có thấy nói tranh chấp (dispute) nào đâu! Tôi chẳng thấy ai (ngoại trừ người không thạo tiếng Anh) viết là “acceptable for all” cả; nhưng tôi thấy người ta viết “acceptable to all”. Đó là chưa kể đến câu “suggesting possible solutions to the dispute – acceptable for all” đã là không chuẩn văn phạm rồi. Viết kịch thì ok, nhưng viết văn bản ngoại giao thì tôi e rằng không xem được. Có thể sửa lại, chẳng hạn như: “suggesting solutions that are practically acceptable to all disputing parties”.

Thật ra, theo tôi thấy, đoạn văn “Boosting greater cooperation in the South China Sea-related issues and suggesting possible solutions to the dispute – acceptable for all – therefore are desired” cần phải viết lại bằng cách tách biệt hai câu văn rành mạch hơn. Còn tách biệt và dùng từ như thế nào thì là một vấn đề khác.

Ngoài ra, còn một chỗ dùng từ không chính xác là câu này: “The international workshop – themed ‘South China Sea: Cooperation for Regional Security and Development’”. Theme là một danh từ chứ không phải động từ. Trong vài trường hợp (rất rất hiếm), người ta dùng theme như là một động từ nhưng chỉ địa điểm, chứ không chỉ một chủ đề bao giờ.

Thật ra, còn nhiều chỗ mà cách dùng từ ngữ chưa chuẩn, nhưng khó mà đếm xuể ở đây. Chẳng hạn như lúc thì “Organizers”, lại có lúc “Co-Organizers” (mà trong thực tế có thể thay bằng cụm từ “Organizing Committee” là đủ). Hay như đoạn này “The workshop’s participants are expected to (i) discuss, share and gain new insights from their researches and expertise, (ii) to foster camaraderie among academics working on the South China Sea-related topics, and (iii) to contribute – from scholarly point of view – to possible solutions to the dispute over the South China Sea” cũng có nhiều điều đáng bàn vì nhiều từ trong đoạn này chưa chuẩn mấy, thậm chí có phần xúc phạm hay trịch thượng (như động từ “… expected to”).

(c) Sử dụng mạo từ “THE” không đúng. Tên của mỗi phần trong bài viết đều có THE, như: THE BACKGROUND, THE OBJECTIVES, và THE PROPOSED TOPICS. Tôi phục vụ trong ban biên tập của một số tập san khoa học và có nhiều cơ hội tiếp xúc với những bài báo khoa học, nhưng chưa bao giờ (xin nhấn mạnh: chưa bao giờ) thấy tác giả nào sử dụng THE một cách rộng rãi như thế.

Nhưng ngược lại, có những chỗ đáng lẽ phải có “the” thì tác giả lại bỏ sót. Chẳng hạn như tác giả quên “the” trong những tên của tổ chức sau đây: Canadian International Development Agency, S. Rajaratnam School of International Studies, Vietnamese Lawyers Association, và Asia-Pacific.

(d) Sai sót trong cách dùng “to”. Trong phần mục tiêu, tác giả viết “The workshop’s participants are expected to (i) discuss, share and gain new insights from their researches and expertise, (ii) to foster camaraderie among academics working on the South China Sea-related topics, and (iii) to contribute – from scholarly point of view – to possible solutions to the dispute over the South China Sea.” Thấy gì qua đoạn này? Để ý một chút sẽ thấy tác giả dùng to trong câu văn đầu như là “mẫu số” cho 3 động từ theo sau, nhưng rất tiếc là tác giả quên nên trong phần (ii) và (iii) tác giả lại dùng to một lần nữa! Do đó, câu văn đọc là: “The workshop’s participants are expected to to foster ...” và “The workshop’s participants are expected to to contribute …”! Thật là độc đáo!

(e) Sai chính tả. Đáng lẽ là “MATTER” thì tác giả lại viết là “MATER”. Thật ra, cũng chẳng ai viết "Organizing matters" cả (vì matter có nhiều nghĩa, kể cả nghĩa "vấn đề", "vật chất"), mà có thể viết ngắn gọn là "Logistics" là đủ. Còn "logistic" trong câu "For logistic and other questions" thì cũng sai, vì logistic là tính từ.

Chữ secretariat tuy không sai về chính tả, nhưng không đúng về nghĩa. Secretariat là văn phòng thư kí, chứ không có nghĩa là "secretarial support" là tác giả muốn nói đến.


Nói tóm lại, mang tiếng một “concept paper” (tên nghe rất to tát), nhưng nội dung chưa đầy 2 trang giấy, mà có đến hàng chục lỗi lầm và sai sót về từ ngữ, văn phạm, thậm chí chính tả. Nhưng điều quan trọng hơn là thiếu ý tưởng, nó cho thấy tác giả hình như chẳng biết nói gì cho đến nơi đến chốn. Thật khó mà chấp nhận được một văn bản như thế lại được phát tán cho các đồng nghiệp quốc tế dưới danh nghĩa Học viện Ngoại giao Việt Nam.

Trong chúng ta, ai cũng kinh qua ít nhất là một vài sai sót tiếng Anh, vì nói cho cùng đó đâu phải là tiếng mẹ đẻ, và vài sai sót nhỏ thì có thể thông cảm được. Một văn bản chính thức từ một “học viện” mà có phạm phải vài lỗi lầm tiếng Anh vẫn có thể thông cảm, nhưng nếu có quá nhiều lỗi như trong trường hợp này thì đối tác có thể nghĩ rằng tác giả xem thường họ.

Trong bài trước, Đinh Tấn Lực có một nhận xét rất đáng chú ý: “Khách mời chính yếu và thượng đẳng danh dự, đứng hàng đầu bảng danh sách này là GS Ji Goxing, Viện trưởng Viện Nghiên Cứu Chiến Lược (của Trung Quốc) tại Thượng Hải. Có tổng cộng khoảng trên dưới 30 khách mời trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á, cộng thêm khoảng 40 khách mời quốc tế, và phía chủ nhà gồm 9 hoặc 10 Gs/Ts Việt Nam, phần lớn thuộc Học viện Ngoại giao và Đại học Hà Nội. Không được mời tham dự là những học giả đầy khả năng và tâm huyết về chủ đề Biển Đông [3], như các nhà nghiên cứu Nguyễn Nhã, Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Quang A, Đinh Kim Phúc, Hoàng Việt, cùng các cựu thành viên của Viện Nghiên Cứu Chiến Lược Việt Nam (IDS) cũ.”

Đó là một điều rất buồn. Tôi thấy trong vấn đề tranh chấp này, Việt Nam ta thật là “lép vế”. Chẳng hạn như trong số 129 working papers về nghiên cứu Biển Đông, chỉ có 1 paper duy nhất từ Việt Nam (“Globalization and its Implications for Southeast Asian Security: A Vietnamese Perspective” của Nguyễn Phương Bình)! Ngay cả cái tựa đề cũng … nhẹ hều (nếu không muốn nói là vô thưởng vô phạt). Do đó, không ngạc nhiên khi giới quan sát quốc tế nhận xét rằng: “The Chinese and Vietnamese claims to sovereignty in the South China Sea are both based on historical claims of discovery and occupation. The Chinese case is better documented”. Có lẽ vì khả năng tiếng Anh của “phe ta” quá yếu chăng?

Có lẽ có bạn sẽ cho rằng tôi đang làm cái việc "vạch lá tìm sâu", nhưng thật ra, tôi chẳng cần "vạch lá" đâu cả. Tất cả những gì tôi nêu rất hiển nhiên, chỉ cần đọc qua là thấy ngay. Tôi cũng chẳng rành gì tiếng Anh mà còn phát hiện ra những sai sót đó, thì đối với dân ngoại giao nhà nghề chắc còn thấy nhiều lỗi hơn nữa. Những sai sót quá hiển nhiên này là điều đáng tiếc.

