Thứ Tư, 22 tháng 7, 2009

Khẩu trang và H1N1

Tình hình dịch cúm H1N1 lan nhanh trên toàn thế giới đến nổi Tổ chức y tế thế giới không muốn làm thống kê để theo dõi nữa. Ở Việt Nam, cúm H1N1 có xu hướng càng ngày càng lan rộng như chúng ta có thể dự đoán dễ dàng. Dù chưa ai chết vì cúm H1N1 ở Việt Nam, nhưng phòng bệnh vẫn hơn là chữa bệnh, nên tôi có thể hiểu được sự quan tâm của các giới chức y tế.

Bài báo trên VNN cho biết rằng các giới chức y tế đã phát hiện một ổ dịch: trường Ngô Thời Nhiệm (TPHCM). Thế là các quan y tế đến đó để thị sát tình hình ra sao. Nhìn mấy hình các quan y tế đến trường tôi thấy … sao ấy. Nó làm tôi nhớ đến câu mà người Tây phương hay nói là “busy of doing nothing”, tức là bận rộn chẳng làm chuyện gì cả. Thật vậy, hình dưới đây cho thấy các quan y tế người thì đứng hai tay chấp sau lưng, người thì chấp tay trước ngực, kẻ thì chống nạnh, v.v… nhưng chẳng làm gì cả. Ngay cả hình ông bộ trưởng đứng nhìn bệnh nhân cũng xớ rớ và thừa thải.




Một điểm đáng chú ý nữa là trang phục của một số quan chức vừa giống như trang phục trong phòng giải phẫu vừa như là … phi hành gia. Và, điều đáng chú ý nữa là ai cũng đeo khẩu trang.
Nói đến khẩu trang là nói đến một khía cạnh khá cảm tính. Từ lúc SARS, rồi đến cúm H5N1 cho đến nay, mỗi khi dịch xảy ra là người ta đeo khẩu trang. Hôm đi về Việt Nam, tôi thấy hành khách trên máy bay đeo khẩu trang trông rất buồn cười. Đến khi tới phi trường Tân Sơn Nhất, nhân viên hải quan đều đeo khẩu trang.
Tôi phải tự hỏi khẩu trang có hiệu quả ngăn ngừa sự lây lan của virút cúm hay không? Cho đến nay, tôi chưa thấy bất cứ một bằng chứng khoa học nào cho thấy khẩu trang có tác dụng giảm lây lan virút cúm cả.
Thật ra, có bằng chứng ngược lại thì đúng hơn. Một nghiên cứu của đồng nghiệp tôi (Đại học New South Wales) mới công bố trên tập san Emerging Infectious Diseases cho thấy người đeo khẩu trang có nguy cơ bị bệnh cúm cao hơn người không đeo khẩu trang! Trong nghiên cứu này, họ tuyển 290 người từ 145 gia đình, sau đó họ ngẫu nhiên chia thành 3 nhóm: nhóm 1 đeo khẩu trang P2 (tức khẩu trang bán ngoài thị trường); nhóm 2 khẩu trang thường dùng trong bệnh viện; và nhóm 3 không đeo khẩu trang. Họ theo dõi khoảng 1 năm và kết quả cho thấy tỉ lệ mắc bệnh cúm trong 2 nhóm đeo khẩu trang là 18%, còn nhóm không đeo khẩu trang có tỉ lệ mắc bệnh cúm là 16%. Như vậy, nguy cơ mắc bệnh cúm ở nhóm đeo khẩu trang cao hơn nhóm không đeo khẩu trang 11%!
Nhưng đeo khẩu trang là một bất tiện, nên không ngạc nhiên khi thấy dưới 50% các đối tượng tham gia nghiên cứu chịu đeo khẩu trang trong thời gian nghiên cứu. Do đó, chúng ta chưa biết nếu tất cả các đối tượng đều đeo khẩu trang thì hiệu quả sẽ ra sao. Một nghiên cứu trước đó trả lời câu hỏi này: không có hiệu quả.
Như vậy, cho đến nay, chúng ta chưa có bằng chứng cho thấy đeo khẩu trang giảm nguy cơ lây lan virút cúm. Chính vì thế mà ở Úc và các nước như Mĩ người ta không khuyến cáo công chúng đeo khẩu trang. Do đó, tôi nghĩ có lẽ người dân nên biết sự thật này để tiết kiệm một ít tiền cho chuyện khác thay vì mang vào cái khẩu trang khá bất tiện đó.

NVT

Tài liệu tham khảo:

MacIntyre CR, et al. Face Mask Use and Control of Respiratory Virus Transmission in Households. Emerging Infectious Diseases 2/1/2009.

Cowling BJ, et al. Preliminary findings of a randomized trial of non-pharmaceutical interventions to prevent influenza transmission in households. PLoS One. 2008;3:e2101.





Chủ Nhật, 19 tháng 7, 2009

Nên cởi mở với ý tưởng mới, táo bạo

Hôm đầu tháng 7 nhân chuyến về quê, tôi có ghé qua tòa soạn báo Tuổi Trẻ thăm một người bạn là một biên tập viên của tờ báo, và thế là một cuộc trao đổi / phỏng vấn chớp nhoáng diễn ra. Lần này chị Loan hỏi tôi về chuyện năng suất khoa học của VN vốn là đề tài tôi cũng quan tâm. Thế là tôi có dịp nói ra những ý mình muốn nói (hay đã nói ở các diễn đàn khác). Hôm đó, còn có anh phóng viên hình đến chụp rất nhiều hình, anh nói là để sau này có dịp sẽ sử dụng nó. Sợ nhất là anh ta cho lên báo mấy tấm hình tay chân múa may thì rất kì, nhưng tôi tin anh không làm chuyện đó. :-) Kèm theo đây là nội dung trao đổi hôm thứ Sáu đó.

Tựa đề là cho Tuổi Trẻ đặt, nhưng tôi thấy cũng hợp nên sẽ sử dụng nó như là tiêu để của entry đầu tuần này.


Bài này có một bảng số liệu nhưng tôi không thể post lên blogspot được (cũng là một hạn chế đáng kể của blogspot vì muốn gửi hình rất khó khăn và nhiêu khê). Bạn đọc nào muốn tìm bảng số liệu có thể đọc qua trang web này:
http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=327101&ChannelID=119

NVT

===

http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=327101&ChannelID=119
Chủ Nhật, 19/07/2009, 07:03 (GMT+7)

Nên cởi mở với ý tưởng mới, táo bạo

TTCT - Nhân chuyến thăm và làm việc tại Việt Nam, GS.TS Nguyễn Văn Tuấn làm việc tại Viện nghiên cứu y khoa Garvan và Đại học New South Wales (Sydney, Úc), đã dành cho TTCT một cuộc trao đổi về thực trạng nghiên cứu khoa học tại Việt Nam.

Phân phối quỹ nghiên cứu theo kiểu... đấu thầu xây dựng

* Từng thuyết trình ở Việt Nam về kỹ năng trình bày, viết báo cáo khoa học cho y dược sĩ Việt Nam, ông đánh giá thế nào về thực trạng nghiên cứu khoa học tại VN hiện nay?

- Đánh giá tình trạng khoa học của một quốc gia, người ta thường lấy số lượng và chất lượng ấn phẩm khoa học để làm một thước đo quan trọng. Cách đây trên dưới mười năm, tập san khoa học danh tiếng Science có một loạt bài viết về tình hình khoa học ở các nước Đông Nam Á, và trong loạt bài đó họ không dành một chữ nào về khoa học ở Việt Nam! Thậm chí hai chữ “Việt Nam” còn không có tên trong loạt bài đó! Tôi có viết một thư phản hồi và phàn nàn về sự “bỏ sót” này, họ trả lời rằng tìm trong thư viện khoa học quốc tế không thấy Việt Nam làm được gì hay công bố được gì nên đành bỏ sót Việt Nam.

Hiện nay, mỗi năm các nhà khoa học Việt Nam ở Việt Nam công bố khoảng 1.000 bài báo khoa học trên các tập san quốc tế. Con số này thể hiện sự tăng trưởng gấp hai lần so với năm 2004 hay 2005 và đó là một tín hiệu đáng mừng. Nhưng mặt khác tốc độ tiến triển còn chậm và hệ quả là chúng ta vẫn thua kém các nước trong vùng.

* Cụ thể thua như thế nào? Ông có thể cho một so sánh với quốc gia gần nhất?

- Chẳng hạn so với Thái Lan thì số ấn phẩm khoa học của Việt Nam chỉ bằng 1/5 của họ.
Về chất lượng, đại đa số bài báo khoa học của Việt Nam được công bố trên những tập san có chỉ số ảnh hưởng rất thấp. Chẳng hạn như trong ngành y sinh học (một lĩnh vực tương đối mạnh của nước ta), phần lớn bài báo đều công bố trên tập san có chỉ số IF dưới 3 (chỉ số cao nhất khoảng 60).

Về lĩnh vực nghiên cứu, bảng sau đây liệt kê lĩnh vực nghiên cứu “top 10” của Việt Nam và Thái Lan cho thấy trái với nhiều người lầm tưởng, lĩnh vực nghiên cứu mạnh của Việt Nam không phải là toán hay vật lý mà là y học. Trong khi đó ngành vật lý lý thuyết và vật lý ứng dụng “sản xuất” được 141 bài (chiếm 15% tổng số bài báo khoa học Việt Nam) và toán 120 bài (13%). Như vậy, chỉ ba ngành y học, vật lý và toán đã chiếm khoảng 45% các công trình nghiên cứu khoa học từ Việt Nam.

Trong khi đó, các lĩnh vực nghiên cứu mạnh của Thái Lan tập trung vào các ngành khoa học ứng dụng và y sinh học.

* Tại sao việc nghiên cứu khoa học của ta còn thua xa láng giềng như thế?

- Trả lời câu hỏi này đòi hỏi nhiều công trình nghiên cứu và phân tích nghiêm chỉnh. Ở đây tôi chỉ nghĩ đến một số lý do gần:

Thứ nhất là vấn đề đầu tư cho nghiên cứu khoa học còn thấp. Hiện nay đầu tư cho khoa học ở nước ta chỉ khoảng 430 triệu USD nhưng phần lớn là cho xây dựng cơ sở vật chất chứ chưa phân phối đến những công trình nghiên cứu khoa học. Thậm chí với số đầu tư này mà mỗi năm Bộ Khoa học - công nghệ còn phải hoàn trả cho ngân sách khoảng 8 triệu USD vì không thể phân phối hết số tiền đó cho nghiên cứu khoa học. Do đó, vấn đề chưa hẳn là tăng đầu tư mà là đầu tư và phân phối ngân sách sao cho có hiệu suất cao.

Thứ hai là cách phân phối quỹ nghiên cứu khoa học. Có thể nhìn cách phân phối kinh phí hiện nay ở nước ta như một cuộc đấu thầu xây dựng. Cơ quan chủ quản (Bộ Y tế và Bộ Khoa học - công nghệ) ra đề tài, kêu gọi các nhà nghiên cứu đệ đơn và các cơ quan chủ quản xét duyệt. Nhưng nhu cầu nghiên cứu y học, khoa học phải xuất phát từ thực tế lâm sàng và cộng đồng chứ không thể xuất phát từ cơ quan quản lý hành chính, do đó nhiều đề tài nghiên cứu mà các bộ đề ra không theo kịp trào lưu, định hướng của khoa học quốc tế và nhu cầu y tế thực tế trong nước.

Thứ ba là vấn đề nhân lực. Nước ta vẫn thiếu các chuyên gia có kinh nghiệm chuyên sâu, thiếu các nhà khoa học có kinh nghiệm làm nghiên cứu tầm cỡ quốc tế.

Thứ tư là thiếu những quy định về chuẩn mực nghiên cứu khoa học. Chúng ta có quá nhiều nhà khoa học với chức danh giáo sư và tiến sĩ nhưng họ không làm nghiên cứu mà chỉ đảm nhận các chức vụ hành chính (gần 70% tiến sĩ giữ chức vụ quản lý và không làm nghiên cứu khoa học). Hệ quả là qua con số thống kê Việt Nam có 30.000 nhà khoa học nhưng năng suất khoa học thì quá thấp để có thể so sánh với các nước trong vùng.

Nhầm lẫn!

* Ông có thể nói thêm về những đề tài nghiên cứu không theo kịp trào lưu, định hướng của khoa học quốc tế và nhu cầu thực tế trong nước?

- Nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở nước ta còn nhầm lẫn giữa khoa học và dịch vụ hay kiểm kê. Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân từng than phiền nhiều luận án tiến sĩ giống như “vật trang sức”. Có thể nêu vài ví dụ như công trình về... giặt áo trong quân đội, cách sắp xếp bộ máy cơ quan chuyên môn thuộc ủy ban cấp tỉnh, nhu cầu điện ảnh của thanh niên, phát huy trí thức ngành y tế... Đó không phải là những công trình nghiên cứu khoa học. Thế nhưng ở nước ta những đề tài như thế lại được xuất hiện dưới danh nghĩa “nghiên cứu khoa học” cấp tiến sĩ!

* Sau Thái Lan cả 20 năm và sau Hàn Quốc cả 50 năm, khi chúng ta phát triển thì họ cũng phát triển. Làm sao khắc phục thực trạng ông vừa nêu?

- Chúng ta phải phấn đấu vượt trội. Tôi nghĩ đến những giải pháp thực tế trước mắt:

Thứ nhất, cần phải hướng đến việc công bố nghiên cứu trên các tập san khoa học quốc tế hay đăng ký bằng sáng chế (patent) như là một tiêu chuẩn để đề bạt vào các chức danh khoa học.

Thứ hai, cần phải xem công bố kết quả nghiên cứu trên các tập san quốc tế là một chỉ tiêu để đánh giá (hay “nghiệm thu”?) các công trình nghiên cứu do Nhà nước tài trợ. Có rất nhiều nghiên cứu với ngân sách hàng tỉ đồng được nghiệm thu và đánh giá là “đạt” hay “tốt”, nhưng trong thực tế chưa có một bài báo nào trên trường quốc tế và do đó không xứng với số tiền đầu tư do người dân đóng góp.

Thứ ba, cần có chính sách đãi ngộ và tưởng thưởng các nhà khoa học trẻ có công trình công bố quốc tế. Ở một số đại học tại các nước như Singapore, Thái Lan, Hong Kong... người ta thưởng khá nhiều tiền (lên đến hàng ngàn USD) cho các tác giả có công trình công bố trên các tập san quốc tế có uy tín cao. Ngay tại Úc, một số trường sẵn sàng tặng hàng ngàn đôla cho các nhà nghiên cứu có công trình đăng trên các tập san với hệ số ảnh hưởng trên 10.

Thứ tư, cần phải khuyến khích các tập san khoa học Việt Nam vươn đến tầm quốc tế. Một trong những lý do mà Thái Lan và Singapore có nhiều bài báo khoa học hơn Việt Nam là hai nước này có các tập san khoa học, kể cả tập san y sinh học địa phương, được viết bằng tiếng Anh, có hệ thống bình duyệt và được Viện Thông tin khoa học (ISI) công nhận.

Đề tài khoa học từ... bàn cà phê

* Như ông nói, Việt Nam đi sau cần phấn đấu vượt bậc. Vậy có con đường riêng nào cho Việt Nam không?

- Cần phải khẳng định một thực tế rằng Việt Nam không thể cạnh tranh với các cường quốc khoa học như Mỹ, Nhật hay một cường quốc khoa học đang trên đường hình thành như Trung Quốc, nhưng điều chúng ta có thể làm được là đảm bảo chất lượng nghiên cứu khoa học ở những lĩnh vực thuộc vào thế mạnh để nâng cao vị thế khoa học Việt Nam trên trường quốc tế. Thiết nghĩ Nhà nước ngoài việc nâng cao hiệu suất đầu tư cho khoa học - công nghệ và cải cách hệ thống hoạt động nghiên cứu khoa học cần phải bắt đầu phát triển các chuẩn mực cho các nhà khoa học, kể cả tiêu chuẩn giáo sư, sao cho phù hợp với các chuẩn mực quốc tế và không quá xa rời thực tế ở nước ta.

* Là nhà khoa học công bố nhiều công trình, ông có kỷ niệm nào lý thú không?

- Phần lớn công trình nghiên cứu của tôi đều nhắm đến những vấn đề thực tế như tiên lượng bệnh chính xác hơn qua các biến thể di truyền. Năm 1994 chúng tôi tình cờ phát hiện gen VDR có liên quan đến loãng xương do mối liên hệ giữa gen này và một biểu mô sinh học của xương. Câu chuyện bắt đầu trên một bàn cà phê kiểu “trà dư tửu hậu” nhưng kết quả lại rất tuyệt vời, vì nó mở màn cho một loạt nghiên cứu di truyền học trong xương trên thế giới.

* Bài học nào ông rút ra từ thành công đó?

- Có nhiều bài học lắm, nhưng bài học quan trọng nhất theo tôi là phải cởi mở với những ý tưởng mới và táo bạo. Có nhiều ý tưởng thoạt nghe qua hơi lạ tai, thậm chí buồn cười, nhưng khi bắt tay vào làm lại học được nhiều vấn đề. Bài học thứ hai là không nên chỉ chú tâm vào lĩnh vực của mình mà bác bỏ các lĩnh vực khác, vì khoa học ngày nay thường mang tính liên ngành và điều này đặt ra nhu cầu học hỏi, lắng nghe ý tưởng cũng như quan điểm của người khác ngành. Bài học thứ ba là phải kiên trì theo đuổi ý tưởng chứ không nên bỏ giữa chừng. Nhiều khi kết quả nghiên cứu không như mình dự đoán hay không phù hợp với giả thuyết đặt ra lúc ban đầu và mình phải tìm hiểu tại sao. Đôi khi trả lời được câu hỏi “tại sao” cũng là một thành công.

* Xin cảm ơn giáo sư.

PHAN XUÂN LOAN thực hiện

Box:
Đối với cá nhân nhà khoa học, báo cáo khoa học trên các tập san khoa học quốc tế là một “đơn vị tiền tệ”, là viên gạch xây dựng sự nghiệp khoa bảng. Chúng ta có không ít giáo sư chưa có công trình nào đăng trên các tập san khoa học quốc tế. Như một giáo sư nhận xét gần đây: “Chín vị giáo sư - tiến sĩ khoa học là thành viên của hội đồng ngành cơ học Việt Nam không có công bố quốc tế ISI trong 10 năm qua”.