Để kết thúc bài nhận xét ngắn này, tôi xin trích một câu nói của Khổng Tử liên quan đến vấn đề ngôn ngữ: “Nếu ngôn ngữ không đúng, thì những gì nói ra sẽ không phản ảnh chính xác ý của người nói; nếu ý của người nói không được phản ảnh chính xác, thì những gì cần phải làm sẽ không thực hiện được; và những gì không thực hiện được đạo đức và nghệ thuật sẽ suy đồi.” Đã đến lúc các quan ngoại giao ta phải rành tiếng Anh hơn nữa để đất nước và dân tộc được nhờ.

NVT

Chú thích:

Nguyên văn của cái "Concept Paper" đó là:

CONCEPT PAPER

International Workshop on

“The South China Sea: Cooperation for Regional Security and Development”

Co-Organizers: The Diplomatic Academy of Vietnam and Vietnamese Lawyers Association.

Time and Venue: Hanoi, Vietnam, 26-27 November, 2009.

I . THE BACKGROUND

Developments in and related to the South China Sea have by and large been consistent to the overall contemporary trend toward greater cooperation in Asia-Pacific.

Efforts have been made by regional countries to stabilize the situation and seek the opportunities for cooperation in the South China Sea area. These efforts have resulted in,among others, the ASEAN Declaration on the South China Sea in 1992, the adoption in 2004 of the Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea (DOC) according towhich all signing parties pledged to seek peaceful solutions to disputes and conduct maritime cooperation in order to maintain regional stability in the South China Sea under the principles of the Charter of the United Nations, the 1982 UN Convention on the Law of the Sea, the Treaty of Amity and Cooperation in Southeast Asia, the Five Principles of PeacefulCoexistence, and other universally recognized principles of international law.

Yet, the South China Sea still remains as one of the areas that could cause regionalinstability. Conflicting territorial claims by parties of the dispute exist. Moreover, they seemto have been compounded by claimants’ development and security needs. Last but not least,the South China Sea’s significance seems to have been wider recognized by many other countries that have stakes in international navigation, maritime safety, natural resource exploitation, environmental protection, and legal effectiveness of the UNCLOS in the area.

Boosting greater cooperation in the South China Sea-related issues and suggesting possible solutions to the dispute – acceptable for all – therefore are desired.

Such an endeavor has been pursued by various scholarly efforts including the South China Sea workshops series sponsored by Canadian International Development Agency and research projects such as the conference on “South China Sea: Towards A Cooperative Management Regime” held by S. Rajaratnam School of International Studies, Nanyang Technological University in Singapore in 2007 etc.

The international workshop – themed “South China Sea: Cooperation for Regional Security and Development” – jointly initiated and sponsored by the Diplomatic Academy of Vietnam and Vietnamese Lawyers Association offers an additional important opportunity, toward this end, for scholars within the Asia – Pacific region as well as from other parts of the world.

II. THE OBJECTIVES

The workshop’s participants are expected to (i) discuss, share and gain new insights from their researches and expertise, (ii) to foster camaraderie among academics working on the South China Sea-related topics, and (iii) to contribute – from scholarly point of view – to possible solutions to the dispute over the South China Sea.

III. THE PROPOSED TOPICS

The themes of discussion include, but not restrict to the followings:

1. Regional and global significance of the South China Sea in the overall context of the international environment.

2. Recent developments in the South China Sea and their implications to peace, stability and cooperation in the region.

3. Ways and means to maintain peace, stability and promote cooperation in the South China Sea.

IV. ORGANIZING MATERS

Workshop participants: Around 40 international scholars from ASEAN countries and China, as well as those from Australia, Canada, France, India, Japan, Norway, Republic of Korea, Russia, Sweden, United Kingdom, Germany, United States will be invited and interact with about local participants.

Funding: The Co-organizers will provide support for the workshop organization, including meeting room, secretariat, documentation, translation, and other facilities.

The organizers will also cover local expenses for invited international participants. The support will include hotel accommodation, local transport and meals during the workshop.

International participants are expected to cover their international travel expenses.

Registration: Participants are invited to register before October 20th, 2009.

- For information regarding to content of this workshop, please contact:

Dr. Tran Truong Thuy
Director, South China Sea Studies Program, Diplomatic Academy of Vietnam
69 Chua Lang, Dong Da, Hanoi
email: truongthuy@mofa.gov.vn, Tel: 84 – 4 – 38344540, ext 105; fax: 84-4-38343543.

- For logistic and other questions, please contact:

Mrs. Ngo Thi Thu Huong
Institute for Foreign Policy and Strategic Studies, Diplomatic Academy of Vietnam
69 Chua Lang, Dong Da, Hanoi
email: huongngo1972@gmail.com, Tel: 84 – 4 – 38344540, ext 129; fax: 84-4-38343543.

Chủ Nhật, 15 tháng 11, 2009

Tác giả ma, kĩ nghệ dược, và y khoa

Tác giả ma (ghost author) và viết mướn trong khoa học là một hình thức tham nhũng và hối lộ trong mối liên hệ giữa y khoa và kĩ nghệ dược, có tiềm năng ảnh hưởng tiêu cực đến đạo đức khoa học và sức khỏe của bệnh nhân. Điều đáng nói là hiện tượng viết mướn và tác giả ma này cũng khá phổ biến ở Việt Nam, nhất là liên quan đến những luận án tốt nghiệp đại học. (Bài đã đăng trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn).


Minh họa của TBKTSG

Tháng Hai vừa qua, tập san New England Journal of Medicine, một tập san y khoa danh giá nhất trong ngành y, bắt buộc phải rút lại một bài báo của nhóm tác giả thuộc trường Imperial College (London) và Viện Tim về điều trị bệnh tim, sau khi phát hiện rằng nhóm tác giả chẳng có dính dáng gì đến công trình nghiên cứu. Sự lừa dối chỉ được phát hiện khi bác sĩ Hubert Seggewiss (người Đức), một trong 8 tác giả, gọi điện cho ban biên tập của tập san và nói rằng ông chưa bao giờ nhìn thấy bản thảo bài báo, và cũng chẳng có đóng góp gì cho bài báo, ông yêu cầu lấy tên ông ra khỏi bài báo.

Một bài báo khác trên [tập san] Journal of Alimentary Pharmacology (chuyên về các bệnh bao tử) cũng bị rút lại khi ban biên tập phát hiện rằng bài báo này do một tác giả ma viết cho công ti thuốc AstraZeneca. Bài báo có tác giả là một bác sĩ người Đức. Trong phần “cảm tạ” có ghi đóng góp của Bác sĩ Madeline Frame, nhưng không ghi rằng bác sĩ này chính là một “tác giả ma” làm việc cho công ti AstraZeneca. Bài báo có nội dung kêu gọi bác sĩ dùng thuốc Omeprazole (của hãng AstraZeneca) để điều trị loét dạ dày, mặc dù bằng chứng cho thấy thuốc này có thể gây ra vài phản ứng không tốt cho bệnh nhân.

Tác giả ma và kĩ nghệ viết mướn

“Tác giả ma” là một thuật ngữ mới xuất hiện trong y văn dùng để chỉ những người chuyên nghề viết mướn cho các công ti dược. Các tác giả ma phần lớn là những người viết văn chuyên nghiệp, nhưng cũng có thể là những nhà khoa học với trình độ tiến sĩ không còn hành nghề chuyên môn. Sở dĩ gọi là “tác giả ma” vì họ không đứng tên tác giả của các tác phẩm do chính họ tạo ra; thay vào đó, đứng tên tác giả là những nhà khoa bảng với chức danh giáo sư từ các đại học danh tiếng.

Kĩ nghệ viết mướn thường im lặng để giữ “nồi cơm”, nhưng gần đây, có một người làm trong kĩ nghệ này tên là C. Reeve thấy sự việc quá chướng tai gai mắt, nên bà nói hết “công nghệ” viết mướn ra sao. Năm 2002, trên website của tập san y khoa British Medical Journal, bà cho biết các công ti chuyên viết mướn rất cẩn thận trong việc che đậy danh tánh và việc làm của họ. Thay vì đề tên công ti là “viết mướn”, họ có những mĩ từ như “communication expert” (chuyên viên về liên lạc), hay có khi mang màu sắc khoa học hơn như “scientific communication expert”. Ngay cả như trước khi nộp bài báo cho tập san, họ có người kiểm tra trong tài liệu xem có dấu hiệu nào là bài báo viết mướn hay không, thậm chí kiểm tra trong Microsoft Word (phần “property”) để xóa tên của tác giả hay tên máy computer. Vì họ có khả năng viết lách giỏi cộng với sự giúp đỡ của đội quân khoa học hùng hậu của các công ti dược, và có tên của các giáo sư danh tiếng, những bài báo của các tác giả ma có xác suất được các tạp chí khoa học chấp nhận rất cao, cao hơn các bài báo của các tác giả thật.