Thứ Sáu, 17 tháng 7, 2009

Vi dinh dưỡng

Bài này đã đăng trên Tuổi trẻ cuối tuần hôm tôi có mặt ở VN nhưng chưa đọc được! Đây là bản dài hơn (và đầy đủ hơn). Tôi nghĩ vi dinh dưỡng cũng là nguồn dinh dưỡng quan trọng mà hình như ít ai chú ý. Ngoài ra, hôm nay hình như TTCT có đăng một bài phỏng vấn tôi về chuyện "công bố quốc tế" qua một cuộc phỏng vấn chớp nhoáng ở tòa soạn báo TT hôm thứ Năm tuần qua. Bạn đọc nào quan tâm thử tìm đọc xem tôi nói gì trong đó (mà tôi cũng không nhớ hết).


Phần lớn dược phẩm ngày nay được bào chế chủ yếu là ngăn chận triệu chứng của bệnh, chứ không hẳn ngăn chận bệnh. Một thuốc có giá trị thực sự phải có khả năng khắc phục những căn bệnh thoái hóa như viêm khớp xương và loãng xương, và những thuốc như thế chỉ có thể dựa vào chế độ ăn uống hàng ngày. Nhưng kĩ nghệ dược có thể không mặn mà với quan điểm này.

Xuyên suốt lịch sử con người, hai căn bệnh nguy hiểm hàng đầu có khả năng giết chết nhiều người là truyền nhiễm và thương tật do tai nạn gây ra. Đối với hai bệnh này, y học hiện đại đã chinh phục xong và đạt một thắng lợi vẻ vang. Ngày nay, phần lớn dân số không chết vì bệnh truyền nhiễm hay thương tật, mà chết vì những căn bệnh mang tính thoái hóa với tuổi già như bệnh tim mạch, viêm khớp xương, loãng xương, ung thư, bệnh Alzheimer, v.v…

Theo thống kê, hiện nay cứ 6 người trong độ tuổi 60 trở lên thì có 5 người mắc một trong những bệnh trên. Thuốc có thể kiềm chế triệu chứng, nhưng thuốc không có hiệu quả gì đáng kể trong việc làm thay đổi cơ chế của căn bệnh, nếu không muốn nói là thuốc còn làm cho chúng ta bị bệnh nhiều hơn vì phản ứng và biến chứng của thuốc. Cái ý tưởng “magic bullet” (viên đạn kì diệu) vào thế kỉ 19 được các nhà khoa học tin tưởng và quảng bá đã cho ra đời ra công nghệ dược học. Phần lớn thuốc dùng để điều trị bệnh tật ngày nay được sản xuất từ công nghệ này. Cái ý tưởng “viên đạn kì diệu” cho rằng chỉ cần một thuốc duy nhất để chinh phục các chứng nan y. Thế nhưng trong thực tế chiến lược này ít khi nào chữa bệnh, mà chỉ kiềm chế triệu chứng bệnh, và thường hay gây ra nhiều phản ứng có khi rất nghiêm trọng.

Có thể nói rằng y khoa hiện đại là một khoa học và nghệ thuật quản lí khủng hoảng sinh học: Chờ cho đến khi chẩn đoán, và sau đó là điều trị. Nhưng đến khi triệu chứng của căn bệnh xuất hiện, cơ thể đã bị tổn thương đến độ thuốc men không thể giải quyết được. Những bệnh thoái hóa với tuổi tác như bệnh tim mạch và bệnh Alzheimer thường trải qua một giai đoạn âm ỉ khá lâu trước khi biểu hiện triệu chứng. Nhưng chẩn đoán, một phần lớn, dựa vào triệu chứng. Thành ra, đại đa số những người bề ngoài có vẻ khỏe mạnh nhưng trong thực tế là những người ở vào giai đoạn tiền bệnh. Cơ thể chúng ta hàm chứa những “hạt giống” của bệnh tật, mà đến một ngày nào đó chúng phát triển trở nên hiển nhiên và giết chúng ta. Trong cơ thể chúng ta hiện nay, động mạch đang xơ cứng dần dần, xương đang dần dần loãng đi, các tế bào não chết dần chết mòn, và cuối cùng dẫn đến đau tim, gãy xương, hay mất trí.

Nhưng có phải những bệnh này quả là thoái hóa và vô phương cứu chữa? Y học phòng ngừa đặt trọng tâm vào giai đoạn tiền bệnh, phân tích những hư hỏng trong hệ thống nội tiết dẫn đến bệnh tật. Trường phái y học này có khả năng ngăn ngừa bệnh trước khi triệu chứng xuất hiện.

Ở bình diện cá nhân, các bệnh thoái hóa thường, một phần nào đó, do các yếu tố di truyền gây ra. Ở bình diện quần thể, nhiều nghiên cứu trong người di cư cho thấy nhiều bệnh gọi là thoái hóa này, một phần lớn, do các yếu tố liên quan đến môi trường sống, cụ thể là lối sống như thói quen hút thuốc, uống rượu, vận động và chế độ ăn uống. Dinh dưỡng, hay chế độ ăn uống, là yếu tố hiển nhiên và rất dễ thay đổi. Thức ăn mà chúng ta dùng hàng ngày có ảnh hưởng sâu xa đến hệ thống nội tiết; và do đó là một phương tiện vừa thực tế vừa hữu hiệu để có thể làm thay đổi cán cân bệnh tật. Quan điểm này cũng được Liên hiệp quốc ghi nhận trong một báo cáo khoa học “Chế độ ăn uống, dinh dưỡng, và phòng ngừa bệnh mãn tính”, mà trong đó các nhà nghiên cứu chủ trương dùng chế độ ăn uống như là một phương thuốc dùng để phòng ngừa các bệnh mãn tính.

Tất cả các tế bào đều hoạt động liên tục, nhưng phía ngoài chúng lại cho người ta một ấn tượng bất biến. Ấn tượng bất biến này là một trá hình cho một tình trạng thay đổi liên tục, với quá trình hủy diệt và tái sản sinh xảy ra song song nhau trong từng giây phút. Bất cứ thời điểm nào, trong xương luôn luôn có hai tế bào hủy xương và tạo xương liên tục hoạt động. Tế bào atheroma cũng liên tục “chết” và “sống lại” bên trong các động mạch. Nếu quá trình đồng hóa (anabolic, hay tái sản sinh) và dị hóa (catabolic, hủy diệt) cân bằng, các mô trong cơ thể không bị tổn hại và sức khỏe lành mạnh. Nhưng nếu tỉ lệ phân rã nhanh hơn tỉ lệ hồi phục, một số mô và tế bào lành mạnh sẽ bị mất đi, và tình trạng tiền bệnh bắt đầu có mầm móng phát triển. Qua một thời gian dài ngấm ngầm như thế, triệu chứng bắt đầu xuất hiện. Trong nhiều trường hợp, quá trình tiền bệnh này là hậu quả của vấn đề thiếu các chất mà tôi tạm gọi là đa vi dinh dưỡng (còn gọi là multiple micro-nutrient depletion).

Nhiều nghiên cứu trên qui mô quốc gia (nghiên cứu lớn nhất do Bộ Nông nghiệp Mĩ tiến hành) cho thấy tình trạng kém dinh dưỡng khá phổ biến trong các nước đã phát triển. Tình trạng “kém dinh dưỡng” ở đây không phải là thiếu calorie hay thiếu vi dinh dưỡng thường thấy trong các nước đang phát triển (thường được gọi ví von là “Suy dinh dưỡng dạng A”); nhưng là tình trạng mất cân bằng các chất vi dinh dưỡng và dẫn đến tình trạng thừa calorie (còn gọi ví von là “Suy dinh dưỡng dạng B”). Trong một nghiên cứu do Bộ Nông nghiệo Mĩ tiến hành, các nhà nghiên cứu đo lường mức độ dinh dưỡng tiếp thu bằng đơn vị cổ điển là RDA (recommended dietary allowances), tức là chế độ ăn uống được đề nghị nhằm mục đích ngăn ngừa một số bệnh. Tỉ lệ phát sinh suy dinh dưỡng dạng B càng nghiêm trọng nếu các nhóm vi dinh dưỡng mới như acid béo, các chất sợi (fibre), xanthophylls, flavonoids, vân vân. Mức độ tiếp thu những chất vi dinh dưỡng này trong các nước đã phát triển rất thấp.

Tình trạng suy dinh dưỡng dạng B phổ biến trong các nước đã phát triển có nhiều nguyên nhân:

Thứ nhất, cơ thể con người được “thiết kế” để sống một cuộc sống hoạt động tích cực, để tiêu thụ từ 3.000 đến 4.000 calories mỗi ngày. Ngày nay, xã hội chúng ta không phải là xã hội săn bắt – hái lượm như thời xưa, chúng ta sống một cuộc sống thiếu vận động và không cần nhiều calorie. Sự thèm khát của chúng ta đã suy giảm nhiều (nhưng vẫn chưa giảm nhanh tho tốc độ của xã hội chúng ta đang sống, và điều này giải thích tại sao chúng ta càng ngày càng phì ra). Khi chúng ta ăn ít, chúng ta cũng dùng ít các chất vi dinh dưỡng.