Theo tiết lộ của người trong cuộc, thì “thủ tục” sáng tác một bài báo cũng khá đơn giản. Khởi đầu là công ti dược muốn quảng bá một loại thuốc nào đó, họ liên lạc với công ti viết mướn và cung cấp toàn bộ y văn, dữ liệu nghiên cứu, v.v... cho công ti. Công ti sẽ cử ra một tác giả đọc tài liệu và chấp bút viết. Khi bài báo được soạn thảo xong (thường 3 đến 6 tháng), công ti dược có trách nhiệm tìm một hay nhiều nhà khoa bảng có tiếng trong ngành và liên lạc họ để đứng tên tác giả. Tác giả ma được trả khoảng trung bình 25,000 USD (dao động từ 10,000 đến 50,000 USD) cho mỗi bài báo. Còn các tác giả đứng tên thì mỗi người được trả từ 1000 đến 5,000 USD tùy theo uy tín và “thương hiệu” lớn hay nhỏ.

Ảnh hưởng lớn

Tập san khoa học là nguồn thông tin rất quan trọng của y khoa. Đại đa số các tập san khoa học là diễn đàn chính thức của các hiệp hội chuyên khoa, cho nên tập san cũng chịu sự quản lí trực tiếp của các hiệp hội này. Vì là tiếng nói chính thức của một nhóm chuyên khoa, cho nên các tập san đóng vai trò quan trọng trong việc cập nhật hóa thông tin liên quan đến việc hành nghề và nghiên cứu khoa học. Do đó, có người ví von rằng tập san y khoa cũng giống như là “kinh thánh” của giới chuyên môn. Đối với y khoa, vai trò kinh thánh này còn có nghĩa là các tập san có ảnh hưởng trực tiếp đến việc hành nghề của bác sĩ, chẳng hạn như thuốc mà bác sĩ và bệnh viện sử dụng trong điều trị lâm sàng.

Những bài báo khoa học được công bố trên các tập san thường là tường trình kết quả nghiên cứu khoa học. Một công trình nghiên cứu thường có sự đóng góp của nhiều nhà khoa học với chuyên ngành khác nhau. Một số trong những nhà khoa học này đứng tên tác giả, vì họ hội đủ điều kiện để đứng tên tác giả bài báo khoa học. Ủy ban tổng biên tập các tập san y học (International Committee of Medical Journal Editors) đề ra 10 tiêu chuẩn mà một tác giả phải đáp ứng như có đóng góp vào việc soạn thảo bài báo, thiết kế nghiên cứu, phân tích hay diễn giải dữ kiện: là những người tham gia vào việc phân tích dữ kiện, và diễn giải những kết quả phân tích, thu thập dữ kiện, điều hợp công trình nghiên cứu, phân tích lâm sàng, phân tích cơ bản, phân tích thống kê, v.v… trong thực tế, các tác giả những bài báo hay công trình nghiên cứu thường là những nhà khoa học có tiếng hay nghiên cứu sinh cấp tiến sĩ. Các tác giả còn phải kí tên cam kết rằng họ là những người có đóng góp vào công trình nghiên cứu xứng đáng và đủ tư cách tác giả bài báo, là người chịu trách nhiệm về sự chính xác của dữ liệu trong bài báo.

Thế nhưng trong thời gian gần đây, có nhiều tác giả tuy kí tên cam kết mình đủ tư cách tác giả, nhưng trong thực tế thì hoàn toàn ngược lại: họ không phải là tác giả, mà còn nhận tiền từ các công ti dược để đứng tên tác giả bài báo mà họ chẳng dính dáng đến, chưa nói đến làm nghiên cứu. Nói trắng ra, họ nói láo. Điều đáng nói là họ được trả tiền để nói láo!

Theo ước tính của bác sĩ David Healy (người chuyên nghiên cứu về hiện tượng viết ma – ghost writing) trong tất cả các bài báo tổng quan, có đến 50% là do các tác giả ma viết. Những bài báo này thường viết dưới dạng “tổng quan” (hay review), mà nội dung thường quảng bá một loại thuốc nào đó, và thuyết phục bác sĩ nên sử dụng thuốc đó.

Khi hiện tượng tác giả ma được nêu lên lần đầu, phản ứng của giới y khoa là cười, vì câu chuyện mang tính hài hước. Nhưng đến khi David Healy chỉ ra rằng có đến phân nửa những bài báo tổng quan liên quan đến thuốc là do các tác giả ma chấp bút mà tác giả là các nhà khoa bảng lừng danh, thì câu chuyện không còn là hài hước nữa mà là một sự tham nhũng và hối lộ.

Nếu những dịch vụ “viết ma” (ghost writing) chỉ giới hạn trong mối liên hệ giữa kĩ nghệ dược và tác giả ma thì cũng chẳng ai quan tâm, nhưng chính vì những ảnh hưởng của dịch vụ này đến sức khỏe người dân, nên công chúng bắt đầu chú ý đến liên minh [mà có người nói là] ma quỉ này. Nói một cách ngắn gọn: viết ma (ghost writing) và tác giả ma là một hình thức tham nhũng và hối lộ của hệ thống y khoa Mĩ. Nó chẳng những là hình thức tham nhũng và hối lộ, mà còn thể hiện một sự vi phạm đạo đức khoa học nghiêm trọng. Tình trạng tác giả ma làm cho công chúng không còn tin tưởng vào khoa học và giới khoa bảng đặc quyền đặc lợi nắm vận mạng sức khỏe của người dân.

Nhìn người lại nghĩ đến ta

Ở nước ta cũng có hiện tượng tác giả ma, nhưng có lẽ chỉ giới hạn trong ngành giáo dục. Trong thời kì kinh tế khó khăn và nhu cầu bằng cấp tăng nhanh, có không ít người ăn nên làm ra từ những dịch vụ viết thuê luận án cho các “nghiên cứu sinh” thạc sĩ, tiến sĩ. Có người tiết lộ rằng chi phí cho mỗi luận án dao động từ 1000 USD đến 5000 USD. Điều đáng nói là các tác giả ma viết luận án thạc sĩ, tiến sĩ, bản thân họ chưa bao giờ có những bằng cấp đó! Tuy nhiên, không ai biết có bao nhiêu luận án thạc sĩ và tiến sĩ ở Việt Nam là do các tác giả ma chấp bút.

Không chỉ luận án thạc sĩ hay tiến sĩ, ngay cả luận văn tốt nghiệp cử nhân cũng được bày bán nhan nhản, mà có người mỉa mai gọi là “chợ luận văn”. Ở những cái chợ này, luận văn là một thứ hàng hóa, được rao bán y chang như đồ ăn thức uống, mà giá cũng khá “bèo”. Một luận văn cao học giá chỉ 200.000 đồng!

Tình trạng tác giả ma và viết mướn bài báo khoa học đang làm sốc giới y khoa thế giới, đến nỗi một bài xã luận trên tập san JAMA (tập san y khoa số 1 của Mĩ) cay cú viết rằng “đây là một kĩ nghệ qua mặt khoa học, y khoa đang trở thành một mảnh đất lắm người nhiều ma, nơi mà bác sĩ chẳng biết nên tin tưởng vào bài báo nào và tác giả nào”. Nếu tình trạng tác giả ma và viết mướn là một sự tham nhũng trong khoa học, thì tình trạng tác giả ma trong các luận án tốt nghiệp đại học phải được xem là một tình trạng mục nát của giáo dục. Chúng ta cần phải có biện pháp phòng chống tình trạng mục nát này, bằng cách nhắc nhở sinh viên biết về văn hóa và đạo đức khoa học.

NVT

Thứ Sáu, 13 tháng 11, 2009

Tiếng Anh của Bộ Ngoại giao thời hội nhập: vài hạt sạn không nên có

Sáng nay, thức dậy sớm để đọc báo và chuẩn bị cho một ngày làm việc, tôi bắt gặp bài này (“Sáu thông điệp từ một tuồng cải lương Hồ Quảng”) trên blog của Đinh Tấn Lực.

http://dinhtanluc.multiply.com/journal/item/499/499

Đọc xong mà … ngậm ngùi cho ngôn ngữ.


Viết ra thì có thể là mang tiếng “vạch lá tìm sâu”, mà không viết ra thì thấy lòng cứ bức rứt. Bức rứt vì vấn đề có liên quan đến sỉ diện quốc gia. Tôi muốn nói đến văn bản bằng tiếng Anh về “Hội thảo Biển Đông” của Bộ Ngoại giao Việt Nam, mà Đinh Tấn Lực có trích dẫn một đoạn ngắn. Đọc qua đoạn văn ngắn đó, tôi phát hiện rất nhiều sai sót và khiếm khuyết trong cách hành văn.

Đinh Tấn Lực nhận xét rất chí lí rằng một văn bản xuất phát từ Việt Nam, nước đang có tranh chấp với Trung Quốc về Hoàng Sa và Trường Sa, mà cứ cấm đầu chúi mũi sử dụng cụm từ “South China Sea” liên tục. Một đoạn văn ngắn chỉ có 9 dòng, mà cụm từ “South China Sea” được lặp lại đến 6 lần! Danh chính ngôn thuận ở đâu?

Tôi có cảm giác rằng văn bản này được dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh, vì trong đó có nhiều đoạn rất … Việt Nam. Đó là những đoạn văn không hàm chứa thông tin, mà giống như là hô khẩu hiệu vậy. Chẳng hạn như câu này (“Developments in and related to the South China Sea have by and large been consistent to the overall contemporary trend toward greater cooperation in Asia-Pacific”) có lẽ dịch từ câu quen thuộc mà chúng ta vẫn thường hay nghe: "phù hợp", "xu hướng", "hợp tác" , v.v... Câu văn chẳng những có vấn đề về cú pháp mà còn vô nghĩa theo cái nhìn của người làm khoa học. “Xu hướng hợp tác cao hơn” là xu hướng gì? Câu văn kế tiếp không hề giải thích câu văn trước đó. Cụm từ “Asia Pacific” thường là tính từ; do đó, viết “In Asia-Pacific” là chưa hết nghĩa, chưa hết câu văn. Đáng lẽ phải viết là “In the Asia-Pacific region” hay "the Asia Pacific Basin", hay gì đó thì mới đầy đủ ý nghĩa.

Trong phần đầu, tác giả viết “THE BACKGROUND”. Tại sao lại có “THE” ở đây nhỉ? Đây là một trong những sai sót về tiếng Anh phổ biến nhất ở người Á châu, vì lúc nào cũng dùng mạo từ “the” một cách không thích hợp.

“Development in and related to the South China Sea have by and large been consistent to the overall contemporary trend toward greater cooperation in Asia-Pacific.”

  • Câu văn này thoạt đầu cho thấy tác giả cũng có “võ” về tiếng Anh như cách dùng từ “in and related to” (trong “Development in and related to the South China Sea”), nhưng thật ra trong cách viết formal (nghiêm chỉnh) trong văn bản ngoại giao thì không thể chấp nhận được. Không chấp nhận được vì nó mang tính “informal”, kiểu như “chit chat” vậy.
  • Cái khiếm khuyết thứ hai, tuy nhỏ, nhưng nó nói lên khả năng tiếng Anh của người viết: đó là cụm từ “by and large” cũng là một kiểu nói chit chat, một loại thành ngữ (idiom) hay ngôn ngữ đường phố, chứ không phải loại ngôn ngữ ngoại giao. Đáng lẽ nếu viết một cách nghiêm túc thì cần phải có hai dấu phẩy trước vào sau cụm-trạng-từ đó (như “… have been, by and large, …” ), hay thay by and large bằng largely (như “… have been largely …”) thì mới đúng hơn và nghiêm chỉnh hơn.
  • Điểm thứ ba là giới từ trong “consistent to” rất ít ai sử dụng (nếu không muốn nói là sai sót); đáng lẽ phải viết rõ ràng hơn là “consistent with”.

“Efforts have been made by regional countries to stabilize the situation and seek the opportunities for cooperationin the South China Sea area.”

Về văn phạm, có 3 cái sai hiển nhiên trong câu văn này:
  • Cái sai thứ nhất là mạo từ “the” (the situation, the opportunities) chẳng biết đề cập đến tình hình gì và cơ hội nào (chẳng thấy mô tả trước đó). Như tôi nói trên kia, đây là cái sai rất phổ biến ở người châu Á.
  • Cái sai thứ hai là câu văn có 2 mệnh đề (stabilize -- ổn định, và seek -- tìm), nhưng stabilize thì có “to” còn seek thì thiếu “to”! Đáng lẽ phải viết là “to seek” mới đúng.
  • Cái sai thứ ba là “South China Sea area”, vì từ “area” rất ít ai sử dụng cho biển. Vả lại, đâu có cần area trong cụm từ “South China Sea”!
Còn câu sau đây mới vui:

“These efforts have resulted in, among others, the ASEAN Declaration on the South China Sea in 1992, the adoption in 2004 of the Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea (DOC) according to which all signing parties pledged to seek peaceful solutions to disputes and conduct maritime cooperation in order to maintain regional stability in the South China Sea under the principles of the Charter of the United Nations, the 1982 UN Convention on the Law of the Sea, the …”

Chúng ta thấy gì qua câu văn này?
  • Trước hết, đó là một câu văn dài lê thê, rối rắm. Một câu văn có hơn 84 chữ (thật ra là hơn 84 chữ vì Đinh Tấn Lực ngừng trích ở đó)!
  • Thứ hai là có sự nhập nhằng về thời gian tính của câu “Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea”. Có phải câu này nói năm 2004 ai đó chấp nhận tuyên bố về "Conduct of Parties in the South China Sea", hay là tuyên bố này ra đời vào năm 2004. Khi tôi tìm trên google thì tuyên bố này ra đời năm 2002! Có thể xem tuyên bố đó tại địa chỉ sau đây: www.aseansec.org/13163.htm
  • Cái sai kế tiếp nữa là sai văn phạm. Đáng lẽ câu “… all signing parties pledged to seek peaceful solutions to disputes and conduct maritime cooperation” phải viết là “… which all signing parties pledged to seek peaceful solutions to disputes and TO conduct maritime cooperation.”
  • Còn cụm từ "the principles of the Charter of the United Nations" thì lượm thượm vì có quá nhiều "the". Thật ra, nếu muốn viết "the principles" thì phải nói rõ hơn nguyên tắc (principles) gì. Có lẽ nên viết là các nguyên tắc của hiến chương Liên hiệp quốc năm 1945, tức là đáng lẽ phải viết đúng hơn và gọn hơn là: "according to the principles of the United Nations Charter in 1945".

Đáng lẽ tôi còn chỉ ra vài sai sót nữa, nhưng tôi xin tạm dừng ở đây. Nói tóm lại, dù chỉ mới đọc qua một đoạn văn ngắn của văn bản quan trọng này, tôi có cảm giác đây là một văn bản được soạn thảo rất cẩu thả. Thở đời nay một Bộ Ngoại giao của một nước 86 triệu dân mà không nhớ nỗi năm của các tuyên bố hay nghị định của Liên hiệp quốc! Có lẽ vì sự cẩu thả này mà văn bản lộ ra nhiều sơ hở, rất dễ bị “đối phương” và “kẻ thù” lợi dụng để củng cố cho quan điểm của chúng.