Thứ hai, phần lớn những thực phẩm làm sẵn (nhu mì ăn liền) không chứa đầy đủ các chất vi dinh dưỡng, và càng ngày chúng ta càng dùng nhiều thực phẩm loại này. Ở Anh, theo một cuộc điều tra dinh dưỡng gần đây, tỉ lệ tiêu thụ rau và trái cây giảm 7 phần trăm trong thời gian 2001 và 2002.

Thứ ba, phần lớn đất trồng trọt chứa ít các chất khoáng quan trọng, hay trở nên thoái hóa do trồng trọt [và lạm dụng đất] quá mức. Cây cỏ và động vật được trồng trọt hay nuôi trong môi trường này cũng thiếu chất khoáng, và điều này giải thích tại sao hàm lượng selenium trong các nước Tây phương hiện nay rất thấp.

Thứ tư là vấn đề hút thuốc lá, tắm nắng, ô nhiễm môi trường, và sử dụng quá liều lượng rượu bia, tất cả đều làm cho cơ thể chúng ta càng ngày càng trở nên suy dinh dưỡng theo độ tuổi.


Chế độ ăn uống hơn là thuốc

Cho đến nay, có nhiều bằng chứng, như trình bày trong bản báo cáo của Tổ chức y tế thế giới và một số báo cáo của các cơ quan chuyên môn khác, cho thấy suy dinh dưỡng dạng B là một nguyên nhân chính gây ra các chứng bệnh mãn tính. Nếu giả thiết này đúng, thì cái logic của việc chữa trị những chứng bệnh là bổ sung nhiều chất vi dinh dưỡng (hay có thể gọi là “pharmaco-nutrition – dược dinh dưỡng), chứ không phải thuốc được chế biến bằng hóa chất. Dược dinh dưỡng có thể sử dụng dưới hình thức thuốc viên, hay thực phẩm chức năng (“functional foods.”) Phương cách này chưa bao giờ được chú ý đúng mức, vì nó không đem lại lợi nhuận cho các công ti thuốc. Các công ti thuốc không thể đăng kí bản quyền sáng chế dược dinh dưỡng hay những thực phẩm tính năng. Do đó phương cách trị bệnh bằng dược dinh dưỡng không phù hợp với lợi ích của y học hiện đại, một nền y học dựa vào chủ nghĩa can thiệp là chính.

Hơn 100 năm nay, kĩ nghệ dược đã đầu tư một số vốn khổng lồ vào việc phát triển hàng loạt thuốc tinh vi và mạnh để điều trị nhiều căn bệnh quan trọng. Hệ thống đào tạo y khoa được tiến hành trong môi trường và phạm vi của kĩ nghệ dược, và hệ thống này đã cung cấp cho chúng ta một khối lượng thuốc khổng lồ để điều trị những bệnh cấp tính hay trong trường hợp khẩn cấp.

Tuy nhiên, mô hình y-dược cũng vô tình tạo nên một “văn hóa kí sinh”, tức là phụ thuộc một cách bệnh hoạn vào thuốc men, và ít ai trong chúng ta nhận lãnh trách nhiệm duy trì sức khỏe của chính cho chính mình. Thay vào đó, chúng ta trao nhiệm vụ này cho giới y tế, những người biết rất ít về duy trì sức khỏe, hay phòng ngừa bệnh tật. Giới y tế, kể cả bác sĩ và y tá, được dạy cách quản lí bệnh tật, hay quản lí triệu chứng căn bệnh. Cũng giống như người thợ sửa xe người không biết gì ngoài việc bảo quản chiếc xe, bởi vì họ chỉ được huấn luyện cách thức sửa xe.

Chúng ta có nhiều thuốc làm giảm đau, và nhiều cách kiềm chế triệu chứng căn bệnh, nhưng chúng ta chẳng có phương pháp chữa bệnh. Có thể nói không ngoa rằng khi kĩ nghệ dược được sáng lập dựa vào ý tưởng “viên đạn huyền diệu”, kĩ nghệ này đã có một định hướng sai lầm. Louis Pasteur là một người trí thức đúng nghĩa. Lúc cuối đời, ông nhận ra rằng le terrain (hệ thống sinh lí nội tiết) là yếu tố quan trọng nhất trong việc duy trì sức khỏe. Nhưng tiếc thay, ngày nay, hệ thống sinh lí nội tiết càng ngày càng tồi tệ hơn, vì tình trạng suy dinh dưỡng dạng B.

Bằng chứng?

Một vấn đề lớn cho những người cổ vũ cho lí thuyết suy dinh dưỡng dạng B là vấn đề thiếu thốn bằng chứng khoa học. Chúng ta có một kho tàng dữ kiện dịch tễ học cho thấy mối liên hệ giữa dinh dưỡng và nguy cơ bệnh tật, và một kho tàng kiến thức về cơ chế bệnh tật, về mối liên đới giữa thức ăn và hóa chất. Nhưng hầu hết các nghiên cứu với các chất vi dinh dưỡng, ngoại trừ chất béo omega-3, đều cho ra những kết quả thiếu nhất quán. Nói cách khác, khoa học mà chúng ta thực hành không có giá trị tiên đoán. Nhưng sự thật này có làm cho khoa học mất hiệu lực không? Hay là chúng ta đặt những câu hỏi sai?

Dựa vào cách suy nghĩ của kĩ nghệ dược, phần lớn các nghiên cứu lâm sàng cố tìm cách đo lường tác dụng của một chất vi dinh dưỡng và mối tương quan giữa nó với một căn bệnh. Điều này cũng hợp lí, vì theo cách nghĩ cổ điển, nếu chúng ta thử nghiệm một hợp chất (gồm nhiều chất dinh dưỡng) thì chúng ta sẽ không biết chất nào cho ra tác dụng tích cực và chất nào cho ra tác dụng tiêu cực. Do đó, chúng ta phải thử nghiệm từng chất một. Nhưng trong lĩnh vực dinh dưỡng, cách thức này sẽ không có hiệu quả. Nó cũng giống như người thợ máy khi đối đầu trước một chiếc xe không được bảo trì thường xuyến, và đòi hỏi phải lái thử trước khi thay cái lược nhớt; người thợ khác thì đòi phải thay cái bu-gi, vân vân.

Mỗi can thiệp tự nó ít khi nào đầy đủ để gây ra một sự khác biệt. Để làm cho chiếc xe vận hành tốt hơn, và bền bỉ hơn cần phải có một dịch vụ toàn bộ. Tương tự, yếu tố cần thiết để chúng có thể sống lâu hơn và khỏe mạnh hơn là một sự bổ sung dinh dưỡng toàn diện, chứ không chỉ riêng một chất dinh dưỡng nào. Chẳng hạn như đối với bệnh tim mạch, rõ ràng là không có một mối liên hệ cá biệt nào. Chế độ ăn uống và cách sống của thế giới Tây phương là mầm móng gây ra nhiều hỗn loạn hóa học của cơ thể và làm cho con người bị nhiều bệnh, kể cả bệnh tim mạch. Cách đối phó hay nhất trước tình trạng này, do đó, phải kết hợp nhiều nguồn vi dinh dưỡng để bình thướng hóa địa hình hóa học của cơ thể.

Thành ra, chúng ta phải phân tích tình trạng dinh dưỡng cho mỗi cá nhân và từ đó phát triển một “công thức dinh dưỡng” cho cá nhân đó? Cố nhiên, không ai giống ai về lối sống, hay cách ăn uống. Ông A có thể thiếu sinh tố E, và dầu omega 3, nhưng ông B có thể thiếu sinh tố C, B12, đồng và selenium, v.v…

Trong khi chúng ta không có nguồn tài lực để phân tích và phát triển công thức cho hàng triệu cá nhân, nhưng thực ra chúng ta cũng không cần làm như thế. Phần đông quần chúng hiện nay đang thiếu một số chất dinh dưỡng, và phần lớn chất dinh dưỡng này rất an toàn. Do đó, một chương trình phổ thông khuyến khích quần chúng tiếp nhận những chất dinh dưỡng đang thiếu này là một chiến lược có hiệu quả kinh tế cao và có thể đem lại sức khỏe cho người dân.

Thứ Năm, 16 tháng 7, 2009

Bài báo về ăn chay và phản hồi của công chúng

Vào đầu tháng 7 này, chúng tôi công bố một nghiên cứu về ăn chay và mật độ xương (MĐX) trên tập san American Journal of Clinical Nutrition. Trong bài báo đó, chúng tôi làm một phân tích tổng hợp và thấy người ăn chay tính trung bình có MĐX thấp hơn người ăn mặn khoảng 5%, nhưng sự khác biệt đó không có ý nghĩa lâm sàng. Chúng tôi viết dòng kết luận rất rõ ràng như thế: "The results suggest that vegetarian diets, particularly vegan diets, are associated with lower BMD, but the magnitude of the association is clinically insignificant."

“Chúng tôi” ở đây là Bs Thục Lan (Đại học y khoa Phạm Ngọc Thạch), Ts Nguyễn Đình Nguyên, và tôi. Chúng tôi vui mừng vì công trình được công bố trên một tập san thuộc vào hàng “danh giá” nhất trên thế giới, và xem đó là một thành tựu tốt. Nhưng nỗi vui nào cũng theo sau là nỗi buồn. Mừng chưa bao lâu thì lại buồn. Trong thời gian làm đám xả tang cho Má ở VN, tôi nhận rất nhiều email phản hồi, với những lời lẽ hết sức nặng nề. Chung qui lại chỉ là hiểu lầm và do báo chí đưa tin không chính xác.

Bởi vì chế độ ăn chay được quan tâm trên thế giới, nên nghiên cứu của chúng tôi lập tức thu hút chú ý của báo chí toàn cầu. Trước khi lên đường về Việt Nam, tôi trả lời phỏng vấn cho các đài radio và báo chí bên Úc và một tờ báo bên Mĩ về ý nghĩa của nghiên cứu đó. Sau khi Viện Garvan công bố bản thông cáo báo chí (Press Release), hàng loạt các hãng thông tấn trên thế giới như CBS, Reuter, AFP, News Ltd, AP, v.v… đồng loạt đưa tin, nhưng họ đưa tin một cách tiêu cực. Thay vì viết theo kết luận của chúng tôi, họ đặt tiêu đề kiểu như Vegetarian diet 'weakens bones', họ không nói rằng sự khác biệt đó không có ý nghĩa lâm sàng, và chúng tôi cũng không có nói ăn chay làm xương yếu!

Sau đó, tôi nhận hàng chục (cũng khoảng 50 emails) từ những người ăn chay trên thế giới (chủ yếu là từ Mĩ và Âu châu) phản đối nghiên cứu của chúng tôi. Đây là phản hồi của một người ăn chay mà tôi cho là nhã nhặn nhất và lịch sự nhất. Ông cụ còn cho tôi xem kết quả xét nghiệm BMD và kèm theo hình hai ông bà chụp nhân dịp đi chơi picnic nữa! Ông viết:

Greetings, I read your article about diet and weaken bones. I have been on a plant based diet for 9 years. I am 68 years old, so I am at an age where weak bones would begin manifesting. A recent test indicates to me personally that my bones have remained in good condition. I suppose when folks reach a certain age there might be some bone loss. However your article seemed to make too broad a generalized statement. I dare say that most hip replacements are performed on meat eaters.
(Chào. Tôi đã đọc bài báo của ông về chế độ ăn chay và xương yếu. Tôi ăn chay từ 9 năm qua. Năm nay tôi đã 68 tuổi, tức là tuổi xương bắt đầu yếu. Tôi mới làm xét nghiệm xương và kết quả cho thấy xương tôi ở trong tình trạng tốt. Tôi nghĩ rằng khi người ta đến một độ tuổi nào đó thì xương bị mất. Tuy nhiên, bài báo của ông có vẻ đưa ra những tuyên bố khái quát quá. Tôi dám nói rằng phần lớn những người thay khớp xương đùi là những người ăn thịt.
Đây là kết quả xét nghiệm mật độ xương của tôi. Ông thấy thế nào? Đây là hình của tôi và bà xã chụp mới đây ở SC.
Chào ông và mong ông giữ tính khách quan trong khoa học!

Phần lớn thư còn lại cáo buộc tôi có liên hệ với kĩ nghệ bơ sữa (dairy industry) hay kĩ nghệ thịt (meat industry). Như thư này:

Vegetarian Diet “Weakens Bones” (Worldwide headlines July 2, 2009)
I was disappointed to read that your published study was biased as it was funded by the dairy industry. Your studies would have a lot more credibility if they were unbiased.
While most other studies confirm stronger bones in vegetarians or people consuming lower protein, why should we believe your study funded by a dairy company?

(Chế độ ăn chay làm yếu xương (một tiêu đề chạy khắp thế giới 2/7/2009). Tôi thất vọng khi đọc nghiên cứu của ông vì nó thiếu tính khách quan do nó được tài trợ từ kĩ nghệ sữa bò. Những nghiên cứu của ông sẽ có uy tín hơn nếu mang tính khách quan hơn.
Trong khi hầu hết các nghiên cứu khác khẳng định người ăn chay và tiêu thụ ít protein có xương mạnh hơn, tại sao chúng tôi phải tin vào nghiên cứu của ông vốn được tài trợ từ một công ti bơ sữa?)

Your report on vegetarian diet stinks of bias! I don't know how you can write it with a good concious! (Bài báo về ăn chay của ông thối vì thiếu khách quan! Tôi không hiểu với ý thức gì mà ông có thể viết như thế !)

I have been a vegetarian and now a vegan for 75 years. I have never broken any bones after a fall. Thank the Lord. I have a problem with companies trying to promote their financial agenda by reporting false claims. (Tôi là người ăn chay và nay đã 75 tuổi. Tôi chưa bao giờ bị gãy xương khi bị té ngã. Cám ơn Chúa. Tôi có vấn đề với các công ti cố gắng quảng bá chương trình nghị sự tài chính của họ qua những luận điệu sai.)

Và đây là một email nặng nề nhất:

You call yourself a scientist? Dairy whore is more accurate. Drink your milk! (Ông tự xưng ông là nhà khoa học ư? Điếm của kĩ nghệ bơ sữa có lẽ đúng hơn. Đi uống sữa bò của ông đi!)

một email khác nói thẳng AMBeR là gì:

“I understand that your recent study regarding how a vegetarian diet "weakens bones" was financed to some degree by AMBeR Alliance, Inc. who owns Amber F& B Nutrition, and producer of dairy products. Would you in some very distinct and simple way inform me if this is true or not?” (Tôi biết rằng công trình nghiên cứu mới đây của ông về ăn chay làm yếu xương được tài trợ từ AMBeR Alliance, công ti này là cơ quan chủ quản của Amber F& B Nutrition và nhà sản xuất sản phẩm sữa bò. Ông làm ơn cho tôi biết điều này đúng như thế không?”)

Những người trên cáo buộc rằng chúng tôi nhận tiền của các công ti sữa, kĩ nghệ làm thịt để nói tiêu cực cho chế độ ăn chay. Trong phần khai báo “conflict of interest” chúng tôi viết rằng “Dr Nguyen Dinh Nguyen was supported by a fellowship from AMBeR” (tức là Dr Nguyên nhận tài trợ nghiên cứu từ AMBeR. AMBeR là viết tắt của nhóm chuyên làm về tin sinh học (Australian Medical Bioinformatics Resource). Nhưng AMBER cũng là tên của một công ti sản xuất sữa bò và thực phẩm nghe nói ở Malaysia. Thế là nhiều người tố cáo tôi nhận tiền của công ti này để nói xấu người ăn chay! Chỉ là hiểu lầm.

Có người theo dõi những nghiên cứu của tôi và so sánh nữa, như thư này từ Hà Lan:

Dear professor Nguyen,
This month there was an artikel about your study about veganism/vegetarism and the effects on bones.
In the internet newspaper (
http://www.nu.nl/wetenschap/2036198/veganistisch-dieet-verzwakt-botten.html) they wrote that vegetarian and vegan lifestil make their bones weak.
Earler this year(april) I received an e-mail from PCRM theat veganism has no effect on the bones. The most intresting is that both research is done by you.
Can you tell my if the information below is right or wrong?
I hope to get an reaction.

Thưa giáo sư Nguyễn,
Tháng này có một bài báo nói về nghiên cứu của ông liên quan đến chế độ ăn chay và ảnh hưởng đến xương.
Trong bài báo trên mạng (
http://www.nu.nl/wetenschap/2036198/veganistisch-dieet-verzwakt-botten.html) họ viết rằng người ăn chay và ăn chay thuần túy có xương yếu.
Nhưng đầu năm nay (Tháng Tư) tôi cũng nhận một e-mail từ PCRM nói rằng ăn chay không có ảnh hưởng đến xương. Điều thú vị là cả hai nghiên cứu đều xuất phát từ nhóm của ông.
Vậy ông có thể nói cho tôi biết thông tin đây là đúng hay sai?
Tôi hi vọng nhận được phản hồi của ông.

Trong khi những người ăn chay phản ứng như thế thì kĩ nghệ bơ sữa và thịt lại hả hê. Họ lấy nghiên cứu của chúng tôi như là một minh chứng cho thấy ăn chay không tốt cho xương (và hàm ý nói nên ăn thịt)! Thật ra, cái message mà chúng tôi muốn nói là ăn chay tốt hơn ăn thịt, nhưng chúng tôi phải trung thành với kết quả và phải báo cáo những gì mình phát hiện.

Khi nộp bài báo và qua bình duyệt chúng tôi cũng đoán được đây là đề tài rất nhạy cảm, nhưng tôi không ngờ phản ứng của công chúng khá dữ dội như vậy. Cũng là một kinh nghiệm với truyền thông và công chúng. Dù sao đi nữa, tên tuổi của Đại học Y Phạm Ngọc Thạch bây giờ đã được thế giới biết đến. Âu cũng là một hệ quả tốt!

NVT

Tế Hanh (1921 - 2009)

Hôm nay đọc thấy một tin buồn: Nhà thơ Tế Hanh qua đời. Hồi còn nhỏ, tôi mê thơ Tế Hanh (qua cuốn Thi Nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân). Hai bài thơ tôi thích (vẫn thích cho đến ngày hôm nay) là bài Quê hương và Những ngày nghỉ học. Hồi đó, bài Quê hương được giảng dạy và bình thơ trong lớp đệ tứ thì phải. Còn bài Những ngày nghỉ học thoạt đầu tôi tưởng là của Nguyễn Bính, nhưng sau này biết thì của Tế Hanh.