Nếu tôi là quan chức của Bộ Ngoại giao, tôi sẽ không viết như văn bản này, mà sẽ viết cách khác nghiêm trang hơn (vì văn bản ngoại giao), sẽ kiểm tra cẩn thận các dữ liệu, sẽ cân nhắc cách sử dụng từ ngữ sao cho chặt chẽ, và sẽ nhờ nhiều người khác rành tiếng Anh đọc qua để sửa các lỗi văn phạm và cú pháp. Nhưng mọi chuyện trễ rồi, vì văn bản đã được gửi đi và đến tay “đối tác”. Tôi tưởng tượng các đối tác đọc xong và sẽ mỉm cười, cái cười rất … khó ưa.

Nếu bạn và tôi có phạm sai sót trong tiếng Anh thì chắc chẳng ai quan tâm, vì chúng ta chỉ là những cá nhân chẳng đại diện cho ai, những công dân mà tiếng mẹ đẻ không phải là tiếng Anh. Nhưng nếu một quan chức cao cấp, nhất là Bộ Ngoại giao, mà sai tiếng Anh thì đó là một điều đáng xấu hổ. Tôi viết ra những nhận xét này tuy thấy đau đau trong lòng, nhưng hoàn toàn với một tinh thần xây dựng, và cũng muốn góp phần làm cho nước ta giảm đến mức tối thiểu (giảm đến số 0 thì hay hơn) những sơ hở trên trường ngoại giao quốc tế.

NVT

TB. Còn vài sai sót nhỏ khác nữa. Ngay từ cái tên của hội đoàn đã có vấn đề. Văn bản viết:

“Co-Organizers: The Diplomatic Academy of Vietnam and Vietnamese Lawyers Association”

Tôi tưởng phải là “The Vietnamese Lawyers Association” mới đúng chứ.

Còn phần địa điểm và thời gian thì hứa là “Time and Venue”, tức là thời gian trước, rồi mới đến địa điểm, nhưng lại mô tả địa điểm trước rồi mới tới thời gian:

“Hanoi, Vietnam, 26-27 November, 2009.”

Mà, ngay cả đia điểm cũng không cụ thể. Bởi vì Hà Nội là thành phố lớn, cho nên viết “Hanoi, Vietnam” đố ai tìm ra địa điểm chính xác. Ngoài ra, phía trên thì tác giả viết theo kiểu Mĩ ("organizer") nhưng viết ngày tháng thì theo kiểu Anh! Đáng lẽ nếu viết theo kiểu Mĩ thì ngày tháng cũng phải viết là November 26-27, 2009, hay November 26 to November 27, 2009.

Thứ Năm, 12 tháng 11, 2009

Khoa học và công nghệ tác động đến phát triển kinh tế ?

Hôm kia khi nhận xét về bài báo chất độc da cam và ung thư, tôi có đề cập đến mô hình hierarchical models (đa tầng). Tôi chợt nhớ đến một bài cũ (năm ngoái) mà tôi có nhận xét về một phân tích tương quan giữa chỉ số khoa học công nghệ và phát triển kinh tế. Bài viết chưa bao giờ đăng ở đâu, vì tôi định sử dụng làm tài liệu thảo luận trong các lớp học về phân dích dữ liệu. Tôi mượn dịp này để post bài đó.
NVT


Trong một phân tích về mối liên hệ giữa phát triển kinh tế và năng lực công nghệ gần đây [1], hai tác giả kết luận rằng “khi chỉ số năng lực công nghệ chung tăng 1% thì chỉ số phát triển kinh tế sẽ tăng thêm được 1,2298%; sự phát triển kinh tế của Việt Nam giai đoạn 2001-2005 có liên quan đến yếu tố năng lực công nghệ là 73,52%.” Tuy nhiên, đọc kĩ bản phân tích, tôi nghĩ cách diễn giải trên có lẽ không phù hợp với số liệu, và quan trọng hơn có vài vấn đề về phương pháp phân tích có thể ảnh hưởng đến sự hợp lí của kết luận này. Bài viết ngắn này sẽ bàn qua ba vấn đề chính: diễn giải kết quả phân tích, mô hình phân tích, và vấn đề logic trong suy luận quần thể.

Tóm lược kết quả phân tích

Để đánh giá mức độ tác động của khoa học và công nghệ đến phát triển kinh tế, các tác giả đã tiến hành một công trình nghiên cứu có thể nói là “tham vọng”, bằng cách điều tra và thu thập dữ liệu từ 34 tỉnh / thành (tôi sẽ gọi tắt là “địa phương” cho tiện) trên bình diện toàn quốc. Các dữ liệu chính liên quan đến bài viết gồm 4 chỉ số sau đây:
  • chỉ số phát triển kinh tế, là hàm số của tốc độ tăng GDP, thu nhập bình quân đầu người, tỉ lệ giá trị xuất khẩu, thu ngân sách so với GDP. Để tiện cho việc phân tích, chúng ta tạm gọi chỉ số này là kinhte;
  • chỉ số đổi mới công nghệ (doimoi);
  • chỉ số chuyển giao công nghệ (chuyengiao); và
  • chỉ số công nghệ thông tin và truyền thông (cntt).

Ngoài 3 chỉ số doimoi, chuyengiao, và cntt, một chỉ số khác có tên là “năng lực công nghệ” (nangluc) được tính toán theo công thức sau:

nangluc = doimoi/8 + chuyengiao*3/8 + cntt/2

Các chỉ số kinhte, doimoi, chuyengiao và cntt được thu thập trong thời gian 5 năm (từ 2001 đến 2005). Sau đó, các tác giả tính trung bình của 5 năm cho 4 chỉ số trên cho từng địa phương, và kết quả có thể tóm lược trong bảng số liệu dưới đây (xem Bảng 1). Do đó, nangluc thực chất là trung bình của nhiều số trung bình.

Hai tác giả tiến hành phân tích mối liên hệ giữa kinhte và nangluc qua mô hình hồi qui tuyến tính như sau:

kinhte = a + b×nangluc + e [1]

Mô hình có hai thông số: a phản ảnh chỉ số kinh tế trung bình khi nangluc=0 (còn gọi là intercept), và b là hệ số liên quan đến chỉ số năng lực (còn gọi là gradient). Do đó, a+b×nangluc chính là giá trị kì vọng hay chỉ số phát triển kinh tế trung bình với một chỉ số năng lực công nghệ trung bình. Mô hình còn có e là phần dư (residuals), tức là phần không thể giải thích bằng a + b×nangluc. Qua phân tích số liệu thực tế, các tác giả có được phương trình như sau:

kinhte = -0,1023 + 1,1298×nangluc

và diễn giải rằng “khi chỉ số năng lực công nghệ tăng lên 1% thì chỉ số phát triển kinh tế sẽ tăng thêm được 1,2298%”, và “với hệ số xác định R^2 = 0,7352. Nghĩa là, trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, sự tăng lên của phát triển kinh tế trong giai đoạn 2001-2005 được giải thích liên quan đến yếu tố năng lực công nghệ là 73,52%.” Xin mở ngoặc ở đây để nói thêm rằng có lẽ các tác giả viết nhầm 1,1298 thành 1,2298.

Tuy nhiên, tôi e rằng cách diễn giải này không phù hợp với số liệu thực tế (vì thông số liên quan đến nangluc là 1,1298) và quan trọng hơn là phương pháp phân tích có thể có vấn đề về logic. Do đó, ở đây, tôi chỉ bàn đến ba vấn đề chính: diễn giải, mô hình phân tích, và logic.

Vấn đề diễn giải

Trước hết, khi phân tích bằng mô hình hồi qui tuyến tính giữa giữa kinhte và nangluc, tôi không có cùng kết quả với các tác giả. Thật ra, ngay cả các phương trình trong bài báo tôi đều có kết quả khác với hai tác giả, nhưng đây là một lĩnh vực khác và tôi không muốn bàn sâu trong bài viết này [2]. Các thông số mà tôi có được là (bạn đọc có thể kiểm tra bằng máy tính dễ dàng):

kinhte = -10,23 + 1,13×nangluc

Rất có thể các tác giả đã lấy thông số đầu chia cho 100 để có được hằng số -0,1023. Nhưng chúng ta không rõ tại sao lại chia hằng số (intercept) này cho 100, và cách tính như thế có ý nghĩa gì.