Xem lại Thi Nhân Việt Nam thì thấy Hoài Thanh nhận xét về Tế Hanh như sau: "Thơ Tế Hanh đưa ta vào một thế giới rất gần gũi". Thật vậy, thử đọc bài Những ngày nghỉ học sẽ thấy Tế Hanh tả tâm trạng của người tiễn đưa ở sân ga rất gần gũi. Kẻ về không nói bước vương vương / Thương nhớ lan xa mấy dặm đường / Lẽo đẽo tôi về theo bước họ / Tâm hồn ngơ ngẩn nhớ muôn phương. Sau đúng tâm trạng của tôi mỗi khi ra phi trường Việt Nam về Sydney quá!

Có hai nhà thơ đều viết về quê hương, nhưng bối cảnh khác nhau. Cũng như Nguyễn Bính, thơ Tế Hanh hình như nói nhiều về quê hương, nhưng quê hương của Tế Hanh có sông, có biển, còn quê hương của Nguyễn Bính là thôn Đoài thông Đông. Viết được những câu thơ như Tế Hanh, theo nhận xét của Hoài Thanh là vì ông đã có sẵn một tâm hồn tha thiết.

Thôi, tôi viết gì về Tế Hanh chắc cũng thừa vì đã có các nhà phê bình văn học chấp bút rồi (xem chẳng hạn như bài Tế Hanh, Lời con đường quê của Vương Trí Nhàn). Chỉ xin mượn entry này để bày tỏ lòng ngưỡng mộ cho một nhà thơ tôi rất mến và cầu mong hương hồn ông sớm về miền cực lạc.

NVT

PS. Xin đăng lại 2 bài thơ của Tế Hanh mà tôi thích từ hồi còn nhỏ.

Những ngày nghỉ học

Những ngày nghỉ học tôi hay tới
Đón chuyến tàu đi, đến những ga
Tôi đứng bơ vơ xem tiễn biệt
Lòng buồn đau xót nỗi chia xa

Tôi thấy tôi thương những chuyến tàu
Ngàn đời không đủ sức đi mau
Có chi vướng víu trong hơi máy
Mấy chiếc toa đầy nặng khổ đau

Bánh nghiến lăn lăn quá nặng nề
Khói phì như nghẹn nỗi đau tê
Lâu lâu còi rúc nghe rền rĩ
Lòng của người đi kéo kẻ về

Kẻ về không nói bước vương vương
Thương nhớ lan xa mấy dặm đường
Lẽo đẽo tôi về theo bước họ
Tâm hồn ngơ ngẩn nhớ muôn phương.

Quê Hương

Làng tôi ở vốn làm nghề chài lưới
Nước bao vây cách biển nửa ngày sông
Khi trời trong, gió nhẹ sớm mai hồng
Dân trai tráng giong thuyền đi đánh cá

Chiếc thuyền nhẹ hăng như con tuấn mã
Phăng mái chèo mạnh mẽ vượt trường giang
Cánh buồm giương to như mảnh hồn làng
Rướn thân trắng bao la thâu góp gió

Ngày hôm sau ồn ào trên bến đỗ
Khắp dân làng lũ lượt kéo ghe về
Nhờ ơn trời biển lặng cá đầy ghe
Những con cá tươi ngon thân bạc trắng

Dân chài lưới làn da ngăm rám nắng
Cả thân hình nồng thở vị xa xăm
Chiếc thuyền im bến mỏi trở về nằm
Nghe chất muối thấm dần trong thớ vỏ.

Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ
Màu nước xanh, cá bạc, cánh buồm vôi
Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi
Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá!

Thứ Tư, 15 tháng 7, 2009

Chặt cầu tiến lên ?

Hôm qua thấy bài “Việt Nam: chặt cầu để tiến lên” của Vũ Minh Khương định tải về đọc nhưng bận chuyện quá nên quên. Ngày hôm sau thì bài biến mất trên tuanvietnam! May quá, nhiều người vẫn lưu giữ bài đó. Tôi copy về đây những đoạn mà tôi rất tâm đắc. Đoạn này quan trọng nhất:

“Một thước đo khác có tính cấp bách hơn là về nguy cơ mất nước. Người xưa gợi ý ba thước đo về nguy cơ mất nước của một quốc gia:

1. Thứ nhất, người trên sai mà quan chức dưới đều nín lặng.

2. Thứ hai, người được giao trọng trách không thấy việc mình đảm nhận là thiêng liêng và gian khó mà lại coi đó là đặc quyền đặc lợi để vinh thân, phì gia, và kết bè kéo cánh hưởng lộc.

3. Thứ ba, người người đua chen, từ quan đến dân, lao vào các làm ăn chụp giật và vụ lợi cá nhân trong sự xem thường đạo lý và sự tê liệt lòng tin vào công lý.

Theo người xưa, nếu điều 1 là đúng thì nước này đang ở vào thế suy vi; nếu điều 2 là đúng thì nước này sẽ khốn khó trong sự chia rẽ lục đục; nếu điều 3 là đúng thì nước này sắp loạn. Nếu cả ba điều trên đều đúng thì nước mất đến nơi rồi.”

Thử đối chiếu với tình hình hiện nay, không ai có chút quan tâm đến đất nước mà không lo ngại.
Tuần vừa qua, tôi ngồi nói chuyện business khoa học khoa hiếc với một người bạn trẻ và có một câu làm tôi nhớ hoài. Bạn ấy nói với tôi rằng: nếu thầy nhìn đất nước bằng lăng kính vĩ mô thầy sẽ thất vọng và không làm được gì cả; thầy phải nhìn bằng lăng kính vi mô (micropicture) thì thầy mới làm điều có ích cho đất nước. Chính xác! Tôi cố không nhìn macropicture như Vũ Minh Khương, nhưng những câu chữ cảnh báo của anh ta làm tôi đau đáu mở mắt …

NVT

===

Việt Nam: Chặt cầu để tiến lên?

TS Vũ Minh Khương

I. Định lượng nỗi đau dân tộc

Mỗi con người khi thấy dân tộc mình ở vào vị thế thấp kém so với tiềm năng đều mang trong mình một nỗi đau. Nỗi đau này dù không ai giống ai hoàn toàn và không thể đo đếm chính xác. Thế nhưng, nó cũng có thể ước định được ở một chừng mực nhất định. Dưới đây là một phương cách đơn giản.

Mỗi người hãy tự trả lời bốn câu hỏi sau:

1. Chúng ta có thấy xót xa hổ thẹn về vị thế hiện nay của dân tộc mình không?
2. Chúng ta có thấy lo lắng cho tương lai của đất nước mình không?
3. Nếu có cơ hội, thế hệ chúng ta có đủ sức đưa dân tộc mình đến một vị thế vẻ vang (hơn mức hiện nay rất nhiều) không?
4. Cơ chế hiện thời có cho bạn làm được điều mà bạn hết lòng khao khát làm cho đất nước mình không?

Với mỗi câu hỏi, câu trả lời “có” được điểm 1 và câu trả lời “không” được điểm 0. Theo cách này, nỗi đau dân tộc của mỗi con người được đo bằng tổng số điểm của ba câu hỏi đầu trừ đi điểm của câu hỏi 4. Ví dụ, người mà câu trả lời là “có” cho cả ba câu hỏi đầu và “không” cho câu hỏi 4 sẽ có mức đau bằng 3 (1+1+1-0=3); đó là nỗi đau ở mức tột cùng. Trái lại, người mà câu trả lời là “không” cho cả ba câu hỏi đầu và “có” cho câu hỏi 4 sẽ có mức đau bằng -1 (0+0+0-1= -1); trong trường hợp này, người trả lời không có nỗi đau gì và thấy rất hài lòng với hiện tại.

Trong tập thể hàng triệu người, mức đau này có thể khác nhau, nhưng có lẽ, nhiều người cùng chia sẻ một cảm nhận là mức đau trung bình của hàng triệu người Việt chúng ta cũng không thấp hơn quá xa so với mức tột cùng nói trên. Người viết bài này mong rằng quốc hội và ban chấp hành trung ương Đảng khi có dip hội họp có tổng hợp và báo cáo với quốc dân đồng bào nỗi đau này của mình. Nếu mọi người thấy không đau mà lại từ hào vì thấy dân mình được “xếp hạng hạnh phúc hàng đầu thế giới”[1] thì cũng là điều đáng suy nghĩ lắm.

II. Định lượng nguy cơ mất nước

Một thước đo khác có tính cấp bách hơn là về nguy cơ mất nước. Người xưa gợi ý ba thước đo về nguy cơ mất nước của một quốc gia:

1. Thứ nhất, người trên sai mà quan chức dưới đều nín lặng.

2. Thứ hai, người được giao trọng trách không thấy việc mình đảm nhận là thiêng liêng và gian khó mà lại coi đó là đặc quyền đặc lợi để vinh thân, phì gia, và kết bè kéo cánh hưởng lộc.

3. Thứ ba, người người đua chen, từ quan đến dân, lao vào các làm ăn chụp giật và vụ lợi cá nhân trong sự xem thường đạo lý và sự tê liệt lòng tin vào công lý.