Để thấy cách diễn giải của các tác giả không đúng với thực tế, chúng ta có thể lấy hai địa phương với nangluc là 40 và 41, và theo phương trình trên, chỉ số kinhte dự đoán là:

kinhte = -10,23 + 1,13×40 = 34,97


và
kinhte = -10,23 + 1,13×41 = 36,10

như vậy, địa phương có chỉ số năng lực cao hơn 1 đơn vị có chỉ số (dự đoán) phát triển kinh tế cao hơn 3,2% (lấy 36,10 chia cho 34,97 và nhân cho 100).

Nhưng nếu hai địa phương khác có chỉ số nangluc là 60 và 61, thì chỉ số kinhte dự đoán lần lược là 57,57 và 58,70, tức độ khác biệt khoảng 1,9%.

Qua cách tính đơn giản trên, chúng ta thấy không thể nào diễn giải như tác giả được, bởi vì: (a) đơn vị của chỉ số phát triển kinh tế không phải là số phần trăm, (b) đơn vị của chỉ số năng lực công nghệ cũng không phải là số phần trăm, và (c) không có thông số nào liên quan đến thời gian trong mô hình để phát biểu rằng “sẽ tăng thêm được 1,2298%”. Xin nhấn mạnh rằng các số liệu này được thu thập trong quá khứ (2001 – 2005) và thông số được ước tính từ số liệu trong quá khứ, nên không thể diễn giải về tương lai (“sẽ”) được.

Thật ra, mô hình kinhte = -10,23 + 1,13×nangluc phải được hiểu như sau: nếu chỉ số bình quân về năng lực công nghệ giữa bất cứ hai địa phương nào khác nhau 1 đơn vị thì chỉ số bình quân về phát triển kinh tế giữa hai địa phương khác nhau 1,13 đơn vị. Cụm từ “khác nhau” ở đây có nghĩa là cao hay thấp, chứ không hẳn có nghĩa là “tăng”, bởi vì không có yếu tố thời gian trong phương trình trên, mà chỉ có khác biệt giữa các địa phương. Ngoài ra, chúng ta chưa biết chính xác đơn vị đo lường của hai chỉ số kinhte và nangluc là gì, nên chỉ có thể diễn giải chung là “đơn vị”, chứ không thể phần trăm.

Để biết được mức độ hữu dụng của phương trình (hay mô hình) chúng ta có thể so sánh phương sai (variance) trước và sau khi mô hình hóa. Phương sai gốc của chỉ số kinhte là 180,37. Sau khi điều chỉnh cho ảnh hưởng của chỉ số nangluc qua mô hình [1], phương sai của kinhte là 49,26, tức giảm khoảng 73% so với phương sai trước khi mô hình hóa. Nói cách khác, cách diễn giải hệ số này là: những khác biệt về chỉ số năng lực kinh tế giữa các địa phương có thể giải thích khoảng 73% độ dao động (variation) của chỉ số phát triển kinh tế (chứ không phải “sự tăng lên của phát triển kinh tế”) giữa các địa phương.

Hệ số 73% là một ảnh hưởng rất lớn. Và, điều này làm cho chúng ta phải suy nghĩ: có phải năng lực công nghệ giải thích đến 73% những khác biệt về phát triển kinh tế giữa các địa phương, hay đây chỉ là một sai lầm trong mô hình phân tích?

Vấn đề mô hình dựa vào số trung bình

Như đề cập trên, các tác giả tiến hành phân tích dữ liệu bằng hai bước: bước 1 là tính toán bình quân cho mỗi chỉ số trong thời gian 2001 đến 2005, và bước hai là ứng dụng mô hình hồi qui tuyến tính cho các chỉ số bình quân. Cách phân tích này nảy sinh một vấn đề nghiêm trọng: đó là vấn đề dựa vào số trung bình.

Phân tích dựa vào chỉ số bình quân rất dễ dẫn đến kết luận sai lầm và lạc quan. Có khi trong thực tế không có mối liên hệ nào giữa hai chỉ số ở mỗi địa phương, nhưng khi phân tích dựa vào số trung bình cho các địa phương thì lại có mối liên hệ! Nói cách khác, phân tích dựa vào chỉ số trung bình có thể dẫn đến kết luận sai lầm và thiếu khách quan như giải thích trong phần chú thích 3 dưới đây [3].

Để hiểu thêm vấn đề, chúng ta cần lưu ý đơn vị phân tích và câu hỏi nghiên cứu ở đây. Theo tôi, câu hỏi nghiên cứu thật sự là: ở một địa phương, nếu chỉ số năng lực công nghệ gia tăng giữa các năm 2001, 2002, 2003, 2004, và 2005 có tác động đến chỉ số phát triển kinh tế hay không.

Qua câu hỏi trên, chúng ta thấy đơn vị phân tích là chỉ số qua 5 năm cho từng địa phương. Nói cách khác, chỉ khi nào mối liên hệ giữa năng lực công nghệ và phát triển kinh tế được quan sát ở tất cả (hay phần lớn) địa phương thì chúng ta mới có thể nói rằng khi chỉ số năng lực công nghệ tăng thì chỉ số phát triển kinh tế cũng tăng theo. Vì phân tích theo thời gian, chúng ta có thể sử dụng động từ “tăng” ở đây. (Ở đây xin mở ngoặc để chú ý rằng cách phân tích của các tác giả, vì phân tích trên số trung bình giữa các địa phương nên không thể dùng từ “tăng” mà chỉ có thể nói là “cao” hay “thấp”).

Nhưng rất tiếc các tác giả đã dựa vào các chỉ số trung bình (tính trong vòng 5 năm) cho từng địa phương để suy luận. Và, qua phân phân tích “mô phỏng” mà tôi vừa trình bày [3], kết luận rút ra từ một phân tích dựa vào chỉ số trung bình như thế rất dễ đi đến kết luận sai. Xin nhấn mạnh: tôi không nói rằng không có mối liên hệ giữa năng lực công nghệ và phát triển kinh tế; trong thực tế có thể mối liên hệ đó có thật nhưng tôi chỉ lưu ý về phương pháp phân tích không thích hợp và do đó kết quả từ phân tích cũng không phù hợp với thực tế.

Vấn đề logic

Vấn đề thứ nhất là một mối tương quan thống kê không hẳn phản ảnh một mối liên hệ nhân quả (cause-and-effect relationship). Địa phương có chỉ số phát triển kinh tế cao thường có chỉ số năng lực công nghệ cao. Nhưng điều đó không có nghĩa là năng lực công nghệ là nguyên nhân phát triển kinh tế (hay ngược lại). Có thể địa phương có thu nhập cao và chịu đầu tư vào khoa học và công nghệ, nhưng cũng có thể gia tăng đầu tư vàp công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế. Trong thực tế, rất khó mà phân biệt được con gà hay quả trứng có trước, và phân tích thống kê không cho phép một suy luận nhân quả. Dựa vào dữ liệu hiện nay, chúng ta chỉ có thể phát biểu rằng có một mối tương tác giữa phát triển kinh tế và năng lực công nghệ, nhưng kết quả phân tích không cho chúng ta biết cái nào là động lực và cái nào là hệ quả.

Một vấn đề logic khác liên quan đến khái niệm “ecologic fallacy” trong suy luận khoa học (tạm dịch là “sai lầm suy luận tổng quan”). Sai lầm suy luận tổng quan có nghĩa là sử dụng mối tương quan từ các quần thể để suy luận cho mối tương quan giữa các cá thể. Chẳng hạn như dựa vào quan sát rằng những nước tiêu thụ nhiều thực phẩm chứa chất béo có tỉ lệ ung thư vú cao, rồi suy luận rằng phụ nữ ăn nhiều thực phẩm chứa chất béo có nguy cơ mắc bệnh ung thư vú cao [4]. Đây là một sai lầm suy luận tổng quan khá tiêu biểu. Trong thực tế suy luận này có thể đúng, nhưng dựa vào số liệu trung bình từ các nước để làm cơ sở cho suy luận liên quan đến cá nhân là một suy luận yếu, một loại ngụy biện.

Liên quan đến suy luận tổng quan là khái niệm tương quan quần thể (ecologic correlation). Một trong những sai lầm tiêu biểu (và sau này trở thành một trường hợp trong sách giáo khoa về logic và thống kê học) là công trình nghiên cứu vào thập niên 1930s ở Mĩ về mối liên hệ giữa mù chữ và di dân. Trong nghiên cứu này các nhà nghiên cứu tính phần trăm dân số sinh đẻ ở nước ngoài, và phần trăm dân số biết đọc biết viết cho 48 tiểu bang [5]. Khi ứng dụng mô hình hồi qui tuyến tính, họ tìm thấy hệ số tương quan giữa hai chỉ số này là 0.53. Dựa vào hệ số tương quan này, các nhà nghiên cứu kết luận rằng người sinh đẻ ở nước ngoài có tỉ lệ biết chữ cao. Nhưng đây là một dạng tương quan quần thể, bởi vì đơn vị của phân tích không phải là những cá nhân mà là một quần thể. Sau này, các nhà thống kê phân tích lại dữ liệu, và phát hiện một mối tương quan nghịch đảo, với hệ số tương quan là −0.11; nói cách khác trong thực tế, người sinh đẻ ở nước ngoài có tỉ lệ mù chữ cao! Sở dĩ các nhà nghiên cứu có kết quả 0.53 là vì những người sinh đẻ ở nước ngoài thường định cư ở những tiểu bang mà người dân bản xứ có trình độ học vấn cao. Phân tích và suy luận dựa vào tương quan quần thể rất … nguy hiểm!

Quay trở lại với nghiên cứu về mối liên hệ giữa năng lực công nghệ và phát triển kinh tế, chúng ta thấy mối liên hệ mà các nhà nghiên cứu quan sát với hệ số tương quan R^2 = 0,73 (hay hệ số tương quan là = 0,85). Nhưng đây là mối tương quan quần thể, chứ không phải cá thể. Chúng ta vẫn chưa biết nếu phân tích một cách thích hợp, hệ số tương quan này là bao nhiêu, nhưng dựa vào lí thuyết thống kê, rất dễ dàng thấy hệ số tương quan thật sẽ thấp hơn 0,85 rất nhiều.

Kết luận

Nói tóm lại, mối tương tác giữa năng lực công nghệ và phát triển kinh tế ở nước ta trong thời gian qua là một mối liên hệ phức tạp, nhưng những phân tích của các tác giả chưa đào sâu hay chưa “lột trần” được sự phức tạp của mối liên hệ đó. Vì chưa xem xét đến sự dao động trong từng địa phương nên tôi e rằng kết luận của các tác giả quá lạc quan so với thực tế.

Như vừa trình bày trên, các tác giả quyết định tập trung vào phân tích các chỉ số bình quân giữa các địa phương là một cách đơn giả hóa vấn đề, và vì tính đơn giản như thế tôi nghĩ mô hình của các tác giả chưa phản ảnh đúng thực tế. Đứng trên quan điểm phương pháp học mà nói, dựa vào các chỉ số bình quân thường dẫn đến các ước số thiếu tính khách quan (biased) và thiếu nhất quán (inconsistency), hai đặc tính rất quan trọng trong phân tích thống kê. Sở dĩ có tình trạng này là vì chỉ số trung bình “che đậy” những dao động chung quanh con số trung bình. Chẳng hạn như chỉ số phát triển kinh tế của địa phương 1 là 65,81 (xem Bảng 1), nhưng hai dãy số sau đây đều có thể cho ra một số trung bình như thế:

(a) 63,1 60,9 66,5 68,8 và 69,8 trung bình: 68,81
(b) 50,9 61,8 81,2 100,5 và 34,6 trung bình: 68,81

Giả dụ như (a) và (b) là chỉ số phát triển kinh tế của hai địa phương, chúng ta không thể nào kết luận rằng hai địa phương này có chỉ số phát triển tương đương nhau. Do đó, nếu chỉ tóm lược quá trình phát triển bằng chỉ số trung bình thì không thể nào phản ảnh được sự dao động (thậm chí khó so sánh được) chỉ số phát triển kinh tế của hai địa phương một cách khách quan. Đây cũng chính là một sai lầm cơ bản nhất của hệ số tương quan quần thể.

Một mô hình phân tích thích hợp phải sử dụng tất cả các số liệu cho từng năm và từng địa phương (chứ không phải chỉ đơn giản sử dụng số trung bình). Một trong những mô hình đó là mô hình phân tích đa tầng (multilevel analysis) [6]. Trong thời gian hai thập niên qua, với sự tiến bộ vượt bực của công suất máy tính, mô hình phân tích đa tầng có thể ứng dụng vào việc đánh giá những mối tương quan phức tạp và đa tầng một cách chính xác hơn. Hi vọng rằng bài viết ngắn này có thể giúp cho các tác giả có một cái nhìn mới hơn về dữ liệu mà các tác giả đã thu thập một cách công phu trong thời gian qua để đi đến một kết luận phù hợp với thực tế hơn.

NVT

Chú thích và tài liệu tham khảo:

Xin nói thêm rằng vì người viết không phải làm thống kê chuyên nghiệp nên một số thuật ngữ sử dụng trong bài viết có thể không chính xác, và những mô hình phân tích có thể có chỗ chưa hoàn chỉnh.

[1] Xem bài “Ứng dụng phương pháp kinh tế lượng trong đánh giá tác động của khoa học và công nghệ đối với phát triển kinh tế”, Tạp chí Hoạt động Khoa học, số tháng 2 năm 2008. Có thể xem toàn văn bài viết tại đây.

[2] Trong bài báo, các tác giả cho báo cáo các ước số của mô hình hồi qui tuyến tính [1] trong Bảng 2 (của bài báo), nhưng khi phân tích lại số liệu tôi không có cùng kết quả về thông số a (intercept) như sau:


Trong bài báo các tác giả lí giải rằng vì 3 chỉ số doimoi (đổi mới công nghệ), chuyengiao (chuyển giao công nghệ) và cntt (công nghệ thông tin và truyền thông) tương quan với nhau (còn gọi là multicollinearity hay tương quan đa tuyến tính), nên họ phải phân tích riêng lẻ từng biến một. Tôi không đồng ý với nhận xét này. Sự hiện diện của tương quan đa tuyến tính có thể gây khó khăn cho việc đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng chỉ số, nhưng “khó khăn” còn tùy thuộc vào hệ số tương quan giữa 3 chỉ số trên. Trước hết, chúng ta thử xem qua hệ số tương quan giữa 3 yếu tố doimoi, chuyengiao, và cntt qua biểu đồ sau đây:
Biểu đồ chỉ mối tương quan đa chiều giữa chỉ số phát triển kinh tế, đổi mới công nghệ, chuyển giao công nghệ và công nghệ thông tin. Số liệu tính toán từ 34 địa phương. Đây là các hệ số tương quan quần thể (ecologic correlation) do đó cần phải cẩn thận trong diễn giải ý nghĩa của chúng. Các dấu đỏ chỉ ý nghĩa thống kê.
Qua biểu đồ trên chúng ta thấy hệ số tương quan giữ doimoi vs chuyengiao = 0,67; giữa doimoi vs cntt = 0,74; và chuyengiao vs cntt = 0,65. Có thể nói đây là những hệ số tương quan khá cao. Nhưng chúng ảnh hưởng như thế nào đến mô hình hồi qui tuyến tính? Ảnh hưởng của mối tương quan đa chiều như thế thường thấy qua các ước số. Một trong những cách để xem xét ảnh hưởng của tương quan đa tuyến tính là ước tính hệ số lạm phát phương sai (variance inflation factor hay VIF). Theo thông lệ chung trong thống kê học, một yếu tố với VIF cao hơn 10 hay thấp hơn 0,1 được xem là có gây “khó khăn” cho mô hình. Do đó yếu tố nào có VIF từ 0,1 đến 10 có thể xem là chấp nhận được.