Theo người xưa, nếu điều 1 là đúng thì nước này đang ở vào thế suy vi; nếu điều 2 là đúng thì nước này sẽ khốn khó trong sự chia rẽ lục đục; nếu điều 3 là đúng thì nước này sắp loạn. Nếu cả ba điều trên đều đúng thì nước mất đến nơi rồi.

III. Tính thế nước ta và đôi điều trăn trở

Ai đã sống ở nước Nhật chắc đều ấn tượng về sự sâu sắc và cẩn trọng trong hành xử của dân tộc này. Họ đã làm nên những điều kỹ vĩ trong cải cách Minh Trị trong nửa cuối thể kỷ 19 và sự vươn lên kỳ diệu từ đống tro tàn sau thế chiến thứ Hai.

Điều đặc biệt đáng nói là Nhật bản đã đang là quốc gia có sự đồng cảm và giúp đỡ Việt Nam nhiều nhất trong công cuộc phát triển vừa qua. Thế nhưng, dường như sự kỳ vọng cao của họ về một dân tộc Việt Nam có thể so sánh được với Hàn quốc hay Nhật bản có lẽ đang tắt dần. Quan sát động thái hợp tác của Nhật bản với nước ta có thể giúp chúng ta thấy phần nào cảm nhận của bè bạn thế giới về tương lai của nước Việt chúng ta.

Năm 2006, tại Tokyo, Nhật bản và Việt Nam có tuyên bố chung rất long trọng và ấn tượng khẳng định hai bên cam kết xây dựng mối quan hệ đối tác chiến lược[2]. Viện trợ của Nhật bản cũng từ đó tăng lên. Thế nhưng, Việt nam, khác với những quốc gia và vùng lãnh thổ có công cuộc phát triển kỳ vĩ (như Hàn quốc hay Đài loan), viện trợ nhiều lên không làm chất lượng thể chế tốt của chúng ta tôt lên, mà trái lại sa sút trong sự so sánh với thế giới (hình 1). Đáng buồn hơn nữa, tháng 12 năm 2008, Nhật bản thông báo tạm ngừng viện trợ cho Việt Nam vì vấn đề tham nhũng và tin này công bố rộng rãi khắp thế giới.[3]

Ví dụ trên cho thấy sự sa sút của chúng ta không phải do ai chống phá mà ở chính do sự yếu kém và vô cảm của hệ thống của chúng ta trước công cuộc phát triển của dân tộc.

Trong thực tế hiện nay, chúng ta không thể trách cứ điều này cho cá nhân cụ thể nào mà phải thấy đây là “lỗi hệ thống” như nhiều người đã từng nêu ra. Bản chất của lỗi hệ thống là sự khủng hoảng về hệ thức tư duy[4]. Nguyên nhân gốc rễ của sự khủng hoảng này là do những định đề và thiết kế tổ chức kiểu cũ đã trở thành lực cản cho quá trình nhận thức của tư duy và cải biến của xã hội sang khung thức vận hành mới.

Nếu hệ thống quản trị xã hội không chủ động tạo sự chuyển dịch có tính hồi sinh sang khung thức phát triển mới thì xã hội chắc chắn sẽ trải qua giai đoạn khủng hoảng trong sự suy tàn của hệ thống cai trị hiện thời. Trái lại, nếu hệ thống biết chủ động nắm bắt qui luật, mạnh dạn bước vào công cuộc hồi sinh thì nó có thể bước vào trạng thái khởi phát (xem Bảng 1 dưới đây).

IV. Làm gì để vượt lên

Không ít bè bạn đã có thời tin rằng, Việt Nam là một dân tộc có tinh thần quật khởi và là một ứng viên làm nên những kỳ tích phát triển ở nửa đầu thế kỷ 21. Trong thế kỷ 21 này, động lực cho sự phát triển thần kỳ chỉ có thể có được nếu ba điều kiện sau hội đủ:

1- Toàn dân tộc đồng tâm trong khát vọng vươn lên sánh vai các dân tộc vẻ vang của thời đại.

2- Hiểm họa an ninh quốc gia ngày càng gay gắt.

3- Hệ thống chính trị nhận thức được lòng dân là ánh sáng mặt trời và văn minh nhân loại là qui luật của trời đất. Trong nhận thức đó, lãnh đạo phải là người có thể ngẩn cao đầu đón ánh mặt trời của lòng dân và lái con thuyền dân tộc vượt qua biển cả trong sự thuận hòa của qui luật trời đất.

Kinh nghiệm của Indonesia với thắng lợi vang dội của tổng thống Yudhoyono trong cuộc bầu cử toàn dân đầu tháng 7 vừa rồi là điều đáng suy nghĩ. Ông được đánh giá là đã làm xuất sắc cương vị tổng thống trong năm qua (2002-2009) với nỗ lực ấn tượng trong củng cố nền móng phát triển của Indonesia và chương trình chống tham nhũng với lời nói và hành động nhất quán và mạnh mẽ. Cũng nhờ vậy mà trong mấy năm qua, Indonesia đã vượt lên từ sự sa sút sau sụp đổ của chính quyền độc tài Suharto và trở thành quốc gia tăng trưởng nhanh nhất trong các nước Đông Nam Á trong những tháng đầu năm 2009. Cũng trong bối cảnh dân chủ sống động, ở Malaysia, Thủ tưởng mới Najib nhận được sự đồng thuận cao của người dân (65% tín nhiệm) sau 100 ngày cầm quyền nhờ những cải cách đặc biệt ấn tượng.

Trong nỗ lực cải cách hệ thống ở Việt Nam, với xu thế tất yếu hướng tới một nền dân chủ do dân và vì dân, chúng ta trước hết cần đặ biệt chú ý áp dụng một số cải tiến kỹ thuật, tuy nhỏ nhưng có ý nghĩa cực kỳ then chốt. Dưới đây là hai ví dụ nhỏ.

1- Lưu trữ và minh bạch thông tin lịch sử

Trong bối cảnh không dễ dàng đổi thay một cơ chế hay một hệ tư duy, việc lưu trữ và minh bạch thông tin lịch sử có tác dụng quan trọng.

Bài học này có từ kinh nghiệm của tổng thống Abraham Lincoln khi ông còn là một luật sư. Khi đó nước Mỹ có luật là người lớn không thể đòi khoản nợ mà người vị thành niên vay mình. Điều luật này lập tức bị nhiều nhiều thiếu niên lạm dụng: họ vay tiền rồi từ chối trả nợ. Nhiều chủ nợ cay đắng chấp nhận vì luật pháp không ủng hộ họ.

Trong tình thế này, luật sư Linhcon cũng không có cách nào khác để giúp thân chủ của mình đòi nợ ngoài việc đề nghị tòa án lưu giữ hồ sơ là cậu thiếu niên này đã quịt nợ và ghi rõ cậu đó sẽ không bao giờ được coi là người lớn nếu không trả món nợ này. Lo sợ về đề xuất này được thực hiện, cậu thiếu niên này và gia đình đã vội vã xin trả món nợ và tình trạng quịt nợ kiểu này từ đó không còn nữa.

Bài học này cho thấy, con người ta sẽ thường chỉ có hành vi lạm dụng khi trốn lủi được sự phán xét. Do đó, chúng ta đề nghị có đạo luật để Đảng, Quốc hội, Nhà nước, và Chính phủ phải lưu trữ thật tốt mọi luận bàn và quyết định quan trọng về chính sách phát triển và bổ nhiệm nhân sự để toàn xã hội được biết trong một thời hạn sớm nhất có thể. Khi đó, ai đề xuất hay quyết định những việc gì, dù tốt đẹp cho dân cho nước hay làm hại dân hại nước; dù đề bạt người hiền tài hay nâng đỡ kể tham nhũng sẽ đều được sự phán xét nghiêm minh của lịch sử.

2- Lựa chọn và đánh giá lãnh đạo dựa trên phân loại khoa học

Việc lựa chọn cán bộ lãnh đạo và chủ chốt có ý nghĩa sống còn với công cuộc phát triển. Công việc hệ trọng này nên dựa trên một sự phân loại khoa học, có hệ thống. Tối thiểu cần dựa trên hai tiêu chí: Phẩm chất hiến dâng và Tư duy cải cách. Trên mỗi tiêu chí, cho điểm từ 1 đến 5 (1=rất thấp so với mức trung bình; 2=thấp hơn mức trung bình; 3=mức trung bình; 4=cao hơn mức trung bình; 5=vượt xa mức trung bình).

Để lựa chọn người cho một bầu cử chính thức, một tổ chức (dù là Đảng, Quốc hội, hay Chính phủ) nên có phân loại khoa học theo hai tiêu chí trên. Ví dụ: (i) Ban Chấp Hành Trung ương đánh giá về các ủy viên Bộ Chính trị hiện tại hoặc các ủy viên dự kiến cho khóa tới; (ii) Quốc hội đánh giá các bộ trưởng và các vị giữ trọng trách cao hơn.

Tổng hợp đánh giá của cả tập thể về một cán bộ chủ chốt sẽ cho phép phân loại cán bộ theo hình vẽ 2 nêu trên.

Theo đó, chỉ người có mức điểm trung bình cao (nghĩa là trên 3,0) trên cả hai tiêu chí: “Phẩm chất hiến dâng” và “Tư duy cải cách” (ô I) mới được lựa chọn vào bầu cử cho các cương vị cao như ủy viên bộ chính trị hay hay bộ trưởng và các vị trí cao hơn. Đảng và Quốc hội nếu muốn có lòng tin của dân cần công khai các chỉ số này cho cán bộ chủ chốt ở cả Trung ương và địa phương.