Tôi đã tiến hành phân tích mô hình đa biến sau đây: giả thiết chỉ số phát triển kinh tế là hàm số của 3 yếu tố doimoi, chuyengiao và cntt như sau:

kinhte = a + b×doimoi + c×chuyengiao + d×cntt + e

Kết quả ước tính các thông số a, b, c và d có thể xem trong bảng sau đây. Không có yếu tố nào có hệ số VIF cao hơn 10. Tất cả các yếu tố đều có ước số đúng với mối tương quan đơn biến (tức tất cả đều dương tính). Do đó, chúng ta có thể sử dụng mô hình hồi qui đa biến để phân tích. Tuy nhiên, qua phân tích trong bảng dưới đây, chúng ta dễ dàng thấy ảnh hưởng của đổi mới công nghệ không có ý nghĩa thống kê; chỉ có chuyển giao công nghệ và công nghệ thông tin và truyền thông có ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế giữa các địa phương.
Mô hình đa biến này giải thích khoảng 75% khác biệt về chỉ số phát triển kinh tế giữa các địa phương.

Qua ước số của các thông số trong bảng trên, chúng ta còn thấy ảnh hưởng của doimoi không có ý nghĩa thống kê một khi xem xét ảnh hưởng của chuyengiao và cntt trong mô hình. Do đó, chúng ta có thể loại bỏ yếu tố doimoi, và mô hình trở thành đơn giản hơn như sau:

kinhte = -21,25 + 0,38×chuyengiao + 0,91×cntt

mô hình này “giải thích” 74% những khác biệt về chỉ số phát triển kinh tế giữa các địa phương. Nói cách khác, như chúng ta kì vọng, loại bỏ doimoi không có ảnh hưởng gì đến độ chính xác của mô hình. Tính theo hệ số xác định này, mô hình 2 biến là mô hình tối ưu nhất.

Câu hỏi đặt ra là giữa hai yếu tố này, yếu tố nào quan trọng hơn? Vì hai yếu tố có hai đơn vị đo lường khác nhau, nên không thể sử dụng thông số 0,38 để nói rằng chuyengiao kém quan trọng hơn cntt (0,91). Có thể sử dụng một số tính toán theo phương pháp “bootstrap” và thấy rằng trong tổng số R^2 (74%), yếu tố chuyengiao giải thích 39% và cntt 35%. Như vậy, số liệu hiện nay cho thấy chuyển giao công nghệ có ảnh hưởng đến phát triển kinh tế lớn hơn ảnh hưởng của công nghệ thông tin. (Về phương pháp tính toán này có thể xem bài History and Use of Relative Importance Indices in Organizational Research của Johnson JW, và Lebreton JM, tập san Organizational Research Methods 2004; 7, 238–257)

Ngoài ra, không nhất thiết chúng ta phải tuân thủ theo phương trình về năng lực công nghệ mà các nước khác sử dụng, như

nangluc = doimoi/8 + chuyengiao*3/8 + cntt/2

mà có thể phát triển riêng một phương trình cho nước ta. Việc phát triển mô hình (hay phương trình) mới này cũng không khó khăn, nếu ứng dụng mô hình phân tích mà giới di truyền học hay gọi là principal component model. Nhưng đây là một lĩnh vực thú vị khác mà tôi chưa muốn bàn sâu thêm ở đây.

[3] Để chứng minh việc diễn giải từ phân tích dựa vào chỉ số trung bình có thể sai lầm, chúng ta tưởng tượng một nghiên cứu gồm 6 địa phương được thu thập qua năm năm. Số liệu về chỉ số phát triển kinh tế và năng lực công nghệ của 6 địa phương như sau (đây là số liệu do tôi “mô phỏng” thủ công):
Vấn đề tương đối phức tạp hơn ở đây là chúng ta có số liệu 5 năm cho từng địa phương, và vì thế, chúng ta cần kí hiệu để chỉ các số liệu này. Gọi j là địa phương (j = 1, 2, …, 6), và t là năm (t = 2001, 2002, …, 2005). Chỉ số năng lực công nghệ và phát triển kinh tế cho từng địa phương j và năm t có thể kí hiệu bằng nanglucjt và kinhtejt. Với các kí hiệu này, chúng ta có thể phân tích cho từng địa phương qua mô mô hình hồi qui tuyến tính như sau:

kinhtejt = aj + bj×nanglucjt + ejt

trong đó, aj và bj là hai thông số của mô hình cho từng địa phương j, và ejt là phần dư (residual). Mô hình trên còn có nghĩa là chúng ta phải phân tích mô hình 6 lần (cho 6 địa phương) để có được những thông số cần thiết. Kết quả phân tích như sau:

Tức là, ở mỗi địa phương, không có mối liên hệ nào giữa nangluc và kinhte! Nói cách khác, năng lực công nghệ không có tác động gì đến phát triển kinh tế, và đây là kết luận đúng với thực tế.

Nhưng giả dụ rằng chúng ta bỏ qua sự dao động giữa các năm trong từng địa phương, mà chỉ tập trung vào chỉ số trung bình cho từng địa phương, và phân tích hai chỉ số này (cột sau cùng của bảng số liệu trên) thì kết quả sẽ ra sao? Biểu đồ sau đây sẽ cho thấy có một mối liên hệ rất chặt chẽ giữa chỉ số bình quân nangluc và kinhte.

Thật vậy, nếu ứng dụng mô hình hồi qui tuyến tính cho hai chỉ số trung bình trên, chúng ta sẽ có phương trình kinhte = -2,09 + 1,35×nangluc, với hệ số xác định R^2 = 0,90! Nhưng chúng ta biết rằng trong thực tế thì khi chỉ số năng lực công nghệ tăng hay giảm chẳng có liên quan gì đến chỉ số phát triển kinh tế. Do đó, phân tích dựa vào các chỉ số quân bình cho chúng ta một kết quả rất sai lầm, và kết luận cũng rất sai lầm. [4] Carroll K 1975 Experimental evidence of dietary factors and hormone-dependent cancers. Cancer Research 35: 3374–83

[5] Robinson W S 1950. Ecological correlations and the behavior of individuals. American Sociological Review 15: 351–57.

[6] Mô hình đa tầng có thể mô tả đơn giản như sau: Gọi j là địa phương (j = 1, 2, …, 6), và t là năm (t = 2001, 2002, …, 2005). Chỉ số năng lực công nghệ và phát triển kinh tế cho từng địa phương j và năm t có thể kí hiệu bằng nanglucjt và kinhtejt. Mô hình hồi qui đa tầng phát biểu như sau: chỉ số kinh tế của một địa phương của bất cứ năm nào bao gồm mức khởi đầu (tạm kí hiệu aj) và tỉ lệ tăng trưởng theo từng năm (kí hiệu là bt). Nói cách khác:

kinhtejt = aj + bj×nanglucjt + ejt

Mô hình trên cho từng địa phương j. Nói cách khác, mỗi địa phương khởi đầu với aj khác nhau và tỉ lệ tăng trưởng bj cũng khác nhau. Ngoài ra, giả thiết rằng aj bao gồm một chỉ số trung bình cho tất cả các địa phương (kí hiệu là a0) cộng/trừ cho ảnh hưởng của từng địa phương (dj0):
aj = a0 + dj0

Tương tự, tỉ lệ tăng trưởng bj bao gồm một chỉ số tăng trưởng trung bình cho tất cả các địa phương (kí hiệu là b0)cộng/trừ cho ảnh hưởng của từng địa phương (dj1):

bj = b0 + dj1

Thay thế hai phương trình này vào mô hình [2], chúng ta có:

kinhtejt = (a0 + b0×nanglucjt) + (dj0 + dj1×nanglucjt + ejt)

Chú ý trong mô hình trên có hai phần: phần đầu (a0 + b0×nanglucjt) còn được gọi là phần “fixed effects” (ảnh hưởng bất biến), và phần hai (dj0 + dj1×nanglucjt + ejt) là phần “random effects” (ảnh hưởng ngẫu nhiên). Có thể ước tính các thông số trong mô hình trên một cách dễ dàng bằng các phần mềm mới như R (xem “Phân tích số liệu và tạo biểu đồ bằng R” của tôi, do Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật phát hành năm 2007.

Bảng 1. Chỉ số bình quân về phát triển kinh tế, đổi mới công nghệ, chuyển giao công nghệ, và công nghệ thông tin của 34 tỉnh / thành trong thời gian 2001 – 2005.