Theo đánh giá của nhiều người, có nhiều cán bộ chủ chốt của ta ở ô III (có năng lực nhưng cơ hội, tham nhũng) và ở ô IV (vụ lợi cá nhân, bảo thủ). Điều đặc biệt đáng nói là cách đánh giá này không chỉ xác đáng còn tạo động lực để mỗi cán bộ đều tự rèn luyện và tốt hơn lên. Mục tiêu cuối cùng của chúng ta là, tất cả những ai được đứng trong hàng ngũ lãnh đạo, thậm chí chỉ là cán bộ trong bộ máy nhà nước, đều phải ở ô I với độ tin cậy cao của toàn dân về phẩm chất hiến dâng và tư duy cải cách.

V. Thay lời kết

Khó khăn trong quyết định của mỗi người chúng ta hôm nay không phải là làm cách gì để đất nước tiến lên mà là ở làm gì để chúng ta không lùi tiếp nữa bởi đường lùi của chúng ta còn rộng rãi thênh thang lắm.

Ông cha chúng ta để lại cho chúng ta đất đai ở vị thế đẹp và nhiều tài nguyên quí giá. Thế giới lại thương cảm chúng ta đã trải qua những cuộc chiến tranh khốc liệt. Thế hệ chúng ta chỉ cần cho nhượng thuê đất trong các dự án đầu tư dễ dãi, bán tài nguyên, và vay nợ quốc tế cũng đủ sống xêng xang được 20-30 năm nữa. Ta nhượng đất của ông cha làm sân gôn và dân ta sẽ không thể đói nhờ nghề nhặt bóng và đánh giày. Mỗi chúng ta, dù sao hãy cùng trả lời một câu hỏi day dứt: Dân tộc Việt Nam ta hôm nay có đủ lòng quả cảm “Chặt cầu để tiến lên” không?

TS. Vũ Minh Khương (Đại học Quốc gia Singapore)

Chú thích:

[1] Tổ chức New Economic Foundation vừa đưa ra xếp hạng chỉ số hạnh phúc năm 2009, trong đó Việt Nam xếp hạng 5. Điểm tốt của cách xếp hạng này là khuyến khích các nước tiêu dùng ít vật chất hơn. Điểm hạn chế là phương pháp dễ gây ngộ nhận cho các nươc nghèo. Thứ nhất, họ dùng khảo sát mức độ hài lòng với cuộc sống thực hiện năm 2005 (nghĩa là 5 năm trước đây) và khảo sát này chủ yếu dựa vào một nhóm nhỏ người sống ở thành phố. Thứ hai, họ chia chỉ số hài lòng cho lượng vật chất tiêu dùng; nói một cách nôm na, chỉ số hài lòng của người Mỹ là 8 nhưng vì họ đi ô tô nên chỉ số hạnh phúc của họ thấp hơn Việt Nam với chỉ số hài lòng là 6,5 nhưng đi xe máy.

[2] “Japan-Vietnam Joint Statement: Toward a Strategic Partnership for Peace and Prosperity in Asia”; October 19, 2006; Ministry of Foreign Affair, Japan; URL: http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/vietnam/joint0610.html, xem ngày 11/07/2009.

[3] “Japan Suspends Aid to Vietnam, Citing Corruption”; URL: http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&sid=aTIhAZGLZ2Ko&refer=asia, xem ngày 11/07/2009

[4] Xem thêm Elgin, D. (1977), "Limits to the management of large complex systems", Assessment Of Future National and International Problem Areas, Stanford Research International, Palo Alto, CA.

"Tàu lạ" và những kẻ sát nhân không tên

Hôm nay đọc một bản tin mà thấy … buồn cười. Bản tin trên VnExpress có tiêu đề “Tàu lạ tấn công ngư dân Việt Nam, 7 người bị thương”. Hai chữ “tàu lạ” đã du nhập vào ngữ vựng tiếng Việt chỉ vài tháng nay thôi, khi tàu Trung Quốc tấn công và giết hại ngư dân Việt Nam đánh cá trên vùng biển thuộc chủ quyền của Việt Nam.

Báo chí Việt Nam, vì lí do nào đó, không dám gọi là “tàu Trung Quốc” (mà dân chúng ai cũng biết) nhưng gọi là “tàu lạ”! Tại sao chúng ta tỏ ra bạc nhược như vậy trong khi chúng nó (Trung Quốc) nêu thẳng tên Việt Nam, chúng nó công bố những thước phim giết hại người Việt Nam, chúng nó thậm chí công bố trên báo chí đã giết bao nhiêu người, chúng nó làm nhục ngư dân ta (bắt ngư dân ta phải lạy chúng nó). Chúng nó là một lũ xâm lăng, tại sao chúng ta không gọi đích danh chúng như Phi Luật đã và đang gọi: lũ xâm lăng. Đối với ngư dân Việt Nam, chúng còn có một cái tên khác: lũ sát nhân.

Theo như bản tin dưới đây (do Trang Hạ dịch) thì bọn Trung Quốc đã giết chết 6 lính hải quân Việt Nam. Một sự kiện lớn và một sự mất mát đến 6 mạng người lính như thế mà báo chí Việt Nam không hề đưa tin! Không dám gọi đích danh lũ xâm lăng và sát nhân, thì chỉ biểu hiện sự thấp hèn và bạc nhược của chúng ta mà thôi.

Có một mâu thuẫn là trong khi không dám nêu đích danh kẻ thù, báo chí ta lại rất hăng hái đưa tin bắt bớ những người Việt (có thể nói là) bất đồng chính kiến ở trong nước! Dù bất đồng ý kiến, những người này là dân nước Việt Nam sẵn sàng góp sức mình để bảo vệ nước và chống trả kẻ thù. Báo chí ta có vẻ khúm núm và sợ hãi người ngoài, nhưng lại dùng rất nhiều lời lẽ nặng nề với người trong nhà. Tục ngữ Việt Nam có một câu để nói về thái độ này mà tôi nghĩ không viết ra thì ai cũng biết.

NVT

===

http://www.thanhnd.com/blog/hai-quan-trung-quoc-ra-tay-tren-bien-nam-hai-giet-chet-6-linh-hai-quan-viet-nam/

Hải quân Trung Quốc đã ra tay trên biển Nam Hải! giết chết 6 lính hải quân Việt Nam?

Theo tin tức loan tải rộng rãi trên các diễn đàn Trung Quốc từ ngày 7/7/2009 có liên quan tới vụ đụng độ giữa tàu hải quân Trung Quốc và Việt Nam, xin dịch lại như sau:

Hải quân Trung Quốc đã ra tay trên biển Nam Hải! giết chết 6 lính hải quân Việt Nam?
7/7/2009 Nguồn: diễn đàn Cường quốc, Mạng Trung Hoa

Sáng sớm nay, khi chiến hạm Trung Quốc tuần tra trên biển Nam Hải đã bị tàu của Việt Nam cản trở và phát tín hiệu cảnh cáo. Tiếp đó đã bị chặn mặt cách 2 hải lý.

Chiến hạm Trung Quốc đâm trực diện, khi tàu tuần tra Việt Nam quay đầu né tránh đã bị chiến hạm Trung Quốc đâm ngang thân, tàu Việt Nam bị đâm hư hại. Bước đầu nhận định có 6 người chết, 7 người được cứu sống, một số người mất tích. Phía Trung Quốc không có thương vong, chiến hạm không bị hư hại. Được biết, tàu hải quân Trung Quốc là Tuần dương hạm có trọng tải hơn 3000 tấn được sản xuất vào thập niên 90, phía Việt Nam là tàu tuần tra có trọng tải hơn 1000 tấn sản xuất vào những năm 70 thời kỳ Xô Viết.

Bộ Ngoại giao Việt Nam đã lập tức triệu kiến Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam để phản đối, phía Trung Quốc cho biết Việt Nam đã xâm nhập vào lãnh hải của Trung Quốc. Những lính hải quân Việt Nam được cứu sống đang được điều trị trên chiến hạm của Trung Quốc. Phía Việt Nam cho rằng đã bị giam giữ, yêu cầu lập tức thả người.

Hết.

Chú thích:

1. Nam Hải là biển Đông theo cách gọi của Trung Quốc.

2. Rất nhiều trang mạng của TQ đã đăng lại tin này, chỉ cần vào google gõ chữ 中国海军在南海出手了!打死6名越南海 军? Là tìm thấy kết quả để kiểm chứng.

3. Rất nhiều cư dân mạng của TQ đã cảm thấy vô cùng hả hê với tin này và cho rằng điều đó là nên làm.

4. Link nguồn: http://www.chnqiang.com/article/2009…le_90909.shtml
Bình luận: Đây là tin chưa được kiểm chứng. Tuy vậy, cư dân mạng của TQ đã đưa tin rộng rãi và bàn tán sôi nổi. Thiết nghĩ phía chính quyền cũng nên lên tiếng để khẳng định có hay không điều này, và áp dụng các biện pháp cần thiết để khẳng định sự đúng sai, tránh việc TQ lợi dụng để tuyên truyền gây rối dư luận